Ailə münasibətlərinin şəxsiyyət tipinin formalaşmasına təsiri insan psixologiyasının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab olunur. Şəxsiyyət insanın davranış xüsusiyyətlərini, emosional reaksiyalarını, dəyərlər sistemini və sosial münasibətlərə yanaşmasını müəyyən edən psixoloji keyfiyyətlərin məcmusudur. Bu xüsusiyyətlər yalnız bioloji amillərin təsiri ilə deyil, eyni zamanda fərdin yaşadığı sosial mühitin təsiri nəticəsində formalaşır. İnsan həyatında ilk və ən təsirli sosial mühit isə ailədir. Uşaq dünyaya gəldiyi andan etibarən ilk sosial təcrübəni ailə daxilində qazanır, ətraf aləmi valideyn münasibətləri vasitəsilə tanıyır və davranış modellərini məhz bu mühitdə mənimsəyir. Buna görə də ailə münasibətlərinin keyfiyyəti şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas rol oynayan amillərdən biri kimi çıxış edir.
Ailə mühiti uşağın emosional və sosial inkişafının təməlini təşkil edir. Uşaq ailədə özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etdikdə onda özünəinam, sosial aktivlik və müsbət dünyagörüş formalaşır. Valideynlərin uşağa göstərdiyi sevgi, diqqət və anlayış onun emosional sabitliyini gücləndirir və gələcək münasibətlərində sağlam ünsiyyət qurmasına şərait yaradır. Əksinə, ailədə davamlı gərginlik, münaqişə və emosional soyuqluq hökm sürdükdə uşaqda narahatlıq, qorxu və özünə güvənsizlik kimi xüsusiyyətlər inkişaf edə bilər. Belə uşaqlar çox vaxt sosial münasibətlərdə çətinlik yaşayır, öz fikirlərini ifadə etməkdə tərəddüd edir və ya aqressiv davranış nümayiş etdirirlər.
Valideyn-övlad münasibətlərinin xarakteri uşağın şəxsiyyət strukturunun formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideynlərin uşağa münasibətdə istifadə etdiyi tərbiyə üsulları onun davranış modelini və xarakter xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sərt nəzarət və yüksək tələbkarlıq üzərində qurulan avtoritar tərbiyə mühitində böyüyən uşaqlar adətən itaətkar olsa da, təşəbbüskarlıq və müstəqil qərarvermə bacarıqları zəif inkişaf edir. Onlarda səhv etmək qorxusu və sosial çəkingənlik daha çox müşahidə olunur. Demokratik münasibətlərin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə isə uşağın fikirlərinə hörmət edilir, qərarların qəbulunda onun iştirakı təşviq olunur. Bu cür mühitdə böyüyən uşaqlarda məsuliyyət hissi, özünəinam və sosial uyğunlaşma bacarıqları daha yüksək olur. Nəzarətin zəif olduğu liberal ailə mühitində isə uşaqlar sərhəd və qayda anlayışını tam mənimsəyə bilmədiyindən impulsiv davranış və məsuliyyətsizlik kimi xüsusiyyətlər yarana bilər.
Ailədaxili emosional münasibətlər də şəxsiyyət tipinin formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Uşaq valideynlərin bir-birinə münasibətini müşahidə edərək gələcək sosial davranış modellərini öyrənir. Ailədə qarşılıqlı hörmət, anlayış və əməkdaşlıq mövcuddursa, uşaq da sosial münasibətlərdə empatiya və tolerantlıq nümayiş etdirməyə meylli olur. Əgər ailədə münaqişələr aqressiv formada həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal qəbul edir və gələcək münasibətlərində eyni modeli təkrarlaya bilər. Bu baxımdan ailə yalnız tərbiyə mühiti deyil, həm də sosial davranışların öyrənildiyi praktik məktəb rolunu oynayır.
Şəxsiyyətin formalaşmasında sosial öyrənmə mexanizmi xüsusi yer tutur. Uşaqlar davranışları əsasən müşahidə və təqlid yolu ilə mənimsəyirlər. Valideynlər uşağın həyatında ilk rol modeli olduğundan onların davranışları uşağın psixoloji inkişafına birbaşa təsir edir. Valideynlərin problemlərə yanaşma üsulu, emosiyalarını idarə etmə bacarığı və ünsiyyət forması uşağın gələcəkdə stresslə mübarizə strategiyalarını müəyyənləşdirir. Məsələn, ailədə açıq və konstruktiv ünsiyyət mövcuddursa, uşaq problemləri dialoq yolu ilə həll etməyi öyrənir. Əks halda, emosiyaların basdırıldığı və ya aqressiv şəkildə ifadə edildiyi ailələrdə böyüyən uşaqlarda ya emosional qapanma, ya da həddindən artıq reaktiv davranış müşahidə oluna bilər.
Ailə münasibətləri uşağın özünüqiymətləndirmə səviyyəsinə də güclü təsir göstərir. Davamlı dəstək və müsbət geribildirim alan uşaqlar özlərini dəyərli hiss edir və yeni sosial mühitlərə daha asan uyğunlaşırlar. Daim tənqid olunan və müqayisə edilən uşaqlarda isə aşağı özünəqiymət, uğursuzluq qorxusu və sosial passivlik formalaşa bilər. Bu xüsusiyyətlər zamanla şəxsiyyət tipinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir və insanın həyat seçimlərinə, münasibətlərinə və peşə fəaliyyətinə təsir göstərir.
Bundan əlavə, ailədə mövcud olan rol bölgüsü və sosial münasibətlər də şəxsiyyət inkişafına təsirsiz qalmır. Ailədə məsuliyyət bölgüsünün ədalətli olması uşaqlarda əməkdaşlıq və məsuliyyət hissini gücləndirir. Ailə üzvləri arasında qarşılıqlı dəstək və birgə fəaliyyət uşağın kollektiv davranış bacarıqlarını inkişaf etdirir. Əksinə, ailədə emosional uzaqlıq və ya laqeydlik mövcud olduqda uşaq sosial bağlılıq hissini zəif inkişaf etdirə bilər.
Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, ailə münasibətləri şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas sosial-psixoloji faktor kimi çıxış edir. Ailə mühitində formalaşan emosional atmosfer, valideynlərin tərbiyə üslubu, ünsiyyət xüsusiyyətləri və davranış nümunələri uşağın gələcək şəxsiyyət xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sağlam və dəstəkləyici ailə münasibətləri emosional sabit, sosial aktiv və özünə güvənən fərdlərin yetişməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan ailədə müsbət psixoloji iqlimin yaradılması yalnız fərdin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi
