Münasibətlər

SOSİAL MEDİA İSTİFADƏSİ VƏ ÖZÜNƏQİYMƏT: SOSİAL-PSİXOLOJİ YANAŞMAXülasə Bu məqalədə sosial media istifadəsi ilə fərdin özünəqiymət səviyyəsi arasındakı qarşılıqlı əlaqə sosial-psixoloji yanaşma çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Müasir rəqəmsal kommunikasiya mühitində sosial media platformalarının fərdin özünüqavrayışına, sosial müqayisə meyillərinə və özünə münasibətinin formalaşmasına təsiri araşdırılır. Xüsusilə sosial müqayisə, sosial təsdiq ehtiyacı, idealizə edilmiş özünü təqdimetmə və onlayn sosial qarşılıqlı əlaqə kimi psixoloji mexanizmlərin özünəqiymətlə əlaqəsinə diqqət yetirilir. Sosial medianın fərdin psixi sağlamlığına həm müsbət, həm də mənfi təsirləri təhlil olunur. Məlumatların təhlili göstərir ki, sosial medianın özünəqiymətə təsiri birmənalı deyil və istifadə intensivliyi, paylaşılan məzmunun xarakteri, sosial dəstək imkanları və fərdin sosial müqayisəyə meyilliliyi kimi amillərdən asılıdır. Məqalədə sosial medianın şüurlu və balanslı istifadəsinin əhəmiyyəti vurğulanır. Açar sözlər: sosial media, özünəqiymət, sosial müqayisə, psixi sağlamlıq, özünüqavrayış, sosial dəstək, rəqəmsal kommunikasiya. Giriş Müasir dövrdə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı insanların gündəlik həyatına, ünsiyyət formalarına və sosial münasibətlərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Sosial media platformaları insanların bir-biri ilə əlaqə saxlaması, məlumat mübadiləsi aparması, fikirlərini bölüşməsi və müxtəlif sosial fəaliyyətlərdə iştirak etməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, sosial medianın geniş yayılması fərdlərin psixoloji vəziyyətinə, özünüqavrayışına və özünəqiymət səviyyəsinə təsiri məsələsini də aktuallaşdırır. Özünəqiymət fərdin özünü, şəxsi xüsusiyyətlərini, bacarıqlarını və dəyərini necə qiymətləndirməsini ifadə edən mühüm psixoloji göstəricidir. İnsanların özləri haqqında formalaşdırdıqları təsəvvürlərə sosial münasibətlər, ətraf mühitin rəyi və şəxsi təcrübələr təsir göstərir. Sosial media isə bu prosesə yeni imkanlar və çətinliklər əlavə edir. Belə ki, fərdlər sosial platformalarda yalnız başqaları ilə ünsiyyət qurmur, eyni zamanda öz həyatlarını başqalarının təqdim etdiyi məlumatlarla müqayisə edirlər. Bu baxımdan sosial media istifadəsi ilə özünəqiymət arasındakı əlaqənin araşdırılması müasir sosial psixologiyanın əhəmiyyətli istiqamətlərindən biri hesab olunur. 1. Sosial medianın özünəqiymətə və psixi sağlamlığa müsbət təsirləri Sosial media düzgün və məqsədyönlü istifadə edildikdə fərdin sosial əlaqələrinin genişlənməsinə, emosional dəstək almasına və özünü ifadə etməsinə şərait yarada bilər. Bu imkanlar insanın sosial mühitə inteqrasiyasını asanlaşdırmaqla yanaşı, onun özünə münasibətinə də müsbət təsir göstərə bilər. 1.1. Sosial əlaqələr və dəstək mexanizmləri Sosial media coğrafi məsafələrdən asılı olmayaraq ailə üzvləri, dostlar və digər insanlarla əlaqə saxlamağa imkan verir. Bu platformalar vasitəsilə insanlar gündəlik təcrübələrini bölüşə, qarşılıqlı dəstək göstərə və emosional çətinliklər zamanı ünsiyyət qura bilirlər. Xüsusilə oxşar problemlərlə qarşılaşan insanların bir araya gəldiyi onlayn dəstək qrupları fərdlərin öz təcrübələrini bölüşməsinə və başqalarının təcrübələrindən faydalanmasına şərait yaradır. Belə mühitlərdə qəbul edildiyini və başa düşüldüyünü hiss edən insanın sosial bağlılıq hissi güclənə bilər. Bu isə müəyyən hallarda özünə münasibətin yaxşılaşmasına kömək edir. 1.2. Maarifləndirmə və özünüifadə imkanları Sosial media psixi sağlamlıq haqqında məlumatların yayılması və psixoloji maarifləndirmənin həyata keçirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Peşəkar mütəxəssislərin paylaşdığı elmi əsaslı məlumatlar insanların psixoloji prosesləri daha yaxşı anlamasına və zəruri hallarda müvafiq dəstək axtarmasına kömək edə bilər. Bundan əlavə, sosial platformalar fərdlərə öz fikirlərini, maraqlarını və yaradıcılıqlarını ifadə etmək imkanı verir. Yazılar, şəkillər, videolar və digər yaradıcı məzmunlar vasitəsilə insan özünü təqdim edə və maraq dairəsinə uyğun sosial qruplarla əlaqə qura bilər. Müsbət və dəstəkləyici qarşılıqlı münasibətlər fərdin özünü ifadə etməkdə daha rahat hiss etməsinə şərait yarada bilər. 2. Sosial medianın özünəqiymətə və psixi sağlamlığa mənfi təsirləri Sosial medianın geniş imkanları ilə yanaşı, onun düşünülməmiş və həddindən artıq istifadəsi müəyyən psixoloji çətinliklərlə də əlaqəli ola bilər. Bu təsirlər əsasən sosial müqayisə, başqalarının təsdiqinə ehtiyac, ideal həyat təsvirləri və rəqəmsal mühitdə yaranan sosial təzyiqlərlə bağlıdır. 2.1. Sosial müqayisə və özünəqiymət Sosial müqayisə fərdin öz xüsusiyyətlərini, nailiyyətlərini və həyat şəraitini digər insanlarla müqayisə etməsi prosesidir. Sosial media bu prosesi daha əlçatan və davamlı edə bilər. İstifadəçilər başqalarının uğurlarını, səyahətlərini, sosial münasibətlərini və gündəlik həyatlarını izləyərək öz həyatlarını həmin paylaşımlarla müqayisə edirlər. Lakin sosial platformalarda, adətən, insanların həyatının daha cəlbedici və uğurlu görünən məqamları paylaşılır. Çətinliklər, uğursuzluqlar və gündəlik problemlər isə hər zaman nümayiş etdirilmir. Nəticədə istifadəçi başqalarının həyatını bütövlükdə deyil, onun seçilmiş tərəflərini görür. Bu isə öz həyatını başqalarının həyatı ilə müqayisə edərkən qeyri-real nəticələrə gəlməsinə səbəb ola bilər. Davamlı olaraq özünü başqaları ilə müqayisə etmək bəzi insanlarda narazılıq, yetərsizlik hissi və özünəinamın azalması ilə əlaqələndirilə bilər. Bununla belə, sosial müqayisənin təsiri bütün fərdlərdə eyni deyil. Bəzi hallarda başqalarının uğurlarını müşahidə etmək motivasiyanı artıra və şəxsi inkişafı təşviq edə bilər. 2.2. Sosial təsdiq ehtiyacı və idealizə edilmiş özünü təqdimetmə Sosial mediada bəyənmələr, şərhlər və izləyici sayı insanların paylaşımlarına verilən reaksiyaları ölçən göstəricilər kimi qəbul edilə bilər. Bəzi istifadəçilər bu göstəriciləri özlərinin sosial qəbul olunması və dəyərləndirilməsi ilə əlaqələndirirlər. Paylaşılan məzmunun az bəyənilməsi və ya gözlənilən reaksiyanın alınmaması müəyyən insanlarda məyusluq və narahatlıq yarada bilər. Əksinə, müsbət rəylər müvəqqəti məmnunluq hissi doğura bilər. Lakin özünəqiymətin yalnız xarici reaksiyalardan asılı olması fərdin özünə münasibətini qeyri-sabit edə bilər. Digər tərəfdən, sosial mediada idealizə edilmiş obraz yaratmaq istəyi də diqqətəlayiqdir. İstifadəçilər bəzən başqalarının gözündə daha uğurlu, xoşbəxt və mükəmməl görünmək üçün həyatlarının yalnız müəyyən tərəflərini nümayiş etdirirlər. Bu vəziyyət həm özünü təqdim edən şəxs, həm də həmin paylaşımları izləyən insanlar üçün sosial təzyiq yarada bilər. 2.3. Bədən obrazı və mükəmməllik təzyiqi Sosial mediada yayılan idealizə edilmiş görünüş təsvirləri bəzi istifadəçilərin öz xarici görünüşlərini başqaları ilə müqayisə etməsinə səbəb olur. Xüsusilə redaktə edilmiş şəkillər, filtrlər və qeyri-real gözəllik standartları insanların görünüşlə bağlı gözləntilərinə təsir göstərə bilər. Belə məzmunlarla davamlı qarşılaşmaq bəzi fərdlərdə bədən obrazından narazılıq və özünəinamla bağlı çətinliklər yarada bilər. Həssas qruplarda bu amillər qeyri-sağlam davranışların və qidalanma pozuntuları riskinin artması ilə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, belə nəticələrin yaranması yalnız sosial media ilə izah edilə bilməz; fərdi xüsusiyyətlər, sosial mühit və digər psixoloji amillər də mühüm rol oynayır. Mükəmməl görünmək və daim uğurlu həyat nümayiş etdirmək cəhdi insanın özünü sərbəst ifadə etməsini məhdudlaşdıra, narahatlıq hissini artıra və özünə qarşı həddindən artıq tənqidi münasibət formalaşdıra bilər. 2.4. Sosial izolyasiya, stress və yuxu problemləri Sosial mediadan həddindən artıq istifadə bəzi hallarda gündəlik fəaliyyətlərə, üzbəüz ünsiyyətə və istirahətə ayrılan vaxtın azalması ilə nəticələnə bilər. Virtual ünsiyyət real sosial münasibətləri tamamladıqda faydalı olsa da, onları əvəz etdikdə sosial bağlılığın zəifləməsi və tənhalıq hissinin artması ehtimalı yarana bilər. Davamlı neqativ xəbərlərlə qarşılaşmaq, onlayn mübahisələrdə iştirak etmək və başqalarının fikirlərinə həddindən artıq diqqət yetirmək də stress və narahatlıqla əlaqəli ola bilər. Bundan əlavə, xüsusilə yatmazdan əvvəl uzun müddət telefondan istifadə etmək yuxu rejiminə mənfi təsir göstərə bilər. Keyfiyyətsiz yuxu isə diqqət, emosiyaların tənzimlənməsi və gündəlik fəaliyyətlər baxımından çətinliklər yarada bilər. Beləliklə, sosial media istifadəsinin təsirlərini qiymətləndirərkən yalnız sərf edilən vaxta deyil, istifadəçinin hansı məzmunu izlədiyinə, platformadan hansı məqsədlə istifadə etdiyinə və bu fəaliyyətin gündəlik həyatına necə təsir göstərdiyinə də diqqət yetirmək vacibdir. 3. Sosial media istifadəsinin sağlam idarə edilməsi Sosial medianın mümkün mənfi təsirlərini azaltmaq və müsbət imkanlarından yararlanmaq üçün şüurlu istifadə vərdişlərinin formalaşdırılması vacibdir. Bunun üçün aşağıdakı yanaşmalardan istifadə etmək olar: İstifadə müddətinin tənzimlənməsi. Sosial mediada keçirilən vaxta diqqət yetirmək və gündəlik fəaliyyətlər üçün balans yaratmaq faydalıdır. Məqsəd platformalardan tamamilə imtina etmək deyil, onların həyatın digər sahələrinə mane olmasının qarşısını almaqdır. Məzmunun seçilməsi. İnsanda davamlı narahatlıq və özünü müqayisə etmə meyli yaradan hesabları izləmək əvəzinə, maarifləndirici, etibarlı və dəstəkləyici məzmunlara üstünlük vermək olar. Real sosial münasibətlərin qorunması. Ailə üzvləri və dostlarla üzbəüz ünsiyyətə vaxt ayırmaq, birgə fəaliyyətlərdə iştirak etmək və sosial əlaqələri gücləndirmək emosional rifah baxımından əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal fasilələr. Müəyyən vaxtlarda sosial mediadan uzaqlaşmaq diqqəti digər fəaliyyətlərə yönəltməyə və istifadə vərdişlərini yenidən qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Özünə münasibətin gücləndirilməsi. Fərdin öz dəyərini bəyənmə sayı, şərhlər və izləyicilərin reaksiyaları ilə ölçməməsi vacibdir. Şəxsi nailiyyətləri, maraqları, bacarıqları və fərdi inkişafı nəzərə almaq daha sağlam özünəqiymətin formalaşmasına kömək edə bilər. Əgər sosial media istifadəsi davamlı narahatlıq, gündəlik fəaliyyətlərdə çətinlik və ya özünə münasibətdə ciddi problemlərlə müşayiət olunursa, psixoloqdan peşəkar dəstək almaq məqsədəuyğun ola bilər. Nəticə Sosial media müasir cəmiyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək insanların ünsiyyətinə, özünüifadəsinə və sosial münasibətlərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu platformalar sosial dəstəyin əldə olunması, məlumatların paylaşılması və fərdi maraqların inkişaf etdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, sosial müqayisə, xarici təsdiqə həddindən artıq ehtiyac, idealizə edilmiş həyat təsvirləri və rəqəmsal mühitdə yaranan sosial təzyiqlər bəzi fərdlərin özünəqiymətinə və psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Aparılan nəzəri təhlildən belə nəticəyə gəlmək olar ki, sosial media ilə özünəqiymət arasındakı əlaqə mürəkkəb və çoxamillidir. Bu əlaqə yalnız istifadə müddəti ilə deyil, həm də məzmunun xarakteri, istifadə məqsədi, fərdi xüsusiyyətlər və sosial mühitlə şərtlənir. Buna görə də sosial medianın təsirini yalnız müsbət və ya mənfi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Nəticə etibarilə, sosial mediadan şüurlu istifadə etmək, real sosial münasibətləri qorumaq və şəxsi dəyəri başqalarının rəylərindən asılı etməmək psixoloji rifahın dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Mövzuya sosial-psixoloji yanaşma sosial medianın imkanlarını daha düzgün qiymətləndirməyə və onun mümkün risklərini azaltmağa kömək edir.

Mağaradan plazaya: nə dəyişdi? Birinci kursda eksperimental psixologiya dərsi idi. Vundt, ilk psixologiya laboratoriyası, psixologiyanın fəlsəfədən ayrılaraq eksperimental elmə çevrilməsi haqqında danışırdıq. Yəni mövzu insan davranışını müşahidə etmək, ölçmək və anlamaq idi. Orta yaşlı qadın müəllimimiz isə bir məqamda qız tələbələrə ədəb-ərkan haqqında nəsihət verməyə başladı. Sonda bunun üçün verdiyi motivasiya isə təxminən belə idi: “Bəlkə biri uzaqdan sizə baxır, sizi öz oğluna bəyənəcək?” Bu cümlədə maraqlı olan yalnız onun məzmunu deyil, qadının davranışının hansı meyarla qiymətləndirilməsidir. Gənc qadın universitetdə tələbədir, gələcək mütəxəssisdir, öz maraqları və məqsədləri olan bir insandır. Amma həmin anda onun davranışına başqa bir ölçü əlavə olunur: kişinin baxışı və seçimi. Psixoanalitik baxımdan bu, qadının yalnız özü üçün deyil, başqasının arzusunda necə görünməsi üzərindən müəyyənləşdirilməsinin gündəlik nümunəsidir. Qadına “necə olmalısan?” sualının cavabı onun istəklərindən deyil, onu kimin və hansı meyarla seçəcəyindən çıxarılır. Əsrlər ərzində isə qadının sosial mövqeyində çox şey dəyişib. Qadın təhsil alır, işləyir, pul qazanır, rəhbər olur, biznes qurur, siyasi və ictimai həyatda iştirak edir. Mağaradan plazaya qədər məkan dəyişib. Amma bəzi gözləntilər məkanla birlikdə yox olmayıb. İşdə kişi rəhbər qətiyyətli görünə bilər, qadın rəhbər isə eyni davranışa görə “çətin” və ya “aqressiv” adlandırıla bilər. Ailədə hər iki tərəf işləsə də, uşağın məktəbi, yeməyi, həkimi və qohumların ad günlərini xatırlamaq yenə avtomatik olaraq qadının məsuliyyəti hesab edilə bilər. Münasibətdə qadının “yox” deməsi və ya münasibəti bitirməsi isə sadəcə şəxsi seçim kimi deyil, “hörmətsizlik”, “tərbiyəsizlik” və ya “özünü çox bəyənmək” kimi qiymətləndirilə bilər. Burada məsələ yalnız qadına qarşı açıq düşmənçilik deyil. Daha incə bir mexanizm işləyir: qadının hansı davranışının “uyğun”, “qəbulolunan” və “qadına yaraşan” olduğuna dair sosial gözləntilər. Mizoginiyanın psixoanalitik baxımdan maraqlı tərəfi də məhz burada başlayır: qadına qarşı düşmənçilik həmişə nifrət kimi görünmür. Bəzən nəsihət, qayğı, tərbiyə, zarafat və “sənin yaxşılığını istəyirəm” formasında gəlir. Mizoginiya qadına nifrət etməkdirmi? Mizoginiya sözünü eşidəndə ilk ağla gələn şey qadınlara qarşı açıq nifrətdir. Lakin onu yalnız “qadınlardan xoşlanmamaq” kimi başa düşmək bu fenomenin daha incə tərəflərini gözdən qaçırır. Kate Manne-nin fərqləndirməsinə görə, seksizm patriarxal gender münasibətlərini əsaslandıran ideyalar və təsəvvürlərlə, mizoginiya isə həmin münasibətləri gündəlik həyatda qoruyan, qadınları müəyyən gözləntilərə uyğunlaşdıran və bu gözləntilərdən kənara çıxdıqda onları cəzalandıran mexanizmlərlə daha çox əlaqəlidir.   Məsələn, kişi rəhbər sərt və tələbkar olduqda onun davranışı “qətiyyət” kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni davranışı qadın göstərdikdə isə “aqressiv”, “çətin” və ya “özünü aparmağı bilmir” kimi təsvir edilə bilər. Ailədə qadın ənənəvi qayğı rolunu yerinə yetirmədikdə “ailəsini düşünmür” deyilir. Münasibətdə qadın ayrılmaq, etiraz etmək və ya sadəcə “yox” demək qərarına gəldikdə isə onun qərarını müzakirə etmək əvəzinə şəxsiyyətinə hücum edilə bilər. Burada maraqlı olan odur ki, qadının davranışı artıq davranış kimi deyil, qadınlığının pozulması kimi qiymətləndirilir. Bu mexanizm dilin özündə də görünür. Gündəlik söyüşlərə diqqət etdikdə seksual məzmunlu ifadələrin çox vaxt qarşı tərəfi alçaltmaq və aşağı statusa salmaq üçün istifadə edildiyini görürük. Burada seksual akt yaxınlıq, qarşılıqlılıq və həzz kontekstindən çıxarılaraq güc və təhqir metaforasına çevrilir. Xüsusilə maraqlı olan budur ki, dil bu aktı çox vaxt aktiv edən və passiv məruz qalan mövqelər arasında bölür. Birinci mövqe güc və təşəbbüslə, ikinci mövqe isə alçaldılma ilə assosiasiya edilir. Bu, patriarxal seksual təsəvvürlərin dilə necə yerləşdiyini göstərən kiçik, amma diqqətçəkən nümunədir. Məsələn, ingiliscədəki “fuck you” ifadəsi birbaşa qadın düşmənçiliyi demək deyil; həm kişiyə, həm qadına yönələ bilər. Lakin ifadənin təhqir kimi işlənməsində seksual aktın özünün qarşı tərəfi alçaltmaq və onun üzərində hökmranlıq etmək mənası qazanması diqqətəlayiqdir. Qadına yönəlmiş təhqirlərdə isə bu mexanizm daha genderləşmiş forma ala bilir. Qadının cinsi həyatı, kiminlə münasibətdə olması, geyimi və ya seksual reputasiyası onun şəxsiyyətini gözdən salmaq üçün istifadə olunur. Beləliklə, qadının seksuallığı onun öz həyatının bir hissəsi olmaqdan çıxaraq ona qarşı istifadə edilə bilən sosial silaha çevrilir. Burada bir paradoks yaranır: qadından cazibədar olması gözlənilir, amma seksuallığını özü müəyyənləşdirdikdə bu, asanlıqla onun əleyhinə çevrilə bilər. O, arzuolunan ola bilər, amma öz arzusunun subyekti kimi görünməsi narahatlıq yarada bilər. Psixoanalitik baxımdan məsələ məhz burada maraqlılaşır. Seksuallıq yalnız fərdi istək məsələsi deyil; insanın özünü və digərini hansı mövqedə təsəvvür etdiyini də əks etdirir. Feminist psixoanalitik yanaşmalar patriarxal gender münasibətlərinin insanın psixikasında necə mənimsənilə bildiyini və sonradan gender münasibətlərində yenidən istehsal oluna bildiyini araşdırırlar.  Ona görə bu mexanizmi yalnız kişilərin qadınlara münasibətində axtarmaq da kifayət deyil. Qadınlar da başqa qadınlara “belə geyinmə”, “belə danışma”, “qadın belə davranmaz” deyə bilirlər. Burada artıq bir qadının digər qadının davranışını sosial olaraq qəbul edilmiş qadınlıq normalarına uyğunlaşdırmağa çalışması baş verir. Beləliklə, mizoginiya:  Bəzən nəsihətdir;  Bəzən “tərbiyə”dir;  Bəzən zarafatdır;  Bəzən seksual təhqirdir;  Bəzən isə qadının öz seçimlərinə görə cəzalandırılmasıdır. Yəni məsələ yalnız qadına nifrət etmək deyil. Məsələ qadının “necə qadın olmalı olduğunu” müəyyən edən sərhədlərdən kənara çıxdıqda nə baş verdiyidir. Qadın obrazı psixikada necə formalaşır? Burada artıq sosial davranışlardan bir addım geri çəkilib psixoanalitik təsəvvürə keçək: insanın “qadın”, “kişi”, “ana”, “ata”, “arzu”, “hakimiyyət”, “asılılıq” kimi kateqoriyaları yalnız böyüklükdə öyrənilən sosial qaydalar deyil. Onların emosional mənaları uşaqlıq münasibətlərində formalaşır. Feminist psixoanalitiklər Freydin klassik nəzəriyyəsinin gender iyerarxiyalarını təkrar edə bildiyini tənqid etməklə yanaşı, psixoanalizin başqa bir imkanını da saxlayıblar: şüursuz fantaziyaların, erkən münasibətlərin və gender kimliyinin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını anlamaq.  Məsələn, uşaq üçün ana ilk və ən yaxın fiqurlardan biridir. O, həm qidalandıran, sakitləşdirən, qoruyan, həm də eyni zamanda uşağın ehtiyaclarını özbaşına təmin etməyən — yəni uşağın tam nəzarətində olmayan — bir insandır. Uşaq böyüdükcə bu ilkin münasibətlər tədricən daha mürəkkəb emosional mənalar qazanır. Burada vacib məqam budur: qadın obrazı psixikada yalnız “qadın” kimi deyil, müəyyən emosional funksiyaların daşıyıcısı kimi qurula bilər. Ana qayğı ilə, asılılıqla, ehtiyacla, yaxınlıqla əlaqələnə bilər; kişi obrazı isə ayrılma, avtonomiya, hakimiyyət və sosial dünya ilə. Bu bölgü bioloji zərurət deyil, erkən ailə münasibətlərinin və mədəniyyətin təsiri ilə formalaşan psixi sxemlərdən biridir. Chodorow və digər feminist psixoanalitiklərin müzakirələri məhz bu erkən genderləşmənin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını araşdırır.  Buradan maraqlı bir nəticə çıxır: yetkin insanın qadınlara münasibəti həmişə yalnız qarşısındakı konkret qadın haqqında olmaya bilər. Bəzən həmin qadın şüursuz şəkildə daha qədim emosional mənaları da hərəkətə gətirə bilər. Məsələn, qayğı göstərən qadın “yaxşı qadın”dır. Amma tələb edən, rədd edən, qəzəblənən və ya hakimiyyət sahibi olan qadın artıq başqa emosional reaksiya doğura bilər. Çünki qadının psixikadakı obrazı yalnız “qayğı verən” mövqedə sabitlənibsə, onun güc sahibi olması qəribə, hətta təhdidedici görünə bilər. Beləliklə, mizoginiyanın bəzi formalarını yalnız sosial qaydaların pozulmasına verilən reaksiya kimi deyil, qadın obrazının psixikada necə təşkil olunduğu ilə də əlaqələndirmək mümkündür. Və burada daha dərin sual başlayır: Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir? Bu sual bizi artıq ana obrazına, ambivalentliyə və qadının həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi paradoksuna gətirir. Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir? Psixoanalitik baxımdan bunun mühüm izahlarından biri erkən ana–uşaq münasibətinin özündəki ziddiyyətdir. Uşaq üçün ana ilk və ən mühüm münasibət fiqurlarından biridir. Uşaq ona ehtiyac duyur, ondan asılıdır və onun qayğısına möhtacdır. Amma ana eyni zamanda uşağın nəzarətindən kənarda olan ayrıca bir insandır: onun öz istəkləri, yoxluğu, qərarları və sərhədləri var. Məhz burada iki təcrübə yanaşı meydana çıxır: “Mənim ona ehtiyacım var” və “O məndən ayrıdır.” Jessica Benjaminin yanaşmasında uşağın inkişafında bu ikinci həqiqətin — digər insanın ayrıca subyekt olduğunu tanımağın — xüsusi əhəmiyyəti var. Münasibət yalnız mənim ehtiyaclarımı təmin edən “obyekt”lə deyil, mənim kimi ayrıca iradəsi olan bir insanla qurulur. Qarşılıqlı tanınma baş vermədikdə münasibət daha asanlıqla hökmranlıq və tabeçilik formasına keçə bilir.  Benjaminin Gardiner tərəfindən təqdim edilən təhlilində Freydçi Oedipal sxemə yönələn əsas tənqidlərdən biri də budur: ana uşağın nəzərində müstəqil subyekt kimi tanınmadıqda, onun rolu uşağın arzusunun obyekti səviyyəsinə endirilir. Beləliklə, uşağın özünü təsdiq etməsi ilə ananın ayrıca insan kimi mövcudluğunu qəbul etməsi arasında yaranmalı olan qarşılıqlılıq pozulur və münasibət hökmranlıq–tabeçilik oxuna sürüşür. Burada qadının sonrakı psixi obrazı üçün əhəmiyyətli bir paradoks yaranır. Ana ən çox ehtiyac duyulan insandır, amma məhz buna görə onun üzərində güc fantaziyaları da yarana bilər. O, həm qayğı göstərən, həm də uşağın istədiyini hər zaman etməyən insandır. Həm yaxınlıq mənbəyidir, həm də ayrılığın ilk təcrübələrindən biridir. Uşaq üçün onun ayrıca iradəsi müəyyən mərhələdə sadəcə “başqasının iradəsi” deyil, həm də mənim istədiyim kimi davranmayan başqasının iradəsi deməkdir. Benjaminin nəzəri xəttində problem bu fərqliliyin qəbul edilməməsidir. Digər insanın müstəqilliyi tanınmadıqda onu ya tamamilə öz ehtiyaclarına uyğunlaşdırmaq, ya da onun üzərində hökmranlıq etmək meyli meydana çıxa bilər. Bu baxımdan qadının sonradan həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi bir qədər daha anlaşılan olur. “Mənə baxan, məni qoruyan, mənə ehtiyac duyduğum şeyi verən qadın” - obrazı çox yüksək qiymətləndirilə bilər. Amma həmin qadın:  Öz istəyini ortaya qoyanda,  Müstəqil qərar verəndə,  Qarşı tərəfin istəyinə tabe olmayanda,  Seksual və arzu edən bir insan kimi göründükdə  Artıq əvvəlki rahat psixi obrazı pozur. Benjaminin müzakirəsində analığın idealizasiyasının da belə paradoksu olduğu göstərilir: qadın analıq və qayğı ilə idealizə edilərkən, onun seksual və arzu edən agent kimi mövcudluğu arxa plana keçirilə bilər.  Beləliklə, qadının dəyəri bəzən onun başqasının ehtiyacını nə qədər yaxşı qarşıladığı ilə ölçülür. O, ehtiyacı ödədiyi müddətdə çox qiymətli ola bilər; ayrıca subyekt kimi ortaya çıxdıqda isə həmin ideal obrazın içərisinə sığmaya bilər. Burada “qadın niyə həm sevilir, həm də dəyərsizləşdirilir?” sualının psixoanalitik cavabı “çünki kişilər qadınlardan qorxur” kimi sadə bir formul deyil. Bizim mənbənin dəstəklədiyi daha dəqiq fikir budur: Digər insanın ayrıca subyekt kimi tanınması çətinləşdikdə münasibət qarşılıqlı tanınmadan hökmranlıq və tabeçiliyə sürüşə bilər. Qadın isə qayğı və asılılığın əsas fiquru kimi idealizə edilərkən, onun ayrıca arzusu və agentliyi tanınmaya bilər.  Və məhz burada əvvəlki hissələrdə danışdığımız paradoksun psixoanalitik kökü görünür: qadına ehtiyac duymaqla qadını ayrıca insan kimi tanımaq eyni şey deyil. Hökmranlıq və tabeçilik: münasibət nə vaxt qarşılıqlı olmaqdan çıxır? Benjaminin yanaşmasında əsas məsələ qadınla kişi arasındakı münasibətin sadəcə “kim daha güclüdür?” sualına endirilməsi deyil. Daha fundamental məsələ iki insanın bir-birini ayrıca subyekt kimi tanıyıb-tanımamasıdır. İnsan öz iradəsinin olduğunu hiss edir. Amma öz iradəsinin başqa insan tərəfindən tanınmasına da ehtiyac duyur. Mən “mən bunu istəyirəm” deyirəmsə, qarşımdakı insanın da “mən başqa cür istəyirəm” demək haqqı var. Münasibətin qarşılıqlı olması məhz bu iki iradənin eyni anda mövcud ola bilməsindən başlayır. Benjaminin nəzəriyyəsində erkən münasibətlərdə problem bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda ortaya çıxır. Digər insan ayrıca subyekt kimi qəbul edilmədikdə münasibət hökmranlıq–tabeçilik formasına keçə bilər: biri öz iradəsini təsdiqləyir, digəri isə həmin iradəyə uyğunlaşmalı olur. Gardiner Benjaminin bu yanaşmasını məhz “self-assertion” ilə “mutual recognition” arasındakı gərginlik kontekstində təqdim edir. Bu mexanizmi gündəlik münasibətlərdə görmək o qədər də çətin deyil. Məsələn, kişi və qadın arasında fikir ayrılığı yaranır.  Tərəflərdən birinin - “Mən belə düşünürəm” – deməsi normaldır. Amma - “Sən belə düşünə bilməzsən” - deyildiyi anda münasibətin xarakteri dəyişir. Çünki artıq fikir ayrılığı deyil, qarşı tərəfin individuallığının tanınmaması baş verir. Ailə münasibətlərində bunun daha yumşaq formaları ola bilər. Qadının fikri soruşulur, amma qərar onsuz verilir. Qadın işləyir, amma qazandığı pul üzərində son sözün kimdə olması ayrıca məsələ sayılır. Qadın ailədə hər kəsin ehtiyacını nəzərə alır, amma onun öz ehtiyacı “sonra baxarıq” kateqoriyasına keçir. Burada açıq zorakılıq olmaya da bilər. Hətta münasibət zahirən çox qayğıkeş görünə bilər. Amma bir tərəfin istəyi avtomatik olaraq daha legitim hesab olunursa, qarşılıqlı tanınma zəifləyir. Açıq zorakılıq olmaması maraq konfliktində qadının ehtiyacının arxa plana atılmasını iqtisadi zorakılıq olmaqdan “xilas etmir”. Benjaminin nəzəriyyəsinin maraqlı tərəfi budur ki, o, bunu yalnız qadınların “zərər çəkdiyi” bir sosial münasibət kimi deyil, insan münasibətinin struktur problemi kimi düşünür. Hökmranlıq münasibətində hər iki tərəfin subyektliyi zədələnir: biri özünü yalnız üstünlük mövqeyində təsdiqləməyə, digəri isə tanınmaq üçün tabe olmağa məcbur olur. Münasibətdə toplar partlayanda, dil və uzlaşma cəhdləri susur.  Bu baxımdan əvvəl danışdığımız seksual dil də başqa cür görünür. Seksual münasibətin qarşılıqlı arzu və tanınma münasibəti olmaq əvəzinə, bir tərəfin digərini idarə etdiyi və alçaltdığı fantaziyaya çevrilməsi məhz həmin hökmranlıq modelinin seksual dilə daşınması kimi oxuna bilər. Burada artıq söhbət konkret söyüşün özündən yox, seksual münasibətin güc münasibəti kimi təsəvvür edilməsindən gedir. Benjaminin yanaşması üçün əsas alternativ isə “kim qalib gələcək?” deyil, qarşılıqlı tanınmadır: mən özümü ayrıca subyekt kimi qoruyarkən qarşımdakı insanın da ayrıca subyekt olduğunu qəbul edə bilirəm. Bu, münasibəti itaət üzərindən deyil, iki ayrı insanın eyni münasibətin içində mövcud ola bilməsi üzərindən qurur.  Və burada mizoginiyanın psixoanalitik mənzərəsində daha bir mühüm məqam ortaya çıxır: qadını yalnız aşağı statusa salmaq yox, onun ayrıca subyektliyini tanımamaq da qadın düşmənçiliyinin psixi mexanizmlərindən biri ola bilər. Qadın və “digər”in qorxusu: fərqlilik niyə bu qədər çətin qəbul edilir? Benjaminin müzakirəsində münasibətin əsas problemi yalnız kimin üstün, kimin tabe olması deyil. Daha əvvəl gələn bir məsələ var: qarşıdakı insanın məndən fərqli və məndən asılı olmayan biri olduğunu qəbul etmək. Uşağın inkişafında ana bunun ilk nümunələrindən biridir. Uşaq əvvəlcə anaya güclü şəkildə bağlıdır, lakin zamanla ananın ayrıca istəkləri və iradəsi olan bir insan olduğunu kəşf edir. Benjaminin intersubyektiv yanaşmasında bu, mühüm dönüş nöqtəsidir: mənim ayrıca “mən” olmağım qarşımdakı insanın da ayrıca “mən” olduğunu qəbul etməklə birlikdə inkişaf edir.  Bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda isə fərqlilik asanlıqla təhlükə kimi yaşana bilər. Qarşı tərəfin mənim istədiyim kimi düşünməməsi, mənim istədiyim kimi davranmaması və mənim üzərimdə tam nəzarətimin olmaması münasibətdə gərginlik yarada bilər. Benjaminin daha sonrakı formulunda erotik münasibətin özündə də məhz bu paradoks dayanır: yaxınlıq digər insanın fərqliliyini yox etməklə deyil, həmin fərqlilik qorunmaqla mümkündür. Gardiner bunu Benjaminin “seksuallığı mümkün edən şey digərinin, bütün yaxınlığa baxmayaraq, ayrıca qalmasıdır” fikri ilə təqdim edir. Patriarxal gender quruluşları isə heteroseksual münasibətdə iki tərəfin eyni anda həm subyekt, həm də bir-birinə hörmət edən tərəf olmasını çətin təsəvvür edilən hala gətirə bilər.   Bu ideyanı gündəlik münasibətə gətirsək, məsələ çox sadələşir.  Sevdiyim insanın məndən fərqli düşünməsi mümkündür.  Onun mənimkilərdən başqa istəkləri ola bilər.  O, mənimlə yaxın ola bilər, amma mənim bir hissəm deyil, mən də onun həmçinin.   Onun məni sevməsi ona mənim üzərimdə mülkiyyət haqqı yaratmır. Bunlar adi cümlələrdir. Amma psixoloji baxımdan çox mürəkkəb bir qabiliyyət tələb edir: yaxınlığı sahibliklə qarışdırmamaq. Bu nöqtədə qadın obrazı xüsusi əhəmiyyət qazana bilər. Çünki Benjaminin təhlilində patriarxal gender qütbləşməsi kişini daha çox müstəqillik, fəaliyyət və subyektliklə, qadını isə qayğı və asılılıqla əlaqələndirən bölgünü möhkəmləndirir. Belə bölgüdə qadının ayrıca subyekt kimi mövcudluğu münasibətin “təbii” ssenarisinə sığmaya bilər.  Onda qadının fərqliliyi — onun ayrıca arzusu, iradəsi, seksual subyektliyi, ambisiyası — sadəcə fərqlilik kimi deyil, münasibətin quruluşunu pozan bir şey kimi yaşana bilər. Bu, məsələn, qadının münasibətdə öz fikrini söyləməsindən daha çox, qarşı tərəfin həmin fikrin ayrıca mövcudluğuna dözüb-dözə bilməməsində görünür. Burada mizoginiyanın psixoanalitik tərəfi daha aydınlaşır: məsələ həmişə “qadını sevməmək” deyil. Bəzən problem qadının ayrıca qalmasına dözə bilməməkdir. Və bu, əvvəlki hissədəki sualı tamamlayır: İnsan ən çox ehtiyac duyduğu fiquru məhz o fiqurun ayrıca, müstəqil və öz iradəsi olan biri olduğunu qəbul edə bilmədikdə dəyərsizləşdirə bilər. Bu halda idealizə edilən “qadın”la real qadın arasında məsafə yaranır. Real qadın isə həmişə bir az – ideal anadan, ideal sevgilidən, ideal həyat yoldaşından, ideal “qadın” obrazından – artıqdır. Onun öz arzusu və öz fərqliliyi var, özlüyü var.  Benjaminin nəzəriyyəsinin güclü tərəfi də məhz bu nöqtədədir: yetkin münasibət digərini mənim fantaziyama uyğunlaşdırmaq deyil, onun məndən fərqli olaraq qalmasına baxmayaraq onunla münasibətdə qala bilməkdir.  Gənc bir psixoanalitikin (burda bu mənəm) oxuduqlarından gəldiyi nəticələr İnsan nəzarətində olmayan ehtiyacın möhtacıdır. Bu möhtaclıq bəzən utanc, bəzən üzüntü və bədbəxtliklə ən içdə gizlədilir. Bunu gizlətməyin ən yaxşı yollarından biri ehtiyacın olana — möhtac olduğuna qarşı inkişaf etdirdiyin bir aqressiyadır. Məsələn, ana döşünə ehtiyacı olan bir körpənin o döşə qovuşduqdan, doyduqdan sonra onun ondan ayrı olmasını qəbul edə bilməməsi və döşü dişləməsi kimi bir hal. Bir kişinin üst bədəni daha güclüdür, partlayıcı bir qüvvəyə və təbiətən aqressiyaya sahibdir. Yaradılışın və ya təkamülün bu yerində onda ehtiyac duyulan şey və ya ondan gözlənən fəth etmək, savaşmaq, ovçuluq və əsgərlik vəzifələridir. Əsgərliyə, ovçuluğa, fəth etməyə qədərki dövrdə ayaq üstündə, kiçik tualet ehtiyacını edə bilmə ilə birlikdə kişi bədənindəki narsisizm ilk dəfə səhnəyə çıxır. Bu özsevərliyin və öz qüdrətinə heyranlığın göstəricisi qarışqa yuvalarını islatmağın ona tanrı kimi hiss etdirməsində gizlidir. İrəliləyən dövrlərdə bu balaca tanrıcığazın ehtiyacları ortaya çıxır, qorxuda sakitləşmə, ağlayarkən ovunma kimi, özünün təkbaşına bacarmadığı yerlərdə həmişə bir baxım verənin, xüsusilə də ananın orada olduğunu görə bilir, öz-özünə yetmədiyini görə bilir. Bunu qız uşaqları da görür, amma doğurqanlıq, güc iddiasında olmamaq onu bu düşmənlikdən uzaq tuta bilir. Fallik qadın şəxsiyyətini burada mövzudan xaric tutmağı seçirəm, çünki o ayrıca bir yazı mövzusudur.  Ana doyurucu olsun və ya ac qoysun, sakitləşdirsin və ya ağlamağa tərk etsin. Sakitləşdirdiyi zaman sakitləşmənin ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ağlamağı dayandırdığı zaman onu ovutmadığı üçün möhtaclığın, doyurucu olduğu zaman doymağın ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ac qoyduğu zaman doyurmaqdan məhrum etdiyi üçün möhtaclığın gətirdiyi həsəd, şükür və qəzəb yan-yana gedəcək. Sevgi və aqressiya yan-yana gedəcək.  Həyatın sonrakı dövrlərində qadına qarşı şiddət və sevgi bəzən eyni münasibətin içərisində görünə bilər. Münasibətin irəliləyən dövrlərində dəstəkləyici olmaq, doyurmaq, amma qadının onun gücü ilə doymuş olması, əlbəttə ki, bir kişini məmnun edə bilər. Fəqət qadının ondan uzaqda, o olmadan, ona ehtiyac duymadan doya bilməsi kişini içdən-içə o arxaik, o primitiv, o ilkin möhtaclıq dövrünə geri qaytara bilər.  Hekayəmiz əvvəldən belə formalaşdı axı. Yəni əslində qadın düşmənliyinin pərdə arxasındakı təşkilatlanma və ya struktur onun doğuruculuğunun və doyuruculuğunun insan üzərində, insan psixikası və zehni üzərində yaratdığı dominantlıqdır gerçəyi və möhtaclığın sancısıdır. Öz-özünə yetə bilməyən insan balası, onun özü əvəzdən yetən baxım verənə qarşı bəzən minnətdarlığı və həsədi, bəzən sevgini və nifrəti eyni anda daşıya bilər. Onu doyuran halına qarşı sevgini, amma ac qoyan halına qarşı və ya ac qoyma ehtimalına qarşı — ən dərində isə ac qoyacaq qədər azad olmasına qarşı — nifrəti öz bədənində, eyni psixikada daşıya bilər. Bəlkə də elə buna görədir ki, ən təsirli söyüşlər qadın cinsi və qadın cinsəlliyi üzərindən qurulur. Kişilər bir-birinə ana üzərindən və digər qadın rolları üzərindən söyüş söyməyi daha təsirli görə bilərlər. Və bəlkə də, doğurmanın və nəslinin davam etməsinin, sonsuz olmamağın tək sübutu bir qadınla birlikdə ola bilmək və onun bətni sayəsində nəslini davam etdirə bilməkdir. Yəni öz donorluğunun da bir qadının varlığı üzərindən məna daşıması. Öz donorluğunun, sperminin çoxalma ilə bağlı heç bir təsirinin olmaması gerçəyinə duyulan nifrət qalır bəzən geriyə və bu nifrətin kölgəsi kişinin başının üstündə gəzir, mağaradan böyük plazalara qədər...  Nəsimi Qiyasov  Bərdə, 23.09.26

ÖZLÜK PSİXOLOGİYASI (KOHUT YANAŞMASI) 2.1. Nəzəri əsaslar Özlük psixologiyası Heinz Kohut tərəfindən inkişaf etdirilmiş və narsisizmin anlaşılmasına köklü şəkildə yeni istiqamət gətirmiş psixodinamik yanaşmadır. Bu model klassik psixoanalitik nəzəriyyədən fərqli olaraq insan psixikasının mərkəzinə instinktual impulsları deyil, özlüyün (self) bütövlüyünü və koherensiyasını yerləşdirir. Kohutun yanaşmasına görə, insanın əsas psixoloji ehtiyacı yalnız gərginlikdən azad olmaq deyil, davamlı, sabit və mənalı bir “mən” hissini qorumaqdır. Bu “mən” hissi (self) doğuşdan hazır şəkildə mövcud olmur; o, erkən münasibətlər daxilində tədricən formalaşır və təşkilatlanır. Bu münasibətlərdə əsas rol oynayan fiqurlar Kohut tərəfindən selfobject (özlük-obyekt) kimi təsvir olunur. Selfobject-lər uşağın emosional vəziyyətini tənzimləyən, onun özünü dəyərli və bütöv hiss etməsinə kömək edən şəxslərdir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu fiqurlar uşaq tərəfindən ayrı bir “başqa insan” kimi deyil, öz psixoloji sisteminin bir hissəsi kimi təcrübə olunur. Başqa sözlə, selfobject uşağın “mən” hissini saxlayan və daşıyan funksional bir strukturdur. Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri empatiyadır. Kohut üçün empatiya sadəcə terapevtik texnika deyil, həm də insan psixikasını anlamağın əsas metodudur. Empatiya vasitəsilə terapevt pasiyentin daxili təcrübəsinə daxil olur və onun dünyasını “içəridən” qavramağa çalışır. Bu yanaşmada simptomlar və davranışlar ikinci plandadır; əsas diqqət aşağıdakı suallara yönəlir: • Bu pasiyent özünü necə hiss edir? • Onun özünə dəyər sistemi necə işləyir? • Hansı nöqtələrdə bu sistem dağılır? Kohut narsisistik patologiyanı “həddindən artıq özünü sevmək” kimi deyil, əksinə, özlüyün struktur zəifliyi və parçalanma riski kimi izah edir. Yəni problem grandiozluq deyil, onun arxasında duran kövrəklikdir. Bu modeldə narsisistik simptomlar (məsələn, üstünlük hissi, empati çatışmazlığı, təsdiq ehtiyacı) patoloji deyil, əksinə, özlüyü qorumağa çalışan müdafiə mexanizmləri kimi başa düşülür. Bu baxış terapevtik münasibətin tonunu kökündən dəyişir: qarşıdurma və interpretasiya mərkəzli yanaşmadan empati və tənzimləmə mərkəzli yanaşmaya keçid baş verir. Özlük psixologiyası həmçinin inkişafın normal gedişində narsisizmin vacib rol oynadığını vurğulayır. Uşaq ilkin mərhələlərdə özünü mərkəz kimi yaşamalıdır ki, sonradan bu təcrübə daha realist və inteqrativ özünə dəyər hissinə çevrilsin. Əgər bu prosesdə empatik uyğunlaşma (attunement) kifayət qədər olmazsa, özlük strukturu zəif qalır və narsisistik patologiya inkişaf edə bilər. Nəticə olaraq, Kohut yanaşması narsisizmi: • Simptomlar toplusu kimi deyil • İnkişaf pozuntusu kimi • Və özlüyün tənzimlənmə problemi kimi anlamağa imkan verir. 2.2. Narsisizmin özlük psixologiyası baxımından izahı Özlük psixologiyası çərçivəsində narsisizm ənənəvi anlayışdan fərqli olaraq “patoloji özünə sevgi” kimi deyil, özlüyün təşkilatlanma və tənzimlənmə forması kimi başa düşülür. Heinz Kohut üçün əsas məsələ narsisizmin mövcud olub-olmaması deyil, onun necə strukturlaşdığı və necə işlədiyidir. Bu yanaşmaya görə narsisizm insan inkişafının təbii və zəruri mərhələsidir. Uşaq ilkin dövrdə özünü mərkəz kimi yaşayır və bu təcrübə vasitəsilə özünə dəyər hissinin əsasları formalaşır. Əgər bu inkişaf prosesi kifayət qədər empatik mühitdə baş verərsə, narsisistik enerjilər tədricən daha yetkin və realist formaya transformasiya olunur. Bu prosesin nəticəsi sağlam narsisizmdir. Sağlam narsisizm Sağlam narsisizm fərdin: • Sabit və daxili özünə dəyər hissinə sahib olması • Uğur və uğursuzluqları inteqrasiya edə bilməsi • Başqalarını ayrı və müstəqil subyektlər kimi qəbul etməsi • Özünü həm güclü, həm də zəif tərəfləri ilə birlikdə yaşaya bilməsi ilə xarakterizə olunur. Burada özünə dəyər xarici təsdiqdən asılı deyil, daxili struktur daxilində tənzimlənir. Fərd tənqid qarşısında dağılmır, eyni zamanda başqalarının uğurunu təhlükə kimi yaşamır. Patoloji narsisizm Patoloji narsisizm isə özlüyün kifayət qədər inkişaf etmədiyi və ya inteqrasiya olunmadığı hallarda ortaya çıxır. Bu vəziyyətdə fərdin özünə dəyər sistemi: • Qeyri-sabit • Xarici təsdiqdən asılı • Tez parçalanan olur. Bu strukturu qorumaq üçün fərd müxtəlif müdafiələrdən istifadə edir və klinik olaraq iki əsas təqdimat forması müşahidə olunur: Grandioz self Grandioz narsisizm Kohut yanaşmasında müdafiəvi struktur kimi başa düşülür. Bu vəziyyətdə fərd: • Özünü üstün və xüsusi kimi təqdim edir • Başqalarının təsdiqinə ehtiyac duyur • Zəifliklərini inkar edir Lakin bu təqdimatın arxasında kövrək və parçalanma riski olan bir özlük mövcuddur. Grandioz self-in əsas funksiyası utanc və dəyərsizlik hisslərini kompensasiya etməkdir Bu səbəbdən belə pasiyentlər tənqid qarşısında çox həssas olur və tez-tez ya aqressiv reaksiya verir, ya da qarşı tərəfi dəyərdən salır. Vulnerabl self Vulnerabl narsisizm isə daha açıq şəkildə kövrək və həssas strukturu əks etdirir. Bu halda fərd: • Özünü dəyərsiz hiss edir • Utanc və boşluq təcrübəsi yaşayır • Sosial olaraq geri çəkilə bilər Lakin burada da əsas problem sadəcə “özünü pis hiss etmək” deyil, özünə dəyər sisteminin tənzimlənə bilməməsidir. Bu tip pasiyentlər tez-tez: • Başqalarının təsdiqinə həddindən artıq ehtiyac duyur • Rədd edilməyə qarşı həssas olur • Daxili boşluğu doldurmaq üçün münasibətlərdən asılı hala gəlir Grandioz və vulnerabl formalar arasında əlaqə Kohut yanaşmasına görə bu iki forma bir-birindən ayrı strukturlar deyil, eyni sistemin müxtəlif ifadələridir. Bir çox pasiyentdə bu iki vəziyyət arasında dalğalanma müşahidə olunur: • Xarici mühit dəstəkləyicidirsə → grandioz təqdimat • Tənqid və ya uğursuzluq olduqda → vulnerabl çökmə Bu dinamika narsisistik şəxsiyyətin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Özlük koherensiyası və parçalanma Özlük psixologiyasında əsas anlayışlardan biri koherensiyadır — yəni özlüyün bütöv və davamlı şəkildə yaşanması. Sağlam inkişafda fərd: • Özünü sabit hiss edir • Daxili təcrübələr arasında əlaqə qurur • Emosional olaraq dağılmır Patoloji narsisizmdə isə bu koherensiya zəifdir. Bu səbəbdən: • Özünə dəyər sürətlə dəyişir • Emosional vəziyyətlər arasında kəskin keçidlər olur • Fərd daxili olaraq “parçalanmış” hiss edə bilər Bu parçalanma riski narsisistik müdafiələrin əsas səbəbidir. Klinik nəticə Kohut yanaşması narsisizmi aşağıdakı şəkildə yenidən çərçivələyir: • Problem grandiozluq deyil, onun arxasındakı kövrəklikdir • Problem empatiya çatışmazlığı deyil, empatik travmadır • Problem davranış deyil, özlüyün təşkilatlanmasıdır Bu baxış terapevt üçün kritik dəyişiklik yaradır: Pasiyent “problemi olan biri” deyil “özlüyünü qorumağa çalışan biri” kimi görülür 2.3. Selfobject (özlük-obyekt) anlayışı Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri olan selfobject (özlük-obyekt) Heinz Kohut tərəfindən narsisistik inkişafın və patologiyanın anlaşılması üçün əsas konsept kimi təqdim edilmişdir. Selfobject termini ilk baxışda paradoksal görünə bilər, çünki burada “self” (özlük) və “object” (obyekt, yəni digər insan) anlayışları birləşdirilir. Lakin Kohut bu anlayışla klassik “mən–digəri” ayrımını qismən dəyişdirir. Selfobject nədir? Selfobject — fərdin öz psixoloji bütövlüyünü və sabitliyini qorumaq üçün istifadə etdiyi digər insanın funksiyasıdır. Burada vacib məqam: Selfobject “başqa biri” kimi yox, özlüyün bir hissəsi kimi təcrübə olunur. Yəni uşaq üçün valideyn: • Sadəcə ayrı bir insan deyil • Onun emosional sisteminin davamıdır Selfobject funksiyaları Selfobject-lər aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir: • Özünə dəyərin tənzimlənməsi • Emosional sabitliyin qorunması • Özlük koherensiyasının saxlanılması • Utanc və parçalanma riskinin azaldılması Bu funksiyalar olmadan uşaq özünü “bütöv” hiss edə bilmir. Erkən inkişafda selfobject təcrübəsi Uşaq həyatının ilk dövrlərində öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir. Bu səbəbdən o, selfobject fiqurlarına (adətən valideynlərə) güvənir. Məsələn: • Uşaq sevinc hiss edir → valideyn bunu əks etdirir → uşaq özünü dəyərli hiss edir • Uşaq qorxur → valideyn sakitləşdirir → uşaq təhlükəsizlik hiss edir Bu qarşılıqlı proseslər nəticəsində uşaq tədricən: bu funksiyaları daxilləşdirir (internalize edir) Selfobject-in “görünməz” olması Selfobject təcrübəsinin maraqlı xüsusiyyəti onun çox vaxt fərqində olunmamasıdır. Sağlam inkişafda fərd bu funksiyaları artıq daxilləşdirdiyi üçün başqasına ehtiyacını açıq şəkildə hiss etmir. Lakin narsisistik strukturlarda bu daxilləşdirmə tam baş vermədiyi üçün fərd: • Xarici təsdiqə ehtiyac duyur • Münasibətlərdən emosional tənzimləmə üçün istifadə edir • Tənqid qarşısında dağılır Selfobject ehtiyaclarının davamlılığı Kohutun vacib vurğularından biri budur ki, selfobject ehtiyacları yalnız uşaqlıq dövrünə aid deyil. Bu ehtiyaclar həyat boyu davam edir. Fərq ondadır ki: • Sağlam fərddə → bu ehtiyaclar elastik və balanslıdır • Narsisistik strukturlarda → bu ehtiyaclar rigid və intensivdir Klinik səviyyədə selfobject Narsisistik pasiyentlər terapiyada tez-tez terapevti selfobject kimi istifadə edirlər. Bu, müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: • Daim təsdiq gözləmək • Terapevti idealizə etmək • Onun vasitəsilə özünü sabit hiss etmək Bu vəziyyət patologiya deyil, əksinə: terapevtik iş üçün əsas materialdır Selfobject çatışmazlığı və nəticələri Əgər erkən inkişafda selfobject ehtiyacları adekvat qarşılanmazsa, aşağıdakı nəticələr yaranır: • Özünə dəyər sisteminin zəifliyi • Utancın yüksək olması • Münasibətlərdə asılılıq və ya uzaqlaşma • Grandioz və ya vulnerabl müdafiələrin inkişafı Bu baxımdan narsisistik simptomlar: selfobject çatışmazlığının nəticəsi kimi başa düşülür Klinik nəticə Selfobject anlayışı terapevt üçün aşağıdakı perspektivi yaradır: Pasiyent “çox tələbkardır” → yox. Pasiyent qarşılanmamış ehtiyaclarını gətirir. Bu dəyişiklik terapevtik münasibətin tonunu müəyyən edir: • Mühakimə → empatiya ilə əvəz olunur • Qarşıdurma → anlama ilə balanslaşdırılır Yekun Selfobject anlayışı narsisizmi: • İnterpersonal problem kimi deyil • İntrapsixik boşluğun nəticəsi kimi anlamağa imkan verir. Bu konsept növbəti bölmədə təqdim ediləcək selfobject ehtiyaclarının (mirroring, idealizing, twinship) daha konkret analizinə zəmin yaradır. 2.4. Selfobject ehtiyacları Özlük psixologiyasında narsisizmin anlaşılması üçün əsas açarlardan biri selfobject ehtiyaclarıdır. Heinz Kohut bu ehtiyacları insanın psixoloji inkişafının mərkəzi komponentləri kimi təsvir edir. Bu ehtiyaclar uşaqlıq dövründə formalaşır və sağlam inkişafda tədricən daxilləşdirilərək (internalizasiya olunaraq) daha müstəqil özlük funksiyalarına çevrilir. Lakin bu proses pozulduqda, fərd bu ehtiyacları həyat boyu xarici mənbələr vasitəsilə qarşılamağa çalışır. Kohut üç əsas selfobject ehtiyacını təsvir edir: 2.4.1. Güzgülənmə (Mirroring) ehtiyacı Bu ehtiyac uşağın özünü dəyərli və görülmüş hiss etməsi ilə bağlıdır. Uşaq: • Nailiyyətlərini göstərir • Emosiyalarını ifadə edir • Diqqət və təsdiq gözləyir Valideyn: • Bunu qəbul edir • əks etdirir • təsdiqləyir Bu proses nəticəsində uşaqda belə bir daxili hiss formalaşır: “Mən dəyərliyəm və görülürəm” Pozuntu olduqda: Əgər bu ehtiyac qarşılanmazsa: • Uşaq özünü “görünməz” hiss edir • Özünə dəyər sistemi zəif formalaşır • Gələcəkdə həddindən artıq təsdiq ehtiyacı yaranır Klinik təqdimat: • Daim tərif gözləmək • Sosial mediaya həddindən artıq bağlılıq • Tənqidə qarşı həssaslıq Terapiyada: Pasiyent terapevtdən: • Görülmək • Anlaşılmaq • Təsdiq olunmaq Gözləyir.  Terapevtin empatik cavabı burada əsas müdaxilədir. 2.4.2. İdealizasiya (Idealizing) ehtiyacı Bu ehtiyac uşağın güclü, sabit və təhlükəsiz bir fiqura bağlanmaq istəyi ilə bağlıdır. Uşaq: • Valideyni güclü və mükəmməl kimi görür • Ona bağlanır • Onun vasitəsilə özünü təhlükəsiz hiss edir • Bu proses nəticəsində uşaq “daxili güc sistemi” formalaşdırır Pozuntu olduqda: • Uşaq təhlükəsizlik hissi inkişaf etdirə bilmir • Daxili dayaq zəif olur • Gələcəkdə başqalarına idealizasiya ilə bağlanır Klinik təqdimat: • Müəllim, lider, terapevti idealizə etmək • “Siz fərqlisiniz, məni yalnız siz anlaya bilərsiniz” • Sonra məyusluq və devalvasiya Terapiyada: Pasiyent terapevti: güclü və mükəmməl fiqur kimi istifadə edir Terapevt: • Bu idealizasiyanı dağıtmamalı • Amma tədricən realistikləşdirməlidir 2.4.3. Əkizlik / bənzərlik (Twinship) ehtiyacı Bu ehtiyac insanın: “mən başqalarına bənzəyirəm, tək deyiləm” hissi ilə bağlıdır Uşaq: • Başqaları ilə oxşarlıq axtarır • Aidiyyət hissi yaşamaq istəyir Sağlam inkişafda: • Sosial bağlılıq yaranır • İnsan özünü insanlığın bir hissəsi kimi hiss edir Pozuntu olduqda: • Yadlaşma hissi • “heç kim mənə bənzəmir” təcrübəsi • Sosial izolyasiya və ya süni üstünlük hissi Klinik təqdimat: • “Heç kim məni anlamır” • Ya da əksinə → “mən hamıdan fərqliyəm” Terapiyada: Pasiyent terapevtlə: • Oxşarlıq axtarır • “məni anlayan yeganə insan” kimi görür Selfobject ehtiyaclarının ümumi dinamikası Bu üç ehtiyac bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı şəkildə işləyir: • Mirroring → özünə dəyər • Idealizing → daxili güc • Twinship → aidiyyət Sağlam inkişafda bu ehtiyaclar: daxilləşir və balanslaşır Patoloji vəziyyətdə isə: xarici mənbələrdən asılı qalır Klinik nəticə Narsisistik pasiyentin davranışları çox vaxt bu prizma ilə anlaşılır: • “Çox tərif istəyir” → mirroring ehtiyacı • “Məni idealizə edir” → idealizing ehtiyacı • “Heç kim məni anlamır” → twinship ehtiyacı Yekun Selfobject ehtiyacları narsisistik şəxsiyyət pozuntusunu: Simptom səviyyəsində deyil Ehtiyac səviyyəsində Anlamağa imkan verir. Bu baxış terapevt üçün əsas dəyişiklik yaradır: davranışı yox, ehtiyacı görmək 2.5. İnkişaf modeli Özlük psixologiyası baxımından insanın psixoloji inkişafı yalnız davranış və ya öyrənmə prosesi deyil, özlüyün tədricən təşkilatlanması və sabitləşməsi prosesidir. Heinz Kohut bu prosesi selfobject münasibətləri üzərindən izah edir. Bu modelə görə uşaq doğulduqda: • Özünü ayrı bir varlıq kimi tam hiss etmir • Öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir • Özünə dəyər hissi formalaşmamış olur Bu funksiyalar ilkin olaraq selfobject fiqurlar tərəfindən təmin edilir. Erkən mərhələ: Tam asılılıq Uşaq həyatının ilk dövrlərində: Özünü grandioz şəkildə yaşaya bilər. Valideyni isə mükəmməl və hər şeyi bacaran kimi görür. Bu iki xətt: • Grandioz self • İdealizə olunmuş valideyn təsviri • İnkişafın normal hissəsidir.  Vacib: Bu patoloji deyil, inkişaf üçün zəruridir Empatik uyğunlaşma (attunement) Sağlam inkişafın əsas şərti valideynin uşağın ehtiyaclarına yetərincə uyğun (not perfect, but good enough) cavab verməsidir. Valideyn: • Uşağın sevincini paylaşır • Onun narahatlığını tənzimləyir • Onu “görür”sə bu proses: özlüyün qurulmasının əsasını qoyur Optimal frustrasiya Kohutun ən vacib anlayışlarından biri optimal frustrasiyadır. Bu o deməkdir ki: • Valideyn hər ehtiyacı mükəmməl qarşılamır • Amma tam da “çatışmaz” da qalmır • Yəni: nə həddindən artıq təmin edir, nə də travmatik şəkildə məhrum edir Nəticə: Uşaq tədricən öyrənir ki: • Bütün ehtiyaclar dərhal qarşılanmır • Amma dünya tam təhlükəli də deyil • Bu balans inkişaf üçün kritikdir. Transmuting internalization (transformativ daxilləşdirmə) Optimal frustrasiya nəticəsində baş verən əsas proses: transmuting internalization. Bu o deməkdir ki, uşaq əvvəlcə valideyn vasitəsilə aldığı funksiyaları tədricən: öz daxili sisteminə köçürür. Məsələn: Əvvəl: Valideyn sakitləşdirir → uşaq sakitləşir Sonra: Uşaq özü-özünü sakitləşdirə bilir Bu proses nəticəsində: • Özünə dəyər daxilləşir • Emosional tənzimləmə inkişaf edir • Özlük koherensiyası yaranır Pozuntu necə yaranır? Əgər inkişaf prosesində: • Empatik uyğunlaşma zəifdirsə • Frustrasiya ya çox az, ya da çoxdursa • Selfobject ehtiyacları qarşılanmırsa Onda daxilləşdirmə prosesi baş vermir. Nəticə: • Özünə dəyər xarici qalır • Emosional tənzimləmə zəif olur • Selfobject asılılığı davam edir Klinik nəticə Bu model narsisistik pasiyenti belə izah edir: “O, uşaq vaxtı ala bilmədiyini indi almağa çalışır” Terapiyada inkişafın təkrarı Kohut yanaşmasına görə terapiya: inkişafın ikinci şansı kimi işləyir. Pasiyent: Terapevti selfobject kimi istifadə edir. Unmet ehtiyaclarını gətirir. Terapevt: • Empatik uyğunlaşma təmin edir • Optimal frustrasiya yaradır • Daxilləşdirməyə imkan verir Yekun Kohutun inkişaf modeli narsisizmi belə çərçivələyir: • Problem xarakter deyil • Problem inkişafın dayanmasıdır Və terapiya: bu inkişafın yenidən davam etməsi üçün mühit yaradır 2.6. Patogenez və ya “nə səhv getdi?” Özlük psixologiyası baxımından narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun yaranması birbaşa özlüyün inkişaf prosesində baş verən pozuntularla əlaqəlidir. Heinz Kohut bu pozuntuları əsasən selfobject münasibətlərindəki empatik uğursuzluqlar çərçivəsində izah edir. Bu yanaşmada patogenez travmatik hadisələrin sadə nəticəsi kimi deyil, daha çox təkrarlanan və strukturlaşdırıcı empatik çatışmazlıqların nəticəsi kimi başa düşülür Empatik uğursuzluq (empathic failure) Empatik uğursuzluq — uşağın emosional və psixoloji ehtiyaclarının valideyn tərəfindən: • Görülməməsi • Düzgün başa düşülməməsi • Adekvat cavablandırılmamasıdır. . Burada vacib nüans: məsələ “valideyn pis idi” deyil məsələ “uyğunlaşma yetərli olmadı”dir. Nəticə: • Uşaq öz təcrübəsini mənalandıra bilmir • Özünü dəyərli hiss etmir • Özlük inkişafı zəifləyir Travmatik selfobject təcrübələri Empatik uğursuzluqlar bəzən daha intensiv və travmatik formada baş verir: • Davamlı tənqid • Emosional laqeydlik • Həddindən artıq idealizasiya və təzyiq • Uşağın ehtiyaclarının inkarı Bu hallarda: • Uşaq öz təcrübəsinə güvənmir • Özünü “yanlış” hiss edir • Utanc mərkəzi affektə çevrilir Fragmentasiya (özlüyün parçalanması) Empatik uyğunlaşma olmadıqda özlük bütöv şəkildə təşkil oluna bilmir. Bunun nəticəsində fragmentasiya (parçalanma) riski yaranır. Bu vəziyyətdə fərd: • Özünü sabit hiss etmir • Emosional olaraq tez dağılır • Özünə dəyər sürətlə dəyişir Klinik təzahür: • Birdən özünü çox güclü hiss edir • Sonra isə tam dəyərsiz Bu dalğalanma narsisistik strukturun əsas xüsusiyyətidir. Müdafiəvi strukturların inkişafı Özlük parçalanmasının qarşısını almaq üçün psixika müdafiələr yaradır: 1. Grandioz müdafiə “Mən üstünəm” Utancdan qoruyur 2. Uzaqlaşma / geri çəkilmə Münasibətlərdən qaçma Zədələnmədən qoruyur 3. İdealizasiya Güclü fiqura bağlanma Təhlükəsizlik hissi yaradır  Vacib Qeyd: Bu müdafiələr problem deyil onlar özlüyü qorumağa çalışan strategiyalardır İnkişafın “dayanması” Kohut yanaşmasına görə narsisistik patologiya: • inkişafın tam pozulması deyil • dayanmasıdır (arrested development) Yəni: • Bəzi funksiyalar inkişaf edib • Amma kritik nöqtədə proses dayanıb Nəticə: • Özünə dəyər daxilləşməyib • Emosional tənzimləmə xarici qalıb • Selfobject asılılığı davam edir Klinik perspektiv Bu model terapevt üçün çox vacib dəyişiklik yaradır. Pasiyent: “problemli şəxsiyyət” deyil, “inkişafı yarım qalmış özlük”dür. Terapiya baxımından nəticə Əgər problem inkişafın dayanmasıdırsa, terapiyanın məqsədi: inkişafı davam etdirməkdir. Bu isə aşağıdakıları tələb edir: • Empatik uyğunlaşma • Təhlükəsiz münasibət • Tədrici daxilləşdirmə Yekun Kohut yanaşmasında narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun patogenezi: • Empatik uğursuzluqlar • Qarşılanmamış selfobject ehtiyacları • Özlüyün zəif təşkilatlanması üzərində qurulur. Bu baxış narsisizmi: “problematik davranış”dan çıxarıb, “qorunmağa çalışan kövrək sistem” kimi görməyə imkan verir.

Stress psixoloji proses olmaqla, bədənin funksional ritminə təsir edir və gözlənilməz dəyişikliklərlə özünü göstərir. Belə ki, münasibətlərdə ünsiyyət axışının əsassız şəkildə pozulması, fikirlərə fərdi düşüncə tərzi ilə həssaslıqla yanaşmağa, davranışlarda qeyri-normallığın müşayiət olması kimi əlamətlərlə öz əksini tapır. Davamlı narahatlıq və nigaranlıq halında hərəkətlər sərgilənir.               Tədqiqatlara əsasən, bəzi insanlarda stresə meyllilik daha çox özünü büruzə verir, bəziləri isə yönləndirmə və idarəetmədə bacarıq formalaşdıra bilirlər. Yəni, stress insanın kölgəsi kimidir. Kölgəsindən qorxanları daima əsarətində saxlayır. Kölgəsini tanıyanlar isə əvvəlcədən hazırlıqlı olurlar. Bu da öz növbəsində, insanın baxış bucağını, yanaşma tərzini, düşünmə xüsusiyyətlərini tənzimləməyə xidmət edir.    Stresi idarə etmək önəmlidir yoxsa stresə düşünməmək? Etriaf etmək lazımdır ki, stress müasir dövrdə təbii və normal hallardan biridir. Çünki, stress informasiya bolluğunu idarə edə bilməməkdən yaranır. Stresə düşməmə vəziyyətinin olması üçün insan özünü bütün informasiyalara bağlamalıdır. Fəaliyyətdə olan insan üçün bu vəziyyətin mümkün olmadığını qəbul etsək, deməli stresi idarə etmək daha məqsədəuyğundur. İdarə oluna bilməyən stress insanı özünütənzimləmədən məhrum edir, düzgün seçim və qərarlardan uzaqlaşdırır, məntiqi düşücənin yaranmasını əngəlləyir. Stressin ən güclü tərəfi insanın özündən asılı olmayaraq, enerjisini sormağa başlayır. Enerji yuxu  və oyaq halda elə şəkildə azalmağa davam edir. Bu proses yorğunluğun, halsızlığın, tükənmişliyin  əsasını qoymuş olur.             Qeyd etmək lazımdır ki, hər bir insanın öz fərdi stresli davranış ssenarisi var. Bu ssenari uşaqlıqda, valideynlər stresli olduqda, uşağın qarşısında toqquşduqda, istəmədən onu problemlərinə cəlb etdikdə öyrənilir. Eyni zamanda, uşaq valideynlərin nümunələrini mənimsəyir və sonra bilmədən onları yetkin həyatında kopyalayır. Buna görə, bəzi insanlar streslərini aqressiv impulslar şəklində digər insanlara tökür və ya qabları qırır, bəziləri səssizcə kədərlərini yaşayır və ağlayır.Qəzəbə, düşmənçiliyə, kinliliyə, əsəbiliyə meylli insanlar stresə daha çox meyllidirlər və yumor hissi olan açıq, xeyirxah insanlar, əksinə, taleyin qarışıqlıqlarına daha davamlıdırlar.                Bir çox tədqiqatçılar qeyd edir ki, insanın emosional stres şəraitində göstərdiyi reaksiyaların təbiətinə şəxsiyyətin özünə hörmət hissi böyük təsir göstərir. Qəsdən özünə hörməti aşağı olan insanların, adətən, adekvat özünə hörməti olanlara nisbətən daha çox narahatlıq əlamətləri (həm subyektiv, həm də obyektiv səviyyədə) göstərdikləri məlumdur. İmtahan stresində avtonom sinir sisteminin vəziyyətinin öyrənilməsi göstərdi ki, imtahan stresi vəziyyətində simpatik sinir sisteminin ən aydın aktivasiyası yüksək narahat olan tələbələrdə, eləcə də müsbət keyfiyyətlərə görə aşağı özünə hörmət göstəriciləri olan şəxslərdə müşahidə edilmişdir.          Məhz, bu baxımdan imtahan zamanı yüksək müsbət özünə hörmət və bununla əlaqəli müvəffəqiyyətə inam, müsbət şəxsi keyfiyyətləri ilə özünə hörməti aşağı olan tələbələrlə müqayisədə simpatik sistemin fəaliyyətinin azalmasına səbəb olur.        İdman stresinə həsr olunmuş bir sıra əsərlərdə göstərilmişdir ki, zehni stresin yaranmasına səbəb olan vəziyyətlərdə uğur qazanmaq motivasiyası şəxsiyyətə narahatlığın əksinə təsir göstərir, müvafiq olaraq narahatlığı az olan idmançılar daha yüksək hədəflər qoyur. Stressli şərtlərə uyğunlaşmanın müvəffəqiyyət üçün yüksək motivasiya və uğursuzluqdan qaçmaq üçün aşağı motivasiya ilə xarakterizə olunan şəxslərdə etibarlı şəkildə daha yaxşı həyata keçirildiyi də müəyyən edilmişdir.       Beləliklə, stress həm müsbət, həm də mənfi  formada insanın gizli hakimi funksiyasını daşımış olur.   Nüşabə Məmmədova Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

- Sadəcə dinlə deyə yazıram, ailəm tərəfindən daim sıxışdırmalara məruz qalıram və ən son evə gəlməməyim söykəndi, nişanlım isə bu situasiyada belə bir reaksiya verdi “ailəsi tərəfindən atılmış bir qızı mən neynirəm?”, heç nə deməyini istəmirəm, sadəcə danışmaq istədim. Ondan ayrılacaq gücüm yoxdur. Sadəcə bunu bilirəm ki, o da ailəm kimi olacaq, hər şey yaxşı getsə belə münasibətimizin böyük hissəsini məhz qadağalar təşkil edəcək. İlllər öncə, hələ tələbə və bir çox nəzəriyyəyə mühazirələrin verdiyi izah qədər bələd olan bir konsultant namizədi olaraq və nəzərə alın ki, bu nəzəriyyələrin bir çoxu anatomiya dərsində cinsi yetkinlik, birincili, ikincili cinsi əlamətlərin haqqında danışmaq zamanı gələndə ötürülən dərslər kimi idi, bu mesajı almışdım bir tanışımdan. Gah sosial öyrənmə, gah Stokholm sindromu ilə izahlar verib, illər öncə bu mövzuda bir məqalə belə yazmışlığım vardır, fəqət söhbət Anaksimandr və Falesin dünya izahı paradoksuna dönürdü. Madam ki, bir paradoks var və zatən psixologiya bir çox nüansı izah etməkdə çətinlik çəkir, köhnə sevgilim Psixoanalitik xətt üzrə bir izah və nümunəvi sessiya ilə növbəti yazını yazmaq qərarına gəldim. Hərçənd bu yazı istədiyim sərtlik ilə yazıla bilməyəcək, çünki biz elmin və psixi sağlamlıq müalicə vasitələrinin dilini çoxdan ictimai vəkillərin heç bir dəyərə və güclü bir rəqib, məsələn siyasi struktur qarşısında keçərliliyə sahib olmayan “linç kültürü” və heç nə bilməyən “hərşeyologiya"sına uduzmuşuq. Bad Boy hekayəmizdə sərhədsizliyi təmsil edəcək, qızımız mədəni təzyiqlər və Orta Şərqdəki patriarx sistem gərəyi fantaziyasını basdırmış biri olacaq və bu qızımız, heç bir dəyəri ilə uyuşmayan, bonobo meymunu ilə sosial və emosional zəkası təqribən eyni olan bir obraz ilə bir hekayə yaşayacaq. İzah təqribən bu cürdür, basdırılan arzu yox olmur, repressiya halı özünü sərhədsiz, zorakı bir partnyor seçimi ilə göstərə bilir və fantaziyanı bu modelin sərhədsizliyi ilə gerçək edən qadın obraz bir tərəfdən İD tərəfin arzu və fantaziyasını doyurur, digər tərəfdən senzura, norma, dəyər, ictimai qaydanın tənqidi səsini təmsil edən Super Egonun ağzını yığır, seçimi Ego edir və Bad Boy əslində müdafiə mexanizminin bədən tapmış halıdır. Bu yazının söykəndiyi əsas, “niyə belə insan seçilir?” sualını moral, maarifləndirici və ya sosioloji cavablarla deyil, psixodinamik zərurət kimi oxumaqdır. Psixoanalitik xəttdə seçim təsadüf deyil; seçim daxili konfliktin mümkün olan ən az ağrılı həllidir. Birinci dayaq repressiya anlayışıdır. Patriarxal və normativ mədəniyyətlərdə qadın cinsəlliyi yalnız davranış səviyyəsində yox, fantaziya səviyyəsində də nəzarət altına alınır. “Etmə” qadağasından əvvəl “istəmə” qadağası formalaşır. Fantaziyanın özünün ayıb, təhlükəli və ya dağıdıcı olduğu ideyası daxilə alınır. Amma psixoanalizin klassik müddəası dəyişmir: basdırılan arzu yox olmur, sadəcə şüurdan kənarlaşdırılır. İkinci dayaq İD–Ego–Super Eqo dinamikasıdır. Fantaziya şüur səviyyəsində qəbul edilə bilmədiyi üçün Ego onu birbaşa ifadə etmir. Ego kompromis həll axtarır. Burada Bad Boy fiquru funksional olur: sərhədsizliyi qadın yox, “o” daşıyır. Beləliklə Ego həm arzuya çıxış tapır, həm də məsuliyyəti öz üzərindən atır. Super Eqo susdurulur, çünki daxili məhkəmə “mən istədim” yox, “belə alındı” narrativi ilə aldadılır. Üçüncü dayaq obyekt seçimi və təkrar kompulsiyasıdır. Bu tip münasibətlər çox zaman “ilk dəfə” deyil. Təkrar var. Freudun dediyi kimi, subyekt həll edə bilmədiyi konflikti təkrar-təkrar səhnələşdirir. Burada məqsəd zövq deyil, mastery – nəzarət illüziyasıdır. Subyekt bir zamanlar passiv qaldığı, qorxduğu və ya sözsüz qaldığı vəziyyəti bu dəfə “öz seçimi” kimi yaşamaq istəyir. Amma ssenari dəyişmir, yalnız rollar dəyişir. Dördüncü dayaq müdafiə mexanizmləridir. Rasionalizasiya (“onu dəyişə bilərəm”), idealizasiya (“əslində çox dərin biridir”), dissosiasiya (“mənimlə elə deyil”) və proyeksiya burada mərkəzi rol oynayır. Bad Boy obrazı reallıqdan çox, daxili ehtiyacın ekranıdır. O, real insan olmaqdan çıxıb psixi funksiyaya çevrilir. Beşinci dayaq mədəni konteksdir. Orta Şərq və oxşar patriarxal strukturlarda “yaxşı qadın” obrazı ilə “arzulayan qadın” obrazı bir-birinə zidd qoyulur. Ego bu ziddiyyəti birləşdirə bilmədiyi üçün parçalayır: gündəlik həyat üçün normativ münasibətlər, fantaziya üçün isə sərhədsiz və təhlükəli obyektlər seçilir. Bu, psixopatologiya deyil, adaptasiyadır – lakin bahalı adaptasiya. Nəticə olaraq, Bad Boy fiquru problem deyil, simptomdur. O, arzu ilə qadağa arasında qalan psixikanın tapdığı ən əlverişli, amma ən riskli kompromisdir. Fantaziya inteqrasiya edilmədikcə, Super Eqo ilə danışıq qurulmadıqca və Ego öz seçiminin məsuliyyətini daşıya bilmədikcə bu fiqur dəyişmir, sadəcə üz dəyişir. Sərhədsiz biri ilə bir arada olmaq qadın üçün fantaziyanın real müstəvidə yaşanması üçün uyğun zəmin yaradır. Çünki fantaziya birbaşa “mən istəyirəm” deyə səslənə bilmir. “İstəmək olmaz” senzurası hələ də aktivdir və arzu öz adına danışa bilmir. Ona görə də arzu özünə bir daşıyıcı tapır. Bu daşıyıcı dəyər anlayışı bulanıq, hətta bəzən ümumiyyətlə dəyəri olub-olmadığı bilinməyən bir obyekt olur. Burada mühüm bir incəlik var: seçilən kişinin dəyərlərə zidd olması təsadüf deyil. Əksinə, bu, funksionaldır. Çünki əgər o şəxs etik, məsuliyyətli, sərhəd tanıyan biri olsaydı, fantaziya yenə də senzura ilə toqquşacaqdı. Sərhədsiz obyekt fantaziyanın üzərinə düşən bütün “olmaz”ları öz varlığı ilə pozur və qadın psixikası üçün rahatladıcı bir alibi yaradır. Fantaziyalar bu sərhəd pozucusu tərəfindən pozulduqca, daxili narrativ də formalaşır: “mən istəmirdim, o elədir”, “mən onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”. Bu dil, zahirdə passivlik ifadə etsə də, əslində psixikanın özünü qoruma cəhdidir. Çünki bu cümlə ilə Ego həm arzuya çıxış tapır, həm də Super Eqo qarşısında özünü təmizə çıxarır. Burada qadın öz arzusunu inkar etmir, onu məsuliyyətsizləşdirir. Arzu var, amma sahibi yoxdur. Fantaziya yaşanır, amma subyekt “mən” deyil, “o”dur. Bu, klassik proyektiv mexanizmdir: daxildə qəbul edilə bilməyən impuls kənara yerləşdirilir və sonra da kənardan gələn bir zorakılıq kimi yaşanır. Bu nöqtədə paradoks yaranır. Qadın real olaraq zərər görür, sərhədləri pozulur, bəzən travmatik təcrübələr yaşayır. Amma psixodinamik səviyyədə bu münasibət eyni zamanda daxili konflikti idarə edən bir sistem kimi işləyir. Yəni münasibət həm dağıdıcıdır, həm də “işə yarayır”. Ona görə də tərk edilməsi bu qədər çətindir. Beləliklə, “mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam” cümləsi sadə bir şikayət deyil. Bu, fantaziyanı qoruyan, arzunu inkardan xilas edən və Super Eqo senzurasını neytrallaşdıran psixi bir formuladır. Fantaziya inteqrasiya olunmadıqca, bu formul dəyişməz qalır – yalnız sərhədsiz obyektin siması dəyişir. Mexanizm nə vaxt çökür? Lacanın baxışı ən qısa belə formalaşdırıla bilər: fantaziya reallaşdıqda yox olur. Buradakı “yox olma” anlayışı, fantaziyanın tam mənada itməsi yox, onun artıq arzunun gizli tənzimləyicisi kimi fəaliyyətini dayandırmasıdır. Lacan üçün fantaziya subyektin arzusunun ekranıdır – obyekt a-nı subyektin arzusuna bağlayan çərçivədir. Obyekt A — Lacanın nəzəriyyəsində arzuya səbəb olan, amma heç vaxt tam əldə olunmayan obyektdir. İnsan daim onu istədiyini düşünür, amma əslində o, bir çatışmazlığın simvoludur. Bu obyekt gerçəkdə deyil, fantaziyada mövcuddur və arzumuzu daim hərəkətdə saxlayır. Fantaziya, obyektin həqiqi mövcudluğu ilə qismən qorunur. Yəni “Bad Boy” obrazı yalnız arzuya xidmət edir. Arzu, reallaşma çərçivəsində fantaziyanın konstruksiyası ilə əlaqəlidir. Amma subyekt sərhədsiz və arzunun “qadağalı” bir daşıyıcı ilə üz-üzə gələndə, obyekt artıq fantaziyanın ekranı olmaqdan çıxır. Lacan deyir ki, obyektin tam mövcudluğu fantaziyanı pozur, çünki artıq arzu qismən doğrulanır və bu doğrulama fantaziyanın strukturunu çökdürür. Çəkici nümunəsi ilə desək: qadın sərhədsiz, ziddiyyətli bir partnyor ilə birlikdə olmaqla fantaziyanı “real” edir. Amma bu reallaşma, Lacan baxımından, fantaziyanın yox olmasına gətirib çıxarır. Çünki fantaziya arzu və qadağa arasında oynayan bir ekrandır. Oyun bitəndə, yəni arzunun qismən də olsa reallaşması baş verdikdə, ekran artıq işləməyəcək; arzu birbaşa mövcud obyektlə qarşı-qarşıya qalır. Lacan üçün bu nöqtə kədər və itki anıdır: subyekt fantaziyanın yoxluğunu yaşayır. Fantaziya yox olur, amma arzu hələ də qalır. Buradakı dramatik effekt də budur – qadın artıq “qurban dili” ilə danışa bilməz, çünki sərhədsiz obyekt artıq özünü ekran kimi deyil, real bir varlıq kimi göstərir. Repressiya ilə qorunan arzu indi Super Eqo və Ego ilə birbaşa üz-üzədir. Bu nöqtədə müdafiə mexanizmləri sınaya bilər, çünki fantaziya artıq müdafiəni təmin etmir. Lacan bunu “real”ın (le Réel) zərbəsi kimi görür – obyekt tam mövcuddur, amma arzunun tənzimləyicisi olan fantaziya artıq yoxdur. Beləliklə, çəkici (Bad Boy) təcrübəsində fantaziya həm arzu üçün zəruri bir çərçivədir, həm də reallaşdığı anda subyektin müdafiəsini pozan bir faktor kimi çıxış edir. Lacan bunu fantaziya-strukturun “yox olması” kimi təhlil edir: reallaşma, fantaziyanın qoruyucu ekranını dağıdır və arzunu birbaşa obyekt qarşısında qoyur. Müdafiənin çöküşünə dair alternativ izah Müdafiə bir anda çökmür. O, işini görə bilmədiyi yerdə çat verir. Psixodinamik baxımdan müdafiənin çökdüyü nöqtə, fantaziyanın artıq daşıyıcı ilə örtülə bilmədiyi andır. Birinci çat zövq–əzab balansının pozulduğu yerdə yaranır. Münasibət əvvəlcə “bahalı, amma işlək” kompromisdir. Arzu doyurulur, Super Eqo susdurulur, Ego məsuliyyəti kənara ötürür. Amma zamanla sərhədsizlik yalnız fantaziyanı yox, subyektin bütövlüyünü də dağıtmağa başlayır. Zövq yerini davamlı gərginliyə, ayıqlığa və təhlükə gözləntisinə verdikdə, Ego artıq bu münasibəti “idarə edilə bilən” kimi saxlaya bilmir. Müdafiə hələ mövcuddur, amma effektini itirir. İkinci nöqtə təkrarın ifşa olduğu andır. Subyekt birdən fərq edir ki, problem bu konkret kişi deyil. Ssenari tanışdır. Sözlər, davranışlar, hətta üz ifadələri belə dəyişsə də, hiss eynidir. Bu tanışlıq hissi müdafiəni zəiflədir, çünki “bu sadəcə onun sərhədsizliyidir” narrativi artıq yetərli olmur. Fantaziya ilk dəfə obyektini itirir və boşluq yaranır. Üçüncü çat Super Eqo-nun ton dəyişdirdiyi yerdə baş verir. Əvvəl Super Eqo susdurulmuşdu. Sonra isə o, fərqli bir səslə geri qayıdır: “sən niyə həmişə buradasan?”, “bu artıq təsadüf deyil”. Bu, klassik günahlandırıcı Super Eqo deyil, daha çox ayıldıcı, sorğu-sual edən bir səsdir. Bu səs peyda olanda, “mən qurbanam” dili çatlamağa başlayır. Dördüncü nöqtə bədənin danışmağa başladığı andır. Psixika artıq müdafiəni saxlaya bilməyəndə yük bədənə ötürülür. Panik epizodlar, yuxusuzluq, somatik ağrılar, libidonun donması və ya əksinə, kompulsiv artması – bunlar müdafiənin zəiflədiyini göstərən siqnallardır. Burada artıq fantaziya təkbaşına sistemi saxlamır. Beşinci və ən kritik nöqtə “mən”in cümlədə görünməsidir. Müdafiə “o elədir” dilini sevir. Amma bir anda cümlə dəyişir: “Mən niyə buradayam?”, “Mən bunu niyə davam etdirirəm?”. Bu suallar cavab tapmaq üçün deyil, müdafiəni dağıtmaq üçün ortaya çıxır. Çünki bu sualla məsuliyyət ilk dəfə subyektə qayıdır. Müdafiə tam olaraq bu nöqtədə çökür: Fantaziya hələ var, arzu hələ canlıdır, amma artıq onu daşıyacaq “günahkar obyekt” əvvəlki qədər inandırıcı deyil. Və məhz bu an terapiya üçün mümkün olur. Çünki müdafiə çökməmişkən terapiya izah verir, çökmə anında isə subyekt eşitməyə başlayır. Terapiyaya baxış Pasiyentin vəziyyəti: Qadın artıq uşaq yaşlarından patriarxal və normativ mədəniyyətin təsiri altında böyüyüb. Fantaziya səviyyəsində arzularını basdırıb. “İstəmək olmaz” senzurası daxili təlimat kimi işləyir. Şüur səviyyəsində isə norma və dəyərlərlə uyumlu olmağa çalışır. Münasibət seçimi: O, sərhədsiz, sərt, bəzən zorakı davranan partnyorlar seçir. Bu seçim fantaziyanı reallaşdırmaq üçün bir daşıyıcıdır. Bu daşıyıcı eyni zamanda Super Eqo-nu susdurur: “o elədir, mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”. Beləliklə, qadın həm arzunu doyurur, həm də məsuliyyəti kənara ötürür. Məlumat Pasiyent 28 yaşında, heteroseksual, subay, ingilis dili və ədəbiyyatı üzrə dərs tədris edən, maddə və alkoqol asılılığı olmayan, hər hansı bir psixiatrik diaqnoz daşımayan, ailə anamnezində psixiatrik rastlama yaşamadığımız, əvvəllər bir neçə dəfə terapiya alıb, sonra dayandırmış qadındır. Təkrarlanana münasibət çərçivələrindən şikayətlə müraciət edib və seanslarının ikinci ilindədir, seanslar həftəlik 2 dəfə ilə başlayıb, 1 dəfəyə endirilib və Lacanın deyimi ilə demək olar ki “özü haqqında və mənimlə danışdığı dövrə” çatmışıq. Psixodinamik analiz: 1. Repressiya və basdırılmış arzu: Basdırılan arzu yox olmur, yalnız qadağa altında saxlanılır. Sərhədsiz partnyor onun arzusunu gerçəkləşdirmək üçün istifadə olunur. 2. Ego və müdafiə: Ego kompromis həll tapır – arzu reallaşır, amma məsuliyyət kənarda qalır. Müdafiə mexanizmləri (rasyonalizasiya, idealizasiya, proyeksiya) işləyir. 3. İD və arzu: Bad Boy obrazı İD-in sərhədsiz impulslarını daşıyır. Qadın İD-nin arzularını yaşayır, amma “mən” olaraq deyil, “o” üzərindən. 4. Fantaziyanın reallaşması (Lacan baxışı): Obiekt reallıqda mövcud olduqda fantaziya ekranı pozulur. Arzu birbaşa obyektlə üz-üzə qalır, müdafiə zəifləyir. Müdafiənin çöküş nöqtələri: Zövq–əzab balansı pozulduqda (partnyor artıq təhlükəli və qeyri-idrak edilən səviyyədə sərhəd pozur). Təkrarın ifşa olduğu an (pasiyent fərq edir ki, problem təkcə obyekt deyil, struktur təkrarlanır). Super Eqo-nun tonunun dəyişməsi (“mən niyə buradayam?” sualı peyda olur). Bədənin danışması (somatik simptomlar, yuxusuzluq, panik). “Mən”in cümlədə görünməsi (“mən niyə davam edirəm?”). Terapiya strategiyası: Əvvəlcə pasiyentin seçiminin daxili mexanizmini izah etmək, moral və ya sosial tənqid etməmək. Fantaziyanı və basdırılmış arzunu dil və simvol səviyyəsində tanımaq. Müdafiə çökməyə yaxınlaşanda Super Eqo ilə dialoqu açmaq: qurban dilindən məsuliyyət dilinə keçid. Bad Boy obrazını təkcə kişi deyil, psixikanın bir funksiyası kimi görmək: “o, mənim arzumun daşıyıcısıdır, amma artıq mənim öz seçimi ilə üz-üzəyəm”. Real obyekt ilə arzu arasındakı məsafəni terapiyada simvolik şəkildə işləmək – reallaşmanı dəstəkləmək, amma fantaziya ekranını qorumaq üçün alternativ yollar yaratmaq. Bad Boy-un funksiyasını çərçivələmək 1. Başlanğıc vəziyyət Pasiyent: Fantaziyanı basdırıb, “istəmək olmaz” senzurası ilə böyüyüb. Dəyərləri və arzuları arasında gərginlik var. Obyekt seçimi: Sərhədsiz, impulsiv, bəzən zorakı partnyor. Bad Boy, İD-in arzusunu daşıyan “daşıyıcı”dır. Müdafiə: Qurban dili (“mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”), rasyonalizasiya, proyeksiya. 2. Fantaziyanın reallaşması Bad Boy seçimi ilə fantaziya gerçəkləşir: sərhədsiz, qadağan olunmuş arzular ekran üzərindən subyektə çıxış edir. Super Eqo tənqidi kısmen susdurulur, Ego arzu və təhlükə balansını qoruyur. Psixodinamik effekt: Arzu doyurulur, amma ekranın qoruyucu funksiyası hələ aktivdir. 3. Müdafiənin çöküş nöqtəsi Zövq–əzab balansının pozulması: Sərhədsizlik artıq təhlükəli və idarə olunmazdır. Təkrarın ifşası: Pasiyent görür ki, problem təkcə partnyorda deyil, strukturdadır. Bədən siqnalları: Panik, gərginlik, yuxusuzluq, libidinal dəyişikliklər. “Mən”in görünməsi: “Mən niyə buradayam?” sualı. Bu nöqtədə Bad Boy artıq sadəcə fantaziyanın daşıyıcısı deyil, obyektin reallığı ilə üz-üzə qalan psixikanın zərbəsini təmsil edir. 4. Terapevtik müdaxilə Fantaziyanın tanınması: Pasiyentə izah edilir ki, Bad Boy onun arzularının daşıyıcısıdır, seçim isə subyektin özüdür. Super Eqo dialoqu: Qurban dili əvəzinə məsuliyyət dili işə düşür: “Mən istəyirəm, amma məsuliyyət mənimdir.” Bədən və emosiyaların işlənməsi: Gərginlik və panik simvolik olaraq danışılır, təhlükəsiz çərçivədə işlənir. Simvolik çərçivənin qurulması: Fantaziya ekranı qorunur, amma artıq real obyektlə dialoq imkanı yaranır. 5. Mümkün Təsirlər 1. Fantaziyanın şüura inteqrasiyası: Arzu artıq ekran olmadan birbaşa tanınır. 2. Müdafiənin sağlam zəifləməsi: Qurban dili itir, məsuliyyət və seçim dilinə keçid olur. 3. Arzu-Super Eqo dialoqu: Pasiyent arzularını və daxili tənqidi bir arada idarə edə bilir. 4. Münasibət seçimlərinin şüurlu tənzimlənməsi: Bad Boy-un impulsiv təkrar kompulsiyası azalır. 5. Emosional və psixi rifah: Daxili gərginlik azalır, bədən və emosiyalar arzu ilə Super Eqo balansında işlənir. 6. Simvolik nəticə Bad Boy: Artıq təkcə kişi deyil, psixikanın arzu və müdafiə mexanizmini daşıyan simvolik funksiya kimi görünür. Pasiyent: Arzularını tanıyır, məsuliyyətini qəbul edir, fantaziya ekranını simvolik şəkildə qoruyur. Terapiya: Müdafiənin çökmə anları idarə olunur, fantaziya reallaşma ilə yox olmadan, təhlükəsiz bir çərçivədə işlənir. Terapevt: Salam, keçən sessiyadan bəri münasibətləriniz haqda düşündünüzmü? Həm də Bad Boy tipli insanlarla olan təkrar seçiminiz barədə. Pasiyent: Bəli… Yenə eyni hissləri yaşadım. Başlanğıcda həyəcan, sonra hər şey birdən mənə ağır gəlir. Düşünürəm ki, sanki özümü onun sərhədsizliyinin qurbanı etmişəm. Terapevt: Maraqlıdır, “qurban olmaq” ifadəsini işlətməyiniz… bunu necə hiss edirsiniz? Orada daxili bir səs sizin üçün danışır? Pasiyent: Hə, elə bilirəm ki, bütün hərəkətlərim mənim istəklərimdən deyil, onun davranışlarından təsirlənir. Sanki mən burada heç bir seçim etmirəm. Terapevt: Maraqlıdır. Burada bir neçə qat var: Fantaziya səviyyəsində arzu, və şüur səviyyəsində Super Eqo-nun tənqidi. Sizin iç dünyanızda arzu “istəmək olmaz” deyir, amma İD-in istəyi sərhədsizliyi daşıyan obyekt üzərində yaşayır. Pasiyent: Bəli… Obyektin sərhədsizliyi mənim bütün arzumun ortaya çıxmasına imkan verir, amma sonra Super Eqo ilə danışmaq istədikdə içimdə bir səs deyir ki, bu düzgün deyil. Terapevt: Lacan deyir ki, fantaziya ekran rolunu oynayır. Obyekt arzu üçün daşıyıcıdır, amma obyektin tam real mövcudluğu fantaziyanı pozur. Belə bir an yaşadığınızda nə baş verir? Pasiyent: Sanki hər şey birdən çox gerçək olur və mən artıq “mən niyə buradayam?” sualını verməyə başlayıram. Öncə “mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam” deyirdim, indi artıq belə bir izahat yetərli deyil. Terapevt: Düzdür. Bu, müdafiənin zəiflədiyi anı göstərir. Fantaziya artıq ekran rolunu oynaya bilmir, arzu birbaşa obyekt qarşısında dayanır. Burada nə hiss edirsiniz? Pasiyent: Həyəcan, qorxu, bəzən çaşqınlıq… Bədənim də xəbər verir: yuxusuzluq, gərginlik. Terapevt: Tam olaraq. Bu bədən siqnalları müdafiənin çökməyə başladığını göstərir. Buradan terapiyada nə edə bilərik? Məqsəd, sizin arzu və Super Eqo ilə üz-üzə qalmanızı, amma eyni zamanda seçim məsuliyyətinizi qəbul etmənizi təmin etməkdir. Pasiyent: Amma bu çox qorxulu… O anı yaşamaq istəmirəm. Terapevt: Əslində qorxu, arzu ilə Super Eqo-nun dialoqunun açıldığının göstəricisidir. Biz burada fantaziyanı yox etmək üçün deyil, onu simvolik şəkildə işləmək və real obyektlə münasibəti təhlükəsiz bir çərçivəyə çəkmək üçün varıq. Pasiyent: Yəni… mən artıq “qurbanam” deyə bilmərəm, amma eyni zamanda arzumu yaşaya bilərəm? Terapevt: Bəli. “Qurban dili”ndən “məsuliyyət dili”nə keçmək əsas məqsəddir. Bad Boy obrazı indi yalnız sizin arzunuzu daşıyan simvol kimi görünür, amma seçim sizindir. Arzu və Super Eqo ilə danışığı terapiyada qurduqca, müdafiənin çökmə anları idarə oluna bilər. Bu nümunədə terapiya üç qat üzərində işləyir: 1. Fantaziya və arzu – arzu ekranda (“Bad Boy” vasitəsilə) ifadə olunur. 2. Müdafiə mexanizmləri – qurban dili, məsuliyyəti kənara ötürmə, proyeksiya. 3. Reallaşma və Super Eqo dialoqu – fantaziya pozulur, arzu birbaşa obyekt qarşısında qalır, bədən siqnalları ortaya çıxır. Analizanın (pasiyentin), Analitik (terapevt) kimi düşünməyə başlamasının mümkün nəticələri 1. Fantaziyanın şüura inteqrasiyası: Seans zamanı pasiyent fantaziyasının mexanizmini başa düşür – yəni Bad Boy seçiminin yalnız arzu daşıyıcısı olduğunu, özünü qurban kimi göstərməyin müdafiə olduğunu görür. Bu başa düşülmə prosesi, fantaziyanın artıq “sirrli və gizli” olaraq davranmamasını təmin edir. Fantaziya şüurla qarşılaşır, bu isə arzu və Super Eqo arasındakı gərginliyi idarə etməyə imkan verir. 2. Müdafiə mexanizmlərinin zəifləməsi: “Qurbanam” dili artıq keçərli olmur. Pasiyent məsuliyyəti birbaşa öz üzərinə götürmək məcburiyyətində qalır. Bu, müdafiənin çökməsi kimi görünə bilər, amma əslində psixodinamik böyümə üçün zəruridir. Müdafiə zəiflədikcə, pasiyent arzusunu və Super Eqo tənqidini bir arada görməyə başlayır. 3. Bədən və emosiyaların işlənməsi: Seans zamanı bədən siqnalları, gərginlik, panik, ya da libidinal impulslar üzə çıxa bilər. Bu, psixikanın artıq müdafiə mexanizmləri ilə örtülmədiyini göstərir. Terapevtin funksiyası bu siqnalları təhlükəsiz bir kontekstdə simvolik olaraq işləməyə kömək etməkdir. Pasiyent bədənini və emosiyalarını “arzunun göstəricisi” kimi qəbul etməyi öyrənir. 4. Arzu ilə Super Eqo dialoqu: Seansın kritik təsiri, pasiyentin artıq arzusu ilə Super Eqo arasında bir dialoq qurmağa başlamasıdır. “Mən istəmirəm, amma arzu var” vəziyyəti əvəzində “Mən istəyirəm, amma məsuliyyət mənimdir” anlayışı formalaşır. Bu, həm seçim məsuliyyətini, həm də arzunun doyurulmasını balanslaşdırır. 5. Davranış və münasibət seçiminə təsir: Teorik olaraq, pasiyent Bad Boy tipli münasibətləri təkcə arzu daşıyıcısı kimi görməyə başlayır. Seçimləri daha şüurlu və məsuliyyətli olur, impulsiv təkrar kompulsiyaları azalır. Lakin bu dəyişiklik dərhal baş vermir; əvvəlcə fantaziya ekranı qorunmağa çalışıla bilər, seçimlərdə qismən müqavimət və çəkişmələr qalır. 6. Emosional və psixi rifahın artması: Seans pasiyentin özünü “qurban” olaraq deyil, aktiv subyekt olaraq görməsinə imkan verir. Arzunun və cinsi fantaziyanın inkar edilmədən tanınması, daxili gərginliyi azaldır. Super Eqo ilə dialoq və məsuliyyət dilinin inkişafı uzun müddətli özünüdərk və psixoloji sabitlik təmin edir. 7. Paradoksal effekt: Mümkündür ki, seans sonrası pasiyent əvvəlcə qarışıqlıq, qorxu və narahatlıq hiss etsin. Çünki müdafiə mexanizmləri zəifləyib, fantaziya ekranı pozulub, arzu birbaşa obyektlə qarşı-qarşıyadır. Lakin bu qısa müddətli gərginlik, uzun müddətdə psixikanın daha sağlam tənzimlənməsi üçün zəruridir. Qısaca desək, bu cür seansın təsiri fantaziyanın şüura inteqrasiyası, müdafiənin sağlam zəifləməsi, Super Eqo dialoqunun açılması və məsuliyyət bilincinin formalaşması istiqamətindədir. Pasiyent artıq impulsiv qurban dili ilə deyil, şüurlu seçim və arzu dili ilə hərəkət etməyə başlayır. Nəsimi Qiyasov Bərdə, 14.12. 2025

Lalə ailəsinin ikinci qızı, uşaqların ortancılı idi. Geniş bir ailədə doğulub, böyümüşdü. Baba, nənə və əmisinin ailəsi ilə birlikdə böyük həyət evində qalırdılar. Babası sovet dövründə içində olduğu zamana mədhiyyələr yazan, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə yaşının kiçik olduğu səbəbi ilə cəbhəyə gedə bilməyən, amma sovetlər birliyi dağılana qədər Hitlerə qalib gəlməyin və ya o yolda ölməyin ən böyük arzusu olduğunu qeyd edən lopa bığlı, saçları tökülmüş, bəstəboy, qırmızı sifətli bir kişi idi. Qonşuda elə baba ilə tay-tuş olan, Böyük Vətən Müharibəsi veteranı İkram kişi isə deyirdi ki, Lalənin babası ondan iki Novruz bayramı qabaq doğulub, ona da rəhmətlik anası deyibmiş bunu. Babanın o dövr bu patriot arzusu kimi, patriarx bir hüznü də var idi, oğlan babası olmaq. Baba nə X xromosomundan xəbərdar idi, nə də Y xromosomundan. Babanın bildiyi və əmin olduğu şey o idi ki, oğlu əgər o vaxt onun sözünə baxsa, Lalənin anası ilə yox, İkramın ortancıl qızı ilə evlənsə idi bax o qız ona oğlan nəvə doğardı. Təkamüldə üç vacib komponentdən bəhs edəcəm, fərqlilik, seçicilik və qalıcılıqdan. Lalənin anası insaflı qadın idi, lakin bu insaf deyilən buketi təşkil edən fərqli gülləri Lalə üçün seçə bilmirdi, çünki belə vaxtlarda onun bu reaksiyaları yaşadığı kiçik sosial qrup, yəni ailəsi tərəfindən ikrahlı nəzərlər və tənəli sözlərlə cəzalandırılır, Laləyə qarşı törəmə instinkti və sevgi hissinin stimullaşdırdığı bütün qayğı mənşəli davranışlar aradan qalxır və sevgi davranışa tökülmədikcə bir hiss kimi sönürdü. Nə mənim, nə də sizin bu cümlələri oxuyarkən şübhəmiz yoxdur ki, anası Laləni sevirmiş, lakin məsələ ondadır ki, sevmək də insaf kimi bir buketdir və onu təşkil edən çiçəklər də davranışlardır, baş sığallamaq, yanağına öpüş qondurmaq və ya sadəcə “afərin qızıma” demək kimi davranışlar. Tamam fərqli, əks bir davranış insan həyatına iki dramatik toxunuş edirdi: köhnə bağı qoparmaq, yeni bağ yaratmaq. Lalənin anası da bir qadın idi və onun da atası çox qənd qabını yerə çırpıb qıraraq oğul atası olmamağın heyfini şüşədən çıxmışdı, axırda evə alüminium qənd qabı və alüminium kül qabı alınmışdı, ana da dözməyi o qənd qabı və kül qabından öyrənmişdi. Təkamül deyirdim axı, insan varlığını davam etdirmək üçün savaşmaq, qaçmaq, donmaq kimi fərqli reaksiyalar sərgiləyir və ən faydalıları seçib qalıcı olaraq yaddaşına həkk edirdi. Comərd insan oğlu gələcək nəsilləri qorumaq adına bunu sözlü köçürmə və ya dolayı köçürmə ilə özündən törəyənlərə öyrədirdi. Atalar qızlarını bəy evinə yola salarkən xalçanın kənarını ayağı ilə qaldırır, qızım dilini burada qoyub get deyirdilər bəzən. Lalənin anası daha öncə etdiyi nə üçünsə mükafat almamışdı, gücü çatandan çoxunu edərək qarşılığında cəza görməyəndə zehnində “yorulana qədər işləmək, hətta yorulduqdan sonra da işləmək bərabərdir cəzalanmamaq, cəzasız olmaq bərabərdir varlığını davam etdirmək” formasında bir bağ qurmuşdu. Lalə 4 yaşında olanda anası onu döyərkən sosial qrupu tərəfdən qəribə bir mükafat almışdı, qayınatasının onun bu davranışına görə dodağı qaçmışdı və o gün ana özünü ilk dəfə bir evə mənsub hiss etmiş, o gün ana saxta təsdiq texnikası ilə qəbul edilmək arasında bir əlaqə tapmış və uşaqlıqda cəza görməmək ilə bağlı zehnində qurduğu bağa bu dəfə isə mükafat və təsdiq ilə əlaqədar dəhşətli bir bağ əlaqəsi əlavə etmişdi “Laləni cəzalandırmaq bərabərdir özümü bir evə aid hiss etmək”. Ana düşdüyü yeni təbiətdə var ola bilməyin yolunu tapmış və təkamüldə qalıcı olmalı olanın nə olduğunu müəyyən etmişdi: aid olmaq uğrunda sahib olduğunu incitmək. Ana mənim qəbuluma gətiriləndə ailə üzvləri onun sayıqlamaları və qarabasmalarının ortaya çıxmış olduğunu deyirdi. Anaya adını soruşduqda cavab vermir, neologizmlərdən və qafiyəli danışıqdan istifadə edirdi, bəzən 10 sual əvvəlki sualıma cavab verirdi, vəziyyətin məni aşdığını, şəxsin həkim-psixiatrın qəbulunda olmalı olduğunu ailəyə bildirdim. O an ağlımdan nə keçdi bilmirəm, sonradan adının Lalə olduğunu öyrəndiyim yeniyetmə qızı göstərərək anaya müraciət etdim: - Onu tanıyırsan?... Kimdir o? - Külqabı... Təzə, alüminium külqabı – deyərək cavab verdi ana. Nəsimi Qiyasov Bərdə, 17.01.2024

Toksik insanlar kimlərdir? Toksik insanlar. Bu termin çox vaxt zərərli və ya mənfi təsir göstərən şəxslər üçün istifadə olunur. Bu yazıda toksik insanların xarakterik xüsusiyyətləri, onların ətraf mühitə təsiri və onlarla necə başa çıxmaq lazım olduğunu araşdıracağıq. Toksik insanların xarakteristik xüsusiyyətləri Özünü düşünmək Toksik insanlar adətən özlərini düşünür və başqalarının hisslərinə biganə qalırlar. Bu insanlar əsasən öz maraqlarını nəzərdə tutur, başqalarının ehtiyaclarını və hisslərini nəzərə almırlar. Onlar üçün ən əsası öz məqsədləri və arzularıdır. Özünü düşünmək bu tip insanların əsas xüsusiyyətlərindən biridir və bu xüsusiyyət onların ətrafdakı insanlarla münasibətlərinə də təsir göstərir. Manipulyasiya Bu insanlar başqalarını öz maraqları üçün manipulyasiya etməkdə usta olurlar. Onlar insanları aldatmaq və istismar etmək üçün müxtəlif taktikalar istifadə edirlər. Manipulyasiya toksik insanların ən təhlükəli davranışlarından biridir. Onlar başqalarını öz iradələrinə tabe etmək və mənafelərini təmin etmək üçün yalan danışmaqdan, məlumatları səhv şəkildə yaymaqdan və hətta qorxu yaratmaqdan çəkinmirlər. Bu tip davranışlar onların ətrafındakı insanlara mənəvi və psixoloji ziyan vura bilir. Neqativ enerji Toksik insanlar tez-tez neqativ enerji yayırlar. Onlarla ünsiyyət qurmaq çətin olur və adətən onlar ətrafdakılara mənfi hisslər bəxş edirlər. Onların mənfi enerjisi ətrafdakı insanların ruh halına, motivasiyasına və hətta sağlamlığına mənfi təsir edə bilir. Bu insanlarla münasibətdə olanlar tez-tez özlərini yorğun və məyus hiss edirlər. Qərəzli davranışlar Onlar başqalarına qarşı qərəzli və haqsız davranışlar sərgiləyə bilirlər. Bu, ətrafdakı insanlara ziyan vura bilər. Toksik insanlar öz mənafelərini təmin etmək üçün ədalətsiz və qeyri-etik yolları seçməkdən çəkinmirlər. Onların qərəzli davranışları ətrafındakı insanların inamını və etibarını sarsıdır, münaqişə və anlaşılmazlıqlara səbəb olur. Toksik insanlarla necə başa çıxmalı Həddini bilmək Toksik insanlarla ünsiyyətdə həddini bilmək çox vacibdir. Onlarla münasibətlərdə öz hüdudlarınızı qorumağı bacarmalısınız. Öz hüdudlarınızı müəyyən etmək və bu hüdudları qorumaq toksik insanların mənfi təsirlərindən qorunmağın ən yaxşı yoludur. Bu hüdudlar, fiziki məsafədən tutmuş, emosional və psixoloji məsafəyə qədər ola bilər. Özünüzü qorumaq üçün lazım gələrsə, bu insanlarla olan əlaqələrinizi məhdudlaşdıra və ya tamamilə kəsə də bilərsiniz. Pozitiv münasibət Pozitiv və sağlam münasibətlər qurmaq toksik insanların təsirindən qorunmağın ən yaxşı yoludur. Pozitiv insanlarla ətrafınızı əhatə etmək vacibdir. Bu, sizə mənfi enerjilərdən qorunmaq və özünüzü daha yaxşı hiss etmək üçün lazımi dəstəyi verəcək. Pozitiv insanlarla münasibət qurmaq, həm şəxsi, həm də peşəkar həyatınızda müsbət təsirlər yaradır. Bu insanlar sizə güc verir, özünüzü daha yaxşı ifadə etməyə və öz hədəflərinizə doğru irəliləməyə kömək edirlər. İntiqamdan uzaq durmaq Toksik insanlarla münasibətlərdə intiqam hissindən uzaq durmaq lazımdır. Bu cür hisslər sizi də mənfi təsirlərə məruz qoya bilər. İntiqam almaq istəyi vəziyyəti daha da pisləşdirə və özünüzə daha çox zərər verə bilər. Onun əvəzinə, məsələləri həll etməyə və irəliyə baxmağa diqqət yetirin. Mənfi hisslərdən uzaq durmaq və öz ruh halınızı qorumaq üçün müsbət fəaliyyətlərə və düşüncələrə yönəlməyiniz yaxşı olar. Dəstək axtarmaq Bu cür insanlarla ünsiyyətdə çətinlik çəkirsinizsə, dostlar və ya peşəkar məsləhətçilərdən dəstək almaq faydalı ola bilər. Dəstək qrupları, terapevtlər və ya etibarlı dostlar sizə məsləhət və dəstək verə bilərlər. Onlarla danışmaq və öz təcrübələrinizi bölüşmək, hisslərinizi ifadə etməyə və vəziyyəti daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Toksik insanlarla ünsiyyətin təsirinə qarşı strateji yanaşmalar Münasibətlərdə sağlamlığın əhəmiyyəti Sağlam münasibətlər qurmaq həm şəxsi, həm də peşəkar həyatda vacibdir. Toksik insanlarla ünsiyyət qurmaqdan qaçmaq və sağlam münasibətlərə üstünlük vermək həyat keyfiyyətinizi yaxşılaşdıracaq. Münasibətlərinizdə sağlamlığa və müsbət qarşılıqlı təsirə diqqət yetirmək isə, sizə daha sağlam və mənalı həyat təcrübələri təqdim edəcək. Toksik insanlarla ünsiyyətdən çıxış yolları Bəzən toksik insanlarla tamamilə ünsiyyəti kəsmək lazım ola bilər. Bu, öz sağlamlığınızı və rifahınızı qorumaq üçün vacib bir addım ola bilər. Bu, xüsusən də bu insanların davranışları sizin öz sağlamlığınız və rifahınız üçün təhlükə yaratdıqda vacibdir. Bu münasibətlərdən uzaqlaşmaq çətin bir qərar ola bilər, amma bəzən ən sağlam seçim budur. Özünüzü toksik münasibətlərdən xilas etmək, sizdə yeni bir güc və azadlıq hissi yarada bilər. Şəxsi sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi Şəxsi sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi toksik insanlarla başa çıxmaqda mühüm bir addımdır. Bu sərhədlər, sizin nəyi qəbul edəcəyinizi və nəyi etməyəcəyinizi aydın şəkildə müəyyənləşdirir. Bu sərhədləri qurmaq və onlara sadiq qalmaq, özünüzü mənfi təsirlərdən qorumağa və özünüzü daha güclü hiss etməyə kömək edəcək. Emosional sağlamlıq və özünəqayğı Toksik insanlarla münasibətlərdə öz emosional sağlamlığınıza diqqət yetirmək vacibdir. Özünəqayğı praktikaları, meditasiya, idman, yaxşı qidalanma və kifayət qədər yuxu, bu məsələlərlə mübarizə aparmaqda sizə kömək edə bilər. Emosional sağlamlığınızı qorumaq, toksik insanların mənfi təsirlərinə qarşı dayanıqlı olmağınıza kömək edəcək. Nəticə Son olaraq qeyd edək ki,  toksik insanlarla necə başa çıxmaq barədə düşünmək, onların mənfi təsirlərindən qorunmaq üçün ilk addımdır. Özünüzə inam və müsbət münasibətlər qurmaqla, həyatınızdakı bu cür zərərli təsirlərdən uzaqlaşa bilərsiniz. Hər kəsin öz ruh sağlamlığını qorumaq üçün lazımi addımları atması vacibdir. Özünüzəqayğı göstərmək və öz sağlamlığınızı üstün tutmaq, toksik insanlarla başa çıxmağın əsas hissəsidir. Özünüzü və öz rifahınızı qorumaq üçün lazımi addımları atmaqdan çəkinməyin. Müəllif: Klinik -Psixoloq Nigar Cəbrayıl

Müəllim şəxsiyyəti uşağın hiss və iradəsinin inkişafına,onun həyatına əsaslı təsir göstərir. Müəllimin şəxsiyyəti təkcə dərs dediyi müddətdə də bəzən həmin şagirdlərin şəxsiyyətinə müsbət təsir göstərir, ona təkan verir. Müəllim təvazökar və özünə qarşı tələbkar olmalıdır. Müəllim şagirdlərini həqiqətdə olduğu kimi bilməli, onun bütün zəif və qüvvətli cəhətləri ilə, bütün gündəlik xırda ehtiyacları ilə tanış olmalıdır. Təhsil müəssisəsində müəllim uşaqların psixi və somatik sağlamlığına təsir göstərən əsas fiqurlardan biri, bəlkə də birincisidir. Təhsildə sağlam mühitin yaradılmasında müəllimin həm dərs zamanı, həm də dərsdən əlavə fəaliyyət zamanı şagirdləri ilə konstruktiv qarşılıqlı əlaqələr qurmaq bacarığı əsas rol oynayır. Uşaq məktəb dönəmində ailəsindən daha çox müəllimini görür. Müəllimini sevməyən bir uşağın məktəbi sevməsi qeyri-mümkündür. Burada müəllimlərin üzərinə böyük bir məsuliyyət düşür. Hər bir uşaqla fərdi şəkildə məşğul olmalı, hər birinin probleminə fərqli yanaşmağı bacarmalı və həll yolları taparaq heç bir şagirdi özündən uzaqlaşdırmamalıdır. Bu səbəbdən şagirdlə müəllim arasındakı münasibətlər uşaqlarda hərtərəfli inkişafa və dəyişikliklərə gətirib çıxarır.O müəllimlər ki,uşaqları valideynlərininə görə qiymətləndirir və uşağın özünü şəxsiyyət olaraq qəbul etmir,ayrıca bir fərd kimi yanaşmır,valideynlərinin sasial statusuna və yaxud valideynlərinin təhsilinə görə qiymətləndirir bu uşaqlarda uğursuzluq hissi yarada bilir.Müəllimin etdiyi haqsızlıqlarda uşaqlarda uğursuzluq hissini yarada bilər, yəni özünün daha yaxşı cavab verdiyi halda onu qiymətləndirmədən və ya dərs soruşmadan başqası daha zəif cavab verdiyi halda onu tərifləməsi,o qədərdə mükəmməl öyrənməyə gərək yoxdu duyğusu yarada bilər buda uğursuzluğa gətirib çıxara bilər. Məktəb emosional və sosial inkişafa və xarakterin formalaşmasına nail olmaq üçün unikal bir mühitdir. Öz müəllimlərinin rəhbərliyi altında olan uşaqlar ədalətli olmağı, fərdi fərqlərə hörmət etməyi, dostları ilə münasibətlər zamanı dürüst olmağı öyrənirlər. Qeyd edə bilərik ki, effektiv bir müəllim uşaqlarda vicdan hissini inkişaf etdirərək, bununla da cəmiyyətə xeyirxah insanlar bəxş etmiş olur. Müəllim təkidli olmalıdır. Təkidlilik təkcə müəllimin şagirdlərə qarşı tələbkar olması, ona nəzarət etməsi üçün deyildir. Bu keyfiyyət eyni zamanda müəllimin öz pedaqoji fəaliyyətini icra edərkən qarşıya çıxan ciddi çətinlik və maneələri aradan qaldırması, fasiləsiz olaraq öz üzərində işləməsi, öz ixtisasının artırması üçün də zəruridir. Təhsil müəssisələrində müəllim tərəfindən edilən psixoloji zorakılıq faktlarının müxtəlif formalarına rast gəlinir. Məsələn: şagirdə hədsiz tələblər qoymaq, yaşa uyğun olmayan münasibət göstərmək, şagirdi təhqir etmək və ləyaqətini alçaltmaq, açıq-aşkar mənfi münasibət göstərmək, şagirdin varlığını və dəyərini qəbuletməmək, şəxsin faydasız olduğunu sözlə bildirmək, onun duyğularını və düşüncələrini dəyərsiz saymaq, ələ salmaq, ad qoymaq, təqlid edərək ələ salmaq kimi insanın şəxsiyyətini, etibarını və dəyərini ləkələyəcək davranışlara yol vermək, qorxu yaratmaq və s. Müəllimin şagirdə qarşı etdiyi kinayə, istehza, rişxənd, şəxsiyyətin alçaldılması kimi psixoloji zorakılıq şagirdin səhhətində funksional dəyişikliklərə və məktəbdən uzaqlaşmasına səbəb olur. Çoxsaylı alimlərin araşdırmaları göstərib ki, müəllimlərin zorakılıq hərəkətlərinə məruz qalan ibtidai sinif şagirdləri bacarıqlarını daha az göstərirlər və onların sosial səriştəliliyi aşağı olur. Belə zorakılıq uşaqlarda çoxlu problemlər yaradır: aqressiya, natamamlıq kompleksi, qeyri-qənaətbəxş olma hissi, stress və s. Zorakılığın mənbəyini sevmək, sahiblənmək, qorumağın "Sənin yaxşılığını istədiyim üçün bunu edirəm", "Səni sevirəm ona görə" əksinə olaraq, güc və nəzarət etmə istəyi təşkil edir. Zorakılıq edən insanın yeganə məqsədi qarşısındakına nəzarət etməklə özünü "güclü" hiss etməkdir. Nəzarət etdiyi şəxs onun üçün sadəcə bir "obyekt"dir. Psixoloji zorakılıq insanın "mənlik şüuru"nu, özünə olan hörmətini və sevgisini, özünü düzgün qavramasını ciddi şəkildə təxribata məruz qoyur. Zorakılıq edilən şəxs özünü dəyərsiz və ümidsiz hiss edir. Qorxu və narahatlıq içində getdikcə daha çox özünə qapanmağa başlayır. Bu vəziyyəti müşayiət edən utanc və günahkarlıq duyğuları isə insanın özünü ətrafından təcrid etməsinə, tənhalığa və ümidsizliyə səbəb olur. Psixoloji zorakılıq uşaqların təfəkkür, yaddaş, qavrama, diqqət, təxəyyül kimi idrak proseslərinə, həmçinin sosial və əxlaqi dəyərlərinin düzgün formalaşmasına mənfi təsir göstərir. Bu vəziyyət isə zehni qabiliyyət və məktəb uğurunun azalmasına səbəb olur. Müəllim tərəfindən psixoloji zorakılığa məruz qalan şagirdin bu vəziyyəti yaxınları ilə bölüşməməsi və ya həyatın reallığı kimi qəbul etməsi bu məsələ ilə bağlı problemlərin mühüm bir hissəsini təşkil edir. Psixoloji zorakılıq nəticəsində zorakılığa məruz qalan uşaq özünə qapanır və depressiyaya meyillilik artır. Psixoloji zorakılıq edən müəllim çox vaxt problemə məhəl qoymur və belə hesab edir ki, uşağa fiziki zorakılıq psixoloji zorakılıqdan daha çox zərər vurur. Faktlar onu göstərir ki, tez-tez təkrarlanan psixoloji zorakılıq formaları yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin psixikasını tədricən zəiflədir. Müəllim tərəfindən edilən psixoloji zorakılıq faktlarının azaldılması üçün məktəbdə psixoloji işin düzgün təşkil olunması və psixoloqun müəllimlərlə işləməsi vacibdir. Məktəb psixoloqu "psixoloji zorakılıq" mövzusunda müəllim və şagirdləri məlumatlandırmalıdır. Əgər uşaq müəllimin ona qarşı qərəzli münasibətinin olduğunu bildirirsə, ona dəstək olmaq və situasiyadan çıxmaq üçün ona kömək etmək lazımdır. "Müəllim həmişə haqlıdır" fikri yersizdir. Müəllim dərs müddətində şagirdlərə fiziki fəallıq üçün şərait yaratmalıdır. Bu, zehni yorğunluğu aradan qaldırır, diqqətin yenidən dərsə mərkəzləşməsinə kömək edir və nəticədə müəllimin şagirdi intizama dəvət etməsinə ehtiyac qalmır. 6-12 yaş zamanı şagird kənar şeylərdən uzaqlaşaraq lazımı məsələlərə yönəlməyi öyrənir. Öz diqqət və qavrayışını idarə etməyi bacarır. 6-12 yaş aralığında olan uşaqlar ana-atasından başqa şəxslərin də bəyəniləcək tərəflərini görməyə başlayır. Uşaq çevrəsi tərəfindən dəstəklənirsə, özünə güvən artır, daha çox çalışmağa can atır. Başqaları tərəfindən özünə qarşı diqqət və dəyər verilməsini gözləyir. Daha çox öz cinslərindən olanlarla yaxın münasibət qururlar. Onlar üçün böyüklərdən çox öz yaşıdlarının dediyi fikirlər maraqlıdır. Rəqabət və iş birliyi qurmaqdan xoşları gəlir.Müəllimlərin bütün uşaqlara bərabər davranılmasını istəyirlər. Müəllimin şagirddə müsbət tərəflərini göstərəndə,mənfi cəhətlərinidə göstərməlidir.O uşaq uğursuz olur ki,müəllim onun sehv etdiyini ona daha asan dildə anlatmır.Səhvin normal olduğunu ona anlatmalıdır.Onun səhvlərini anormal qarşılamamalı,heçkimlə də müqayisəyə çekməməlidir.Əslində səhv eləyə bilməkdə bir hüquqdur bir haqqdır.Səhvi normal qəbul edə bilməsi üçün,normal olduğunu qəbul etməsini aşılamalıdır.(Uşaq isə:Bəli mən düz yazmağı çalışmalıyam ama səhv elədim nə olsun gələn dəfə düz yazacam) deməyi bacarmalıdır.Şagirdə səhv edə bilər,gec yaza bilər,ama öyrənməyə gəlib,öyrənməlidir.Bunu müəllim aşılamalıdı uşaqlara.Hərkəsi öz ampulasında öyrədə bilməlidir,uşağdan bacarmadığının artığını tələb edən də uğursuzluğa yol aça bilir.Müəllim ilk növbədə şagirdin potensialını görə bilməlidir və onun potensialındakıları ona etdirməli, etdikdən sonra ona “afərin” deyib addımlamalıdır.Bir şagird bir tapşırığı edibsə digər şagirddə etməlidir deməməlidir. Elə bir sistem yaratmalıdır ki,uşaqlar arasında fərq yaratmamalıdır.Bir şagirdin yaxşı etdiyi tapşırığı digər şagird zəif esibsə,yaxşı olanın qiymətini yazıb,digərini motivasiya etməyi bacarmalı,nəzarətdə saxlamalıdır.O andaca qiymətini yazıb ötürməməlidir.Ona hərkəsin potensialının fərqli olduğunu,lakin uğur qazanmaq üçün cəhd etməli olduğnu ,lakin hansı sürətdə cəhd etməli olduğnu deyil,arası kəsilmədən cəht etməyin lazım gəldiyinu anlatmalıdır.Əyər belə olmasa fərq qoysa bu uşaqları uğursuzluğa apara bilər.Şagirdin diqqətini müəllim həyata, işə pozitiv münasibəti, peşəkarlığı ilə cəlb edə bilməzsə bu, şagirddə müəllimə, fənnə qarşı laqeydlik yarada bilər və şagird müəllimi, onun fənnini sevməz. Belə halların olmaması üçün həmin şagirdlə müəllim arasında saziş bağlanması kimi iş üsulundan istifadə edir və bu, təcrübədə yaxşı nəticə verir. Bu sazişdə şagirdin dərslə, davranışla bağlı öhdəlikləri öz əksin tapır. Burada habelə hər hansı bir davranış pozuntusu ilə bağlı şagirdə veriləcək "cəza" da müəyyənləşdirilir. Sazişi şagird və müəllim imzalayırlar. "Saziş də şagird söz verir ki, dərslərə gecikməyəcək, dərsdə yoldaşlarının fikrini yayındırmağa cəhd etməyəcək, kobudluğa yol verməyəcək və s.Müəllim hərkəsdə mənfi cəhət ola bilməsi anlayışını qəbul etdirməli,hər kəsə ayrı-ayrılıqda bir fərd kimi anlamalı,bir- birilərinidə fərd kimi yanaşmağı öyrətməlidir.Əslində uğur ozaman yaranır.  Uşağın uğura və ya uğursuzluğa getməsi müəllimdən asılı olduğu qədər valideyndən də asılıdır. Uğur anlayışı uşaqda yetişdirilən möhkəm və özgüvənli şəxsiyyət sayəsindədir. Yetişməkdə olan şəxsiyyətin kəşf olunması, onu uğura aparan,kəşf olunaraq ona onu göstərməsi, onun fərqinə varılması həmin şəxsiyyəti uğura aparan ən önəmli yoldur. Ailə tərəfindən dəstəyi olan və özgüvənli yetişən fərdi heç bir müəllim uğursuzluğa sövq edə bilməz, lakin ailə tərəfindən dəstəyi olmayan, özgüvənsiz uşaqları uğurlu edə bilmək müəllimlərin əlindədir

İnsanın ana bətnində inkişafı zamanı ilk olaraq eşitmə duyğusu formalaşır ki, aparılan araşdırmalara əsasən hamiləliyin son aylarında uşaq kənardan gələn səsləri eşidir və uyğun olaraq reaksiyalar verir. Məhz bu baxımdan hələ dünyaya gəlməzdən əvvəl, bir şeyləri öyrəmənin yolunun dinləmədən asılı olduğu müəyyənləşmiş olur. Öyrənmənin öncə dinləmə vasitəsilə həyata keçirilməsi əsas verir ki, “Dinləmədən öyrənmək olmaz” fikrini sübuta yetirmiş olsun. Xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, mahiyyət etibarilə dinləmə və eşitmə eyni məna kəsb etmir. Belə ki, eşitmək sadəcə müxtəlif səs çalarlarına malik söz topluluğunun, səs-hərf yığımının beyində müəyyən əks-səda yaratmasından ibarətdir. Dinləmə isə fikrin, düşüncənin beynin süzgəcindən keçərək, müəyyən mənaya bürünməsi prosesi kimi baş verir. Yəni, eşitmədə nizamsızlıq, sistemsizlik kimi boşluqlar olduğu halda, dinləmədə isə bir məqsədə, ideyaya fokuslanma özünü göstərir.             Dinləmə zamanı insanların bu prosesə yanaşma tərzi, dinləmədən necə istifadə olunması məsələləri və faydalanma səviyyəsinə uyğun olaraq fərqli istifadə tərəfləri aşkara çıxmış olur ki,  həmin tərəfləri aşağıdakı kimi təsnifləndirmək olar: ·         Danışmaq üçün – dinləmək bu zaman əsas məqsəd öz fikirlərini ifadə etməyə can atmaq və fikirlərinin digər fikirlərdən daha üstün olmasına çalışmaqdır. Danışmaq üçün dinləyən insanlar daha çox özünü potensial imkanlarından yuxarı qiymətləndirirlər və kortəbii şəkildə öz fikrinin ən yaxşı fikir olduğuna inanırlar. ·         Haqlı tərəf olmağa çalışmaq üçün – dinləmədə, dinləyən tərəf əslində məntiqindən və yaddaş imkanlarından geniş istifadə etməklə, məqsədinə nail olmağa çalışır. Qeyd etdiyi fikirləri lazımi keçmişdəki yaşananlar hadisələrdən sitatlar gətirərək və xüsusi məntiqi bacarıqla elə əlaqələndirmə aparır ki, qeyri-ixtiyari haqlılıq payını sübut etmiş olur. ·         Müqayisə üçün – dinləmə bəzi insanlarda özünü davamlı kimlərləsə müqayisə etmək tələbatı yaranır ki, bu da həmin insanın mənəvi baxımdan daha çox çatışmazlığının olduğunu əks etdirir. Dinləmə zamanı fikirlər üzərindən təhlil aparmaqla, əsas diqqəti nöqsanlara yönəltməklə, bəhanə və təsəllilərə sığınır ki, özünüaldatmaqla rahatlama prosesi gerçəkləşdirilmiş olur. ·         İnanmaq üçün – dinləmə belə bir həqiqət var ki, insan inanmadığı birinə nə söylərsə, söyləsin inanmaz. İnam hissini qarşındakı insandan yaşanmış və yaşanacaqları dinləyərək, formalaşdırmaq mümkündür. Buna görə də, hər zaman inandığımız insanı dinləməyimiz üçün dinlədiyimiz insana inanmaqdan başlamalıyıq. ·         Öyrənmək üçün – dinləmə zamanı hər şeydən öncə qarşı tərəfdən asılı olmayaraq, bu məsələnin həlli beyində öz əksini tapmalıdır. Dinlədiyin insandan çox şey öyrənəcəyinə əmin olmaq duyğusu formalaşdıqdan sonra dinləmədə öyrənmə prosesi gerçəkləşə bilər.    Dinləmək içində böyük mənaları gizləyən ən dəyərli əsərdir. Çünki ömür əvvəlindən sonuna kimi möhtəşəm bir simfoniyadır. Bu simfoniyada bütün hisslər yaşanaraq, öz əksini tapmış olur. Belə ki, dinlədiyin biri varsa, həyatını gözəlləşdirən biri var deməkdir. Dinlədiyin biri varsa, sevdiyin biri var deməkdir. Dinlədiyin biri varsa, ömrünə məna verən biri var deməkdir...    Beləliklə, həyatı dinləmədən, ritmini tuta bilmərik, ritmini tuta bilmədiyimiz həyata istədiyimiz kimi yön verə bilmərik. Ona görə də ətrafı və insanları dinləyək, mənalandıraq, düşüncə süzgəcimizdən keçirək və birdə çıxardığımız nəticəni özümüzdən soruşaq, özümüzlə razılaşdığımız zaman ən doğru qərarı verdiyimizə inana bilərik.   Ayxan Hüseynli doktorant

   Əslində "meyar" sözü özündə həm də qiymətləndirməni ehtiva etsə də,gündəlik həyatımızda "qiymətləndirmə meyarı" ifadəsinə daha sıx rast gəlirik. Meyar - hər hansı bir hadisəyə,işə,davranışa və.s qiymət vermək, yaxud onu təsnif etmək üçün əsas əlamətlər mənasını verir.Qiymət isə bir şeyin dəyəri və keyfiyyəti barədə fikir söyləmək, hökm vermək,qiymətləndirmək,dəyərləndirmək anlamında istifadə edilir.Bizlər duyğu orqanlarımız vasitəsilə (gözlər,qulaqlar,dil,burun,dəri) ətraf aləmlə əlaqə qururuq.Ünsiyyətdə olduğumuz bir insan, şahidi olduğumuz hər hansı bir hadisə,daddığımız bir yemək yaxud burnumuza gələn qoxu barədə bizlərdə müəyyən bir rəy,münasibət formalaşır. Mövzumuz "İnsanları qiymətləndirmə meyarlarımız" olduğu üçün bu münasibəti hadisəyə yaxud predmetə nəzərən deyil,şəxslərə nəzərən araşdıracağıq. İnsanlara qiymət verərəkən hansı əlamətləri rəhbər tuturuq? Təbii ki,hər kəsin yaşadığı mühitə,dünyagörüşünə,yaşam tərzinə uyğun qiymətləndirmə meyarları vardır: Kimsə şəxsin sosial vəziyyətinə,yaşına,dini inancına,cinsi oriyentasiyasına,başqa birisi isə həmin şəxsin özünə və onunla ortaq dəyərlərinə nəzərən bu meyarları müəyyənləşdirir. Qiymətləndirmə üçün meyarların konkret siyahısını tərtib etmək qeyri-mümkündür, çünki insanlar antropoloji,genetik xüsusiyyətlərə görə,hətta bürclərə görə belə bu qiymətləndirməni apara bilərlər. Biri üçün çox əhəmiyyətsiz görünən bir detal digəri üçün çox əhəmiyyətli bir qiymətləndirmə vahididir.Məsələn : X hesab edir ki, tibbi zərurət olmadan kişi cinsindən olan şəxslərin plastik cərrahiyyə əməliyyatı keçirməsi qəbuledilməzdir və bunu edən şəxslər onun nəzərində kimliyindən asılı olmayaraq pis insanlardır.Bəzi şəxslər qiymətləndirmə apararkən "X" kimi daha sərt şəkildə münasibət bildirsələr də,bəzi şəxslər daha liberal nöqteyi-nəzərdən qiymətləndirmə aparırlar. Məsələn : Cənab "Y" bildirir ki, O heç vaxt lazer-epilyasiya xidmətlərindən istifadə etməyib və etməz də.Amma bu xidmətdən istifadə edən şəxslərə tam normal münasibət bəsləyir.Yuxarıda qeyd edilənləri ümumiləşdirərək söyləyə bilərik ki, Qiymətləndirmə Meyarı - subyekt üçün prioritet təşkil edən xüsusiyyətlərə əsasən onun hər hansı bir hadisəyə,şəxsə yaxud predmetə olan münasibətidir. "Onun çəkmələrini geyinib 1 mil yerimədiyin müddətcə kimsəni mühakimə etmə"- Hindi ata sözü -  Bu deyim bizlərə insanlara qiymət verərkən Empatiya qurmaq lazım olduğunu aşılayır. Empatiya - özünü başqa bir insanın və ya canlının yerində hiss etmə bacarığı,başqasının dərdinə şərik olma hissidir. Qiymətləndirməzamanı empatiya qurmağa çalışan insanların münasibətləri çox zaman müsbət yaxud neytral olur. Onlar mühakimə etməkdən daha çox anlamağa çalışırlar. Empatiyanın əksi isə Aleksitimiya adlanır.Alekitimiyaya sadə dillə duyğusal korluq adını da verə bilərik.    Bu məsələyə hüquqi aspektdən də yanaşa bilərik. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericiliyinə əsasən Cinayət-Prosessual Məcəllənin 7.0.32 və 7.0.33 - cü maddələrində müəyyən olunmuş qohumluq əlaqələri olan şəxslər ( yaxın qohumlar və qohumlar : ər-arvad,uşaqlar,valideynlər və.s )  işə baxan məhkəmənin tərkibinə daxil ola bilməzlər. Hakimin cinayət prosesinin hər hansı bir iştirakçısı ilə,habelə onların nümayəndələri ilə qohumluq əlaqəsində olması ona etiraz edilməsi üçün əsasdır. Ədalət mühakiməsini həyata keçirən hakimlər faktlara əsaslanmalı,qərəzsiz,ədalətlə və qanunlara müvafiq davranmalıdırlar. Dövlət haqlı olaraq hesab edir ki, cinayət prosesinin hər hansı bir iştirakçısı ilə hakimin qohumluq əlaqələrinin mövcudluğu onun obyektiv qiymətləndirmə meyarlarına təsir edə yaxud kölgə sala bilər. Bu eynilə bizim gündəlik,məişət həyatımızdan gətirdiyimiz misallarla eynilik təşkil edir.     İnsanları qiymətləndirərkən onun bizə yaxud bizim üçün prioritet təşkil edən dəyərlərimizə münasibətin önəmi varmı ?   Bu sualı cavablayarkən ilk öncə subyektin özünə daha sonra isə onun üçün önəm təşkil edən dəyərlərə münasibəti aydınlaşdırmağa çalışaq.Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi obyektin - yəni qiymətləndirilən şəxsin kimliyi,bizimlə olan münasibəti xüsusi önəm daşıyır. Bizi tanıyan,bizim barədə hər hansı bir mülahizəsini öncədən bildiyimiz şəxsə qarşı münasibət də çox zaman adekvat xarakter daşıyır. Əgər Siz qonşunuzun sizə qarşı münasibətinin yaxşı olmadığını bilirsinizsə sizin də ona qarşı münasibətiniz adekvat şəkildə olacaqdır. Bu zaman "Mən" anlayışı bütün digər prioritetlərdən çəkidə daha ağır gəlir.Bu zaman adekvat qiymətləndirmə yalnızca Sizin şəxsiyyətiniz barədə söylənilən fikirlərlə məhdudlaşmır,eləcə də Sizə aid olan hər hansı bir hadisəni,halı da özündə ehtiva edir. Məsələn : "X" evinizə qonaq gəlir. Daha öncə X-lə ünsiyyətiniz olmasa da ortaq dostlarınız onun çox mehriban və dürüst birisi olduğunu söyləyirlər. Daha öncədən qonaqlarınız üçün şəxsən hazırladığınız və hazırlanmasına çox zaman və enerji sərf etdiyiniz bir təamı masaya qoyursunuz. "X" yeməkdən daddıqdan sonra duzun miqdarının artıq olduğunu, yeməyi bəyənmədiyini söyləyir.Bu zaman Sizin "X"-ə qarşı olan münasibətiniz necə olacaqdır ?  Bəlkə də yemək həqiqətən də duzlu və ləzzətsizdir. Lakin evinizə qonaq gəlmiş birisinin bu həqiqəti dürüstlüklə söyləməsini nəzakətsizlik hesab edərək Sizdə ona qarşı adekvat olaraq mənfi rəy formalaşmağa başlayır. Yaxud da Sizin barənizdə " Çox səmimiyyətsizdir,onu heç bəyənmirəm" dediyini bildiyiniz bir insanın səmimi bir insan olduğunu əsla düşünməzsiniz. Demək ki, əgər biz qiymətləndirdiyimiz şəxslə bir-birimizi qarşılıqlı olaraq tanıyırıqsa,həmin şəxsin bizə yaxud bizə aid olan hər hansı bir predmetə,hadisəyə nəzərən münasibətini biliriksə çox zaman onu verdiyimiz qiymət onun bizim barəmizdə olan fikrinə,rəyinə adekvat xarakter daşıyır. Təbii ki, burada bizim üçün önəmli olan dəyərlərə, "qırmızı xəttlərimizə" olan münasibətin də önəmi danılmazdır.Lakin əksər hallarda insanlar şəxsən özlərnə olan münasibəti daha önəmli hesab edir.    Bəs obyekt bizi tanımırsa necə ?   Əgər tərəfimizdən qiymətləndirilən obyekt bizi tanımırsa,bizim yaxud bizə aid olan hər hansı bir şey barəsində mülahizəsi yoxdursa bu zaman avtomatik olaraq "Mən" anlayışı ortadan qalxmış olur. Artıq bizlər həmin şəxsi özümüzə qarşı münasibətdə dəyərləndirmək imkanından məhrum oluruq, çünki belə bir münasibət ümumiyyətlə mövcud olmur. Bu zaman düşünmək olar ki, artıq "Mən" yoxdursa demək ki, obyektivlik var və bizlər tam ədalətli qiymətləndirmə edəcəyik. Lakin belə olduqda da ortaya bizim üçün önəmli,prioritet təşkil edən dəyərlər ortaya çıxmış olur. Efirdə gördüyümüz,çox məlahətli səsi olan bir sənətçinin davranışlarını bəyənmirik. Yaxud tanınmış,peşəkar bir cərrahın ailəsinə xəyanət etdiyini öyrənirik və.s Bu kimi hallarda ayrı-ayrılıqda və kompleks şəkildə qiymətləndirmə meydana çıxır. Məsələn : " Cərrahın ailəsi ilə olan münasibəti mənim nəyimə lazımdır ? Önəmli olan onun öz işinin peşəkarı olmasıdır. Yaxud da Sənətçi şəxsi həyatında hər nə edirsə bu onun öz şəxsi işidir,özəlidir.Mən onun ifa etdiyi mahnıları,bəstələrini sevirəm " - ayrı-ayrılıqda" Ateist olan birisi mənim nəzərimdə xarakterindən asılı olmayaraq pis insandır. Yaxud da həyat tərzi,əxlaqı mənə uyğun olmayan bir insanın sənəti mənim nəyimə lazımdır ? " - kompleks Bəzən də dəyərlərin toqquşması baş verir. Bir insanda həm sevmədiyimiz həm də sevdiyimiz xüsusiyyətlər eyni anda mövcud olur. Bu kimi hallarda bizlər xəyali tərəzi yaradır və daha ağır olan hissəyə nəzərən qiymətləndirmə aparırıq. Hər bir halda insanlara qiymət verərkən öncə özümüz və sevdiklərimiz barədə düşünməyi unutmayaq.       Dəyərli vaxtınızı ayırıb oxuduğunuz üçün minnətdaram...!

Psixoloq.az bildirir ki, kişi-qadın münasibətlərinin əksəriyyətində vəziyyət eynidir, hətta qadının kişidən daha çox danışması, elmi araşdırmanın mövzusu olmuşdur. Bir qadının ağzından gündə 23 min söz çıxsa da (bu pis bir rəqəm deyil!), Kişinin ağzı, ehtimal ki, hüquqşünas olmasa yarısı qədərdir. Yaxşı olar ki, onun seksuallığına problem kimi baxmayasınız. aranızda, ancaq kişi təbiətinin qəbul edilmiş bir hissəsi olaraq. Vaxtlar fərqlidir Yorğun halda işdən evə qayıdan bir qadın oturub gününün necə keçdiyini danışmağı yorğunluq kimi görmür. Halbuki, kişi o vaxt bir kəlmə belə deməyi böyük yük hesab edir. Başqa sözlə, kişi ilə qadın arasındakı söhbətin vaxtı fərqlidir. Eyni şey döyüşlərə də aiddir ...Qadın davanın nə vaxt və harada baş verdiyini həll etmək istəyir, düşünür ki, yeganə yol danışmaqdır. Ancaq adam bir müddət keçməsini, yəni odun külə dönməsini gözləməyi üstün tutur. Bu vəziyyətdə bir qadının edə biləcəyi ən yaxşı şey, həssaslığından istifadə edərək qarşısındakı kişiyə qarşı çıxıb onu danışmağa məcbur etmənin nə vaxt daha yaxşı olacağını və onu bir müddət nə zaman tək buraxacağını təxmin etməkdir. Sosial rollara görə Kişilərə "kişi" nin qısa danışması lazım olduğu gənc yaşlarından öyrədilir və bu bilinçaltı təlim əksər kişiləri inkişaf etmiş bir yaşda susmağa məcbur edir. Kişilərin sosial rolunda 'qan kimi danışmağa və arvad kimi gülməyə' yer yoxdur. Həmişə sakit və nəzarətli olmalı, problemlər qarşısında düşüncə tərzinə sahib olmalıdır. Bir sözlə, cinsiyyətinin sosial tərifinə uyğun hərəkət etməli olan kişilərimiz zaman keçdikcə rollarını mənimsəyir və danışmağı sevmirlər. Qadınlar heç kimlə danışmaqda üstünlüyünü əldən vermək və sözü heç kimə buraxmaq istəmirlər. Bu, qarşımızdakı kişilərin zaman zaman hisslərini və düşüncələrini ifadə etmələrinə səbəb olur, ancaq bunu etmək üçün fürsət tapmır. Tələsik hərəkət etmək qadının edə biləcəyi ən böyük səhvdir. Məsələn, yeni bir ayaqqabı aldınız və sevdiyiniz kişinin bu ayaqqabını necə tapdığını öyrənmək üçün can atırsınız. Səbirsiz olub soruşsanız, qısa bir cavabla kifayətlənməli olacaqsınız, halbuki səbirlə gözləsəniz, "ayaqqabılarınız nə qədər gözəldir, balam, təzədirmi?" soruşacaq.

AYRILIQ 1. Başqalıq, müxtəliflik, birbirinə bənzəməzlik; fərq, uyğunsuzluq. Fikir ayrılığı. Üsul ayrılığı. Bunların arasında heç bir ayrılıq yoxdur. 2. Yaxın adamlarından, sevgilisindən, dostundan uzaqda keçən həyat; hicran, fəraq, firqət. [ Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Azərbaycan Dilinin İzahlı lüğəti, 4 cilddə, I cild A-D, Şərq-Qərb-səh 184, 2006] Koqnitiv-bihevioral terapiya nədir, necə işləyir? Təsəvvür edin ki, ağzınızda limon var. Onun şirin dadını, limonun kəskinliyini hiss edirsiniz və bu sizə xoş təəssürat bağışlayır. Bu təcrübə qavramanın (limonun və ya konfetin görüntüsü) fiziki hissiyyatın (ağzın sulanması), duyğunun (turş ya da şirin dadın duyulması) necə yarandığını göstərir. Koqnitiv-bihevioral terapiya ətraf mühitdəki qıcıqların insan orqanizminə təsiri, məlumatların həmin stimullarla ötürülməsi hipotezinə əsaslanır. Hər hansı situasiyaya verdiyimiz reaksiya, fizioloji təcrübə və davranış reaksiyalarımızı müəyyənləşdirir. Bu ‘5 sahə modelində’ sistemin bütün komponentləri interaktiv fəaliyyət göstərir, buna görə əhval-ruhiyyə bizim qavrama prosesimizə və əksinə, qavrama prosesi əhval-ruhiyyəmizə təsir göstərə bilir. Fiziki vəziyyətimiz də, (məsələn əhvala təsir göstərən hər hansı maddə) əhval-ruhiyyəmizə və düşüncə proseslərimizə təsir edir. Psixotrop dərmanlar fiziki proseslərə təsir göstərir və buna görə də ənənəvi psixoterapiya duyğulara yönəlir. CBT, psixikanın qavrama və davranış hissələrinə diqqət yetirir. Rasional Emotiv Davranış Terapiyasında (Albert Ellis 1955-Rasional terapiya, bu adı natamam hesab etdiyi üçün 1961-ci ildə adını Rasional emotiv davranışçı terapiya deyə dəyişdirir) olduğu kimi CBT-də də sistematik duyarsızlaşdırma, və məruz buraxma kimi texnikalardan istifadə olunur. Bütün koqnitiv bihevioral terapiyalar: 1. Dəyişiklik üçün düşüncələrin, inancların və davranışların vasitə ola biləcəyinə dair ümumi marağı paylaşırlar; 2. Sosial öyrənmə nəzəriyyəsinin prinsiplərinə əsaslanır, yəni rasional olmayan düşüncə və davranış formalarını sosial mühitdə görərək öyrənirik və daha sonra vərdiş halına keçir; 3. Və hər biri empirik metoda sadiqdir. Yəni dəyişiklik etmək üçün Rasional Emotiv Davranışçı Terapiya da, Koqnitiv-bihevioral terapiya da empirik olaraq keçmiş funksional olmayan inancın empirik metodla yanlış olduğunu isbatlayır və yeni inanc, yerləşmiş düşüncə ilə onu əvəz edir. Bu ortaq dəyərlər, digər bəzi psixoterapiya sahələrində görülən mexanizmlər olmadan, fərqli metodların CBT çətiri altında qalmasına icazə vermişdir. Bu kitabda, Beckin depressiya üçün tətbiq olunan koqnitiv terapiya ilə bağlı original tədqiqatı nəticəsində ortaya çıxan koqnitiv bihevioral modelə köklənəcəyik (Beck, 1979). CBT, şüuru araşdırdığı üçün psixodinamika kimi şüuraltı basdırılmış duyğularla çalışan psixoterapiya metodlarından fərqlənir. Problemə köklənən münasibəti vurğulamaq üçün psixodinamik və digər interpersonal terapiyalardan fərqlənir: münasibət dəyişikliyə kömək edir, lakin dəyişiklik üçün bir vasitə deyil. CBT ənənəvi terapiyalarla müqayisədə daha çox strukturlaşdırılmış və yönləndiricidir. Həmçinin əməkdaşlıq çərçivəsində çalışır və pasiyentlərin, problem həll etmə müddətində “şəxsi psixoloqları” olmalarına kömək edir. Terapiya koqnitiv bihevioral formulasiyaya əsaslanır və tətbiq olunan metodlar bu formulasiyadan inkişaf edir. Yəni müxtəlif problemlərin müxtəlif müalicə formulyasiyaları olur. Terapiya bu formulyasiyaların əsasında irəliyə aparılır. CBT, ənənəvi müalicələrdən daha aktiv olması ilə fərqlənir. Pasiyent, seanslar zamanı verilən ev tapşırıqlarını etmək üçün CBT texnikalarını istifadə etməyi öyrənir. Ayrılığı dözülməz edən koqnitiv təhrif-düşüncə xətaları. Seçici abstraksiya: Burada şəxs həyatın hər hansı bir kadrına görə filmi dəyərləndirir, Məsələn:Bu ayrılıq bir daha mənə göstərdi ki, mən xoşbəxt olmaq üçün yaranmamışam. Yanlış nəticə çıxarma: Hiss edirəm ki, bir daha heç bir münasibətdə özümü tapa bilməyəcəm. (öncəgörücülük) Böyütmə\kiçiltmə: Bu dərd məni məhv edəcək.(böyütmə), Mən bir şəxs olaraq elə buna layiqdim. Ümumiləşdirmə: Uğursuzam, çünki ayrılıq yaşadım. Ambivalent düşüncə: Ya uğurlu bir partnyor, ya heç kiməm. Şəxsiləşdirmə:Başqa insanların haqqında “əfəl” deyərək danışdığı insan mənəm. Etikelməmə (stiqma): Uğursuzun biriyəm. Emosional fikir yürütmə: Hisslərim məni yanıltmaz, necə hiss edirəmsə deməli elədir. Malı, Məli cümlələri: Bu münasibət belə bitməli deyildi. Günahlandırma: Özünü – ona layiq deyildim, gözəl olan heç nəyə layiq deyiləm. Başqasını – o bizim hekayəmizi məhv etmək üçün əlindən gələni etdi. Ayrılıq sonrası ortaya çıxmağı mümkün psixoloji narahatlıqlar Depressiya itki problemi fonda olmaqla inkişaf edir. Depressiya üçbucağı üzərindən dəyərləndirmə apardıqda ortaya çıxan nəticə belədir: özünə qarşı neqativ düşüncə, dünyaya qarşı neqativ düşüncə və gələcəyə qarşı neqativ düşüncə. Düşüncələrin duyğuları stimullaşdırmağı nəticəsində ortaya çıxan ümidsizlik, günahkarlıq, fiziki-hərəki passivlik, sosial izolyasiya, çox yemək və ya qidadan uzaq qalmaq, çox yatmaq və ya yuxusuzluq, davam edəcəyi təqdirdə və ağırlaşmış hallarda qoxu və dad bilmənin itməsi, halüsinasiyalı versiya ilə də müşahidə edilə bilər. Təşviş pozuntusu: Əvvəla bunu qeyd edim ki, bir növ təşviş pozuntusu yoxdur. Göstərilən problemdə təşvişli həyəcan əsasən dünyanı güvənsiz bir yer hesab etməklə gəlir, idarəetməni itirmək ilə bağlı düşüncəyə bağlı olaraq panik pozuntu, itirmə təşvişi və ya daimi gözləntilərin olmağı səbəbi ilə ümumiləşmiş təşviş pozuntusu kimi narahatlıqların ortaya çıxmağı müşahidə edilən bir haldır. Vaxtında müdaxilə edilmədiyi halda davam edən problem artıq düşüncə formasında qəlibləşmə yaratdığı üçün şəxsdə sağalmağa qarşı olan qaçma davranışı formalaşdıra bilər. Nəticə İnsanlar yaşadıqları müddət ərzində onların baxışlarına müxtəlif mənzərələr hakim kəsilir- Sevgi, xəyanət, ayrılıq və.s bütün digər çətin həyat şəraitlərində olduğu ayrılıq sonrası mərhələdə bununla yaşamağı bacarmaq insanın emosional küt olmağı deyil, psixoloji olaraq elastik bir şəxsiyyətə çevrilməyinə kömək edir. Ayrılıq ilə bağlı hələ yeniyetməlik yaşı dövründən maarifləndirmə&profilaktika, işlərinin məktəblərdə tədbiqi şəxsin psixikana vaksin təsiri bağışlayır, bələd olduğu həyat hadisəsi ilə qarşılaşan şəxsiyyət yaşanan olaydan minimum zərərlə xilas olacağını bilir, tək bir düşüncə ilə tək bir emosiyanın şiddətlənməsinə imkan vermir. Psixoloji yardım zamanı düşüncə xətalarının müəyyən edilməsi, onlar barədə maarifləndirmə aparılması və ev tapşırığında “mənim hekayəm” başlığı ilə yaşanan ayrılıq barədə düşüncələrin öyrənilməsi, yazının seansda müzakirəsi, yazıdakı koqnitiv təhriflərin pasiyent tərəfindən müəyyən edilməsi müraciət edən şəxsin problem həll etmək bacarıqlarını inkişaf etdirir. Nəsimi Qiyasov – 03.08.2021 Azərbaycan Respublikası, Bərdə şəhəri