SOSİAL MEDİA İSTİFADƏSİ VƏ ÖZÜNƏQİYMƏT: SOSİAL-PSİXOLOJİ YANAŞMAXülasə Bu məqalədə sosial media istifadəsi ilə fərdin özünəqiymət səviyyəsi arasındakı qarşılıqlı əlaqə sosial-psixoloji yanaşma çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Müasir rəqəmsal kommunikasiya mühitində sosial media platformalarının fərdin özünüqavrayışına, sosial müqayisə meyillərinə və özünə münasibətinin formalaşmasına təsiri araşdırılır. Xüsusilə sosial müqayisə, sosial təsdiq ehtiyacı, idealizə edilmiş özünü təqdimetmə və onlayn sosial qarşılıqlı əlaqə kimi psixoloji mexanizmlərin özünəqiymətlə əlaqəsinə diqqət yetirilir. Sosial medianın fərdin psixi sağlamlığına həm müsbət, həm də mənfi təsirləri təhlil olunur. Məlumatların təhlili göstərir ki, sosial medianın özünəqiymətə təsiri birmənalı deyil və istifadə intensivliyi, paylaşılan məzmunun xarakteri, sosial dəstək imkanları və fərdin sosial müqayisəyə meyilliliyi kimi amillərdən asılıdır. Məqalədə sosial medianın şüurlu və balanslı istifadəsinin əhəmiyyəti vurğulanır. Açar sözlər: sosial media, özünəqiymət, sosial müqayisə, psixi sağlamlıq, özünüqavrayış, sosial dəstək, rəqəmsal kommunikasiya. Giriş Müasir dövrdə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı insanların gündəlik həyatına, ünsiyyət formalarına və sosial münasibətlərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Sosial media platformaları insanların bir-biri ilə əlaqə saxlaması, məlumat mübadiləsi aparması, fikirlərini bölüşməsi və müxtəlif sosial fəaliyyətlərdə iştirak etməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, sosial medianın geniş yayılması fərdlərin psixoloji vəziyyətinə, özünüqavrayışına və özünəqiymət səviyyəsinə təsiri məsələsini də aktuallaşdırır. Özünəqiymət fərdin özünü, şəxsi xüsusiyyətlərini, bacarıqlarını və dəyərini necə qiymətləndirməsini ifadə edən mühüm psixoloji göstəricidir. İnsanların özləri haqqında formalaşdırdıqları təsəvvürlərə sosial münasibətlər, ətraf mühitin rəyi və şəxsi təcrübələr təsir göstərir. Sosial media isə bu prosesə yeni imkanlar və çətinliklər əlavə edir. Belə ki, fərdlər sosial platformalarda yalnız başqaları ilə ünsiyyət qurmur, eyni zamanda öz həyatlarını başqalarının təqdim etdiyi məlumatlarla müqayisə edirlər. Bu baxımdan sosial media istifadəsi ilə özünəqiymət arasındakı əlaqənin araşdırılması müasir sosial psixologiyanın əhəmiyyətli istiqamətlərindən biri hesab olunur. 1. Sosial medianın özünəqiymətə və psixi sağlamlığa müsbət təsirləri Sosial media düzgün və məqsədyönlü istifadə edildikdə fərdin sosial əlaqələrinin genişlənməsinə, emosional dəstək almasına və özünü ifadə etməsinə şərait yarada bilər. Bu imkanlar insanın sosial mühitə inteqrasiyasını asanlaşdırmaqla yanaşı, onun özünə münasibətinə də müsbət təsir göstərə bilər. 1.1. Sosial əlaqələr və dəstək mexanizmləri Sosial media coğrafi məsafələrdən asılı olmayaraq ailə üzvləri, dostlar və digər insanlarla əlaqə saxlamağa imkan verir. Bu platformalar vasitəsilə insanlar gündəlik təcrübələrini bölüşə, qarşılıqlı dəstək göstərə və emosional çətinliklər zamanı ünsiyyət qura bilirlər. Xüsusilə oxşar problemlərlə qarşılaşan insanların bir araya gəldiyi onlayn dəstək qrupları fərdlərin öz təcrübələrini bölüşməsinə və başqalarının təcrübələrindən faydalanmasına şərait yaradır. Belə mühitlərdə qəbul edildiyini və başa düşüldüyünü hiss edən insanın sosial bağlılıq hissi güclənə bilər. Bu isə müəyyən hallarda özünə münasibətin yaxşılaşmasına kömək edir. 1.2. Maarifləndirmə və özünüifadə imkanları Sosial media psixi sağlamlıq haqqında məlumatların yayılması və psixoloji maarifləndirmənin həyata keçirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Peşəkar mütəxəssislərin paylaşdığı elmi əsaslı məlumatlar insanların psixoloji prosesləri daha yaxşı anlamasına və zəruri hallarda müvafiq dəstək axtarmasına kömək edə bilər. Bundan əlavə, sosial platformalar fərdlərə öz fikirlərini, maraqlarını və yaradıcılıqlarını ifadə etmək imkanı verir. Yazılar, şəkillər, videolar və digər yaradıcı məzmunlar vasitəsilə insan özünü təqdim edə və maraq dairəsinə uyğun sosial qruplarla əlaqə qura bilər. Müsbət və dəstəkləyici qarşılıqlı münasibətlər fərdin özünü ifadə etməkdə daha rahat hiss etməsinə şərait yarada bilər. 2. Sosial medianın özünəqiymətə və psixi sağlamlığa mənfi təsirləri Sosial medianın geniş imkanları ilə yanaşı, onun düşünülməmiş və həddindən artıq istifadəsi müəyyən psixoloji çətinliklərlə də əlaqəli ola bilər. Bu təsirlər əsasən sosial müqayisə, başqalarının təsdiqinə ehtiyac, ideal həyat təsvirləri və rəqəmsal mühitdə yaranan sosial təzyiqlərlə bağlıdır. 2.1. Sosial müqayisə və özünəqiymət Sosial müqayisə fərdin öz xüsusiyyətlərini, nailiyyətlərini və həyat şəraitini digər insanlarla müqayisə etməsi prosesidir. Sosial media bu prosesi daha əlçatan və davamlı edə bilər. İstifadəçilər başqalarının uğurlarını, səyahətlərini, sosial münasibətlərini və gündəlik həyatlarını izləyərək öz həyatlarını həmin paylaşımlarla müqayisə edirlər. Lakin sosial platformalarda, adətən, insanların həyatının daha cəlbedici və uğurlu görünən məqamları paylaşılır. Çətinliklər, uğursuzluqlar və gündəlik problemlər isə hər zaman nümayiş etdirilmir. Nəticədə istifadəçi başqalarının həyatını bütövlükdə deyil, onun seçilmiş tərəflərini görür. Bu isə öz həyatını başqalarının həyatı ilə müqayisə edərkən qeyri-real nəticələrə gəlməsinə səbəb ola bilər. Davamlı olaraq özünü başqaları ilə müqayisə etmək bəzi insanlarda narazılıq, yetərsizlik hissi və özünəinamın azalması ilə əlaqələndirilə bilər. Bununla belə, sosial müqayisənin təsiri bütün fərdlərdə eyni deyil. Bəzi hallarda başqalarının uğurlarını müşahidə etmək motivasiyanı artıra və şəxsi inkişafı təşviq edə bilər. 2.2. Sosial təsdiq ehtiyacı və idealizə edilmiş özünü təqdimetmə Sosial mediada bəyənmələr, şərhlər və izləyici sayı insanların paylaşımlarına verilən reaksiyaları ölçən göstəricilər kimi qəbul edilə bilər. Bəzi istifadəçilər bu göstəriciləri özlərinin sosial qəbul olunması və dəyərləndirilməsi ilə əlaqələndirirlər. Paylaşılan məzmunun az bəyənilməsi və ya gözlənilən reaksiyanın alınmaması müəyyən insanlarda məyusluq və narahatlıq yarada bilər. Əksinə, müsbət rəylər müvəqqəti məmnunluq hissi doğura bilər. Lakin özünəqiymətin yalnız xarici reaksiyalardan asılı olması fərdin özünə münasibətini qeyri-sabit edə bilər. Digər tərəfdən, sosial mediada idealizə edilmiş obraz yaratmaq istəyi də diqqətəlayiqdir. İstifadəçilər bəzən başqalarının gözündə daha uğurlu, xoşbəxt və mükəmməl görünmək üçün həyatlarının yalnız müəyyən tərəflərini nümayiş etdirirlər. Bu vəziyyət həm özünü təqdim edən şəxs, həm də həmin paylaşımları izləyən insanlar üçün sosial təzyiq yarada bilər. 2.3. Bədən obrazı və mükəmməllik təzyiqi Sosial mediada yayılan idealizə edilmiş görünüş təsvirləri bəzi istifadəçilərin öz xarici görünüşlərini başqaları ilə müqayisə etməsinə səbəb olur. Xüsusilə redaktə edilmiş şəkillər, filtrlər və qeyri-real gözəllik standartları insanların görünüşlə bağlı gözləntilərinə təsir göstərə bilər. Belə məzmunlarla davamlı qarşılaşmaq bəzi fərdlərdə bədən obrazından narazılıq və özünəinamla bağlı çətinliklər yarada bilər. Həssas qruplarda bu amillər qeyri-sağlam davranışların və qidalanma pozuntuları riskinin artması ilə əlaqəli ola bilər. Bununla belə, belə nəticələrin yaranması yalnız sosial media ilə izah edilə bilməz; fərdi xüsusiyyətlər, sosial mühit və digər psixoloji amillər də mühüm rol oynayır. Mükəmməl görünmək və daim uğurlu həyat nümayiş etdirmək cəhdi insanın özünü sərbəst ifadə etməsini məhdudlaşdıra, narahatlıq hissini artıra və özünə qarşı həddindən artıq tənqidi münasibət formalaşdıra bilər. 2.4. Sosial izolyasiya, stress və yuxu problemləri Sosial mediadan həddindən artıq istifadə bəzi hallarda gündəlik fəaliyyətlərə, üzbəüz ünsiyyətə və istirahətə ayrılan vaxtın azalması ilə nəticələnə bilər. Virtual ünsiyyət real sosial münasibətləri tamamladıqda faydalı olsa da, onları əvəz etdikdə sosial bağlılığın zəifləməsi və tənhalıq hissinin artması ehtimalı yarana bilər. Davamlı neqativ xəbərlərlə qarşılaşmaq, onlayn mübahisələrdə iştirak etmək və başqalarının fikirlərinə həddindən artıq diqqət yetirmək də stress və narahatlıqla əlaqəli ola bilər. Bundan əlavə, xüsusilə yatmazdan əvvəl uzun müddət telefondan istifadə etmək yuxu rejiminə mənfi təsir göstərə bilər. Keyfiyyətsiz yuxu isə diqqət, emosiyaların tənzimlənməsi və gündəlik fəaliyyətlər baxımından çətinliklər yarada bilər. Beləliklə, sosial media istifadəsinin təsirlərini qiymətləndirərkən yalnız sərf edilən vaxta deyil, istifadəçinin hansı məzmunu izlədiyinə, platformadan hansı məqsədlə istifadə etdiyinə və bu fəaliyyətin gündəlik həyatına necə təsir göstərdiyinə də diqqət yetirmək vacibdir. 3. Sosial media istifadəsinin sağlam idarə edilməsi Sosial medianın mümkün mənfi təsirlərini azaltmaq və müsbət imkanlarından yararlanmaq üçün şüurlu istifadə vərdişlərinin formalaşdırılması vacibdir. Bunun üçün aşağıdakı yanaşmalardan istifadə etmək olar: İstifadə müddətinin tənzimlənməsi. Sosial mediada keçirilən vaxta diqqət yetirmək və gündəlik fəaliyyətlər üçün balans yaratmaq faydalıdır. Məqsəd platformalardan tamamilə imtina etmək deyil, onların həyatın digər sahələrinə mane olmasının qarşısını almaqdır. Məzmunun seçilməsi. İnsanda davamlı narahatlıq və özünü müqayisə etmə meyli yaradan hesabları izləmək əvəzinə, maarifləndirici, etibarlı və dəstəkləyici məzmunlara üstünlük vermək olar. Real sosial münasibətlərin qorunması. Ailə üzvləri və dostlarla üzbəüz ünsiyyətə vaxt ayırmaq, birgə fəaliyyətlərdə iştirak etmək və sosial əlaqələri gücləndirmək emosional rifah baxımından əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal fasilələr. Müəyyən vaxtlarda sosial mediadan uzaqlaşmaq diqqəti digər fəaliyyətlərə yönəltməyə və istifadə vərdişlərini yenidən qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Özünə münasibətin gücləndirilməsi. Fərdin öz dəyərini bəyənmə sayı, şərhlər və izləyicilərin reaksiyaları ilə ölçməməsi vacibdir. Şəxsi nailiyyətləri, maraqları, bacarıqları və fərdi inkişafı nəzərə almaq daha sağlam özünəqiymətin formalaşmasına kömək edə bilər. Əgər sosial media istifadəsi davamlı narahatlıq, gündəlik fəaliyyətlərdə çətinlik və ya özünə münasibətdə ciddi problemlərlə müşayiət olunursa, psixoloqdan peşəkar dəstək almaq məqsədəuyğun ola bilər. Nəticə Sosial media müasir cəmiyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək insanların ünsiyyətinə, özünüifadəsinə və sosial münasibətlərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Bu platformalar sosial dəstəyin əldə olunması, məlumatların paylaşılması və fərdi maraqların inkişaf etdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, sosial müqayisə, xarici təsdiqə həddindən artıq ehtiyac, idealizə edilmiş həyat təsvirləri və rəqəmsal mühitdə yaranan sosial təzyiqlər bəzi fərdlərin özünəqiymətinə və psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Aparılan nəzəri təhlildən belə nəticəyə gəlmək olar ki, sosial media ilə özünəqiymət arasındakı əlaqə mürəkkəb və çoxamillidir. Bu əlaqə yalnız istifadə müddəti ilə deyil, həm də məzmunun xarakteri, istifadə məqsədi, fərdi xüsusiyyətlər və sosial mühitlə şərtlənir. Buna görə də sosial medianın təsirini yalnız müsbət və ya mənfi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Nəticə etibarilə, sosial mediadan şüurlu istifadə etmək, real sosial münasibətləri qorumaq və şəxsi dəyəri başqalarının rəylərindən asılı etməmək psixoloji rifahın dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Mövzuya sosial-psixoloji yanaşma sosial medianın imkanlarını daha düzgün qiymətləndirməyə və onun mümkün risklərini azaltmağa kömək edir.

 Ailənin Psixoloji Mühiti Gələcəyimizi Necə Formalaşdırır? Ailə hər bir insanın həyatındakı ən mühüm sığınacaq, uşağın şəxsiyyətinin, emosional intellektinin və xarakterinin formalaşdığı ilk fundamental mühitdir. Son onilliklərdə uşaqlar və yeniyetmələr arasında psixi sağlamlıq problemləri daha görünən və daha yaxşı başa düşülən hala gəldikcə, multidissiplinar tədqiqatlar getdikcə daha çox ailə strukturlarının, münasibətlərinin və kommunikasiya nümunələrinin uşaqların psixi sağlamlıq nəticələrinə necə təsir etdiyinə diqqət yetirirlər. Müasir dünyada nənə-baba və digər qohumlarla birgə yaşanan böyük ailələrin sayı azaldıqca, kiçik ailələr, tək valideynli evlər və ya boşanmalardan sonra qurulan ögey ailə modelləri ön plana çıxır. Psixologiya, psixiatriya, sosial iş və təhsil elmlərinə əsaslanan empirik tapıntılar göstərir ki, ailə strukturunda baş verən bu dəyişikliklərin xüsusilə də həssas keçid dövründə olan yeniyetmələrin psixologiyasına təsiri qaçılmazdır. Sadə dillə desək, evdəki insanların bir-biri ilə necə dolanması, rolları və ünsiyyəti kimi faktorları birləşdirən ailə dinamikası  uşaqlara həm ən böyük sevgini, həm də ən böyük stressi verə bilən əsas mexanizmdir. Evdəki ümumi ab-hava uşağın təkcə ruh halını deyil, həm də bədəninin bioloji işini və fiziki sağlamlığını birbaşa müəyyən edir. Sevgi, hörmət və qayğının olduğu pozitiv bir evdə böyüyən uşaqlar dərslərində daha uğurlu olur, özlərinə güvənirlər. Təhlükəsiz valideyn bağlanması və müsbət ailə ünsiyyəti uşaqlarda təşviş, depressiya və davranış pozuntularının səviyyəsini minimuma endirir. Əksinə, davamlı davanın, soyuqluğun, laqeydliyin, sui-istifadənin və ya sıxıcı təzyiqlərin olduğu disfunksional mühitlərdə uşaqlar gərgin, qorxaq və içinəqapalı böyüyür, yaxud aqressiv olurlar. Evdəki xroniki stress bədənin işini birbaşa pozaraq uşaqların yuxu rejimini qaçırır, ürək döyüntüsünü artırır, yüksək təzyiqə və immunitetin zəifləməsinə səbəb olur. Uşaqlıqda yaşanan bu neqativ hadisələr gələcəkdə təkcə psixoloji pozuntu riskini artırmır, həm də ürək və ciyər xəstəliklərinə zəmin hazırlayır. Bu nöqtədə mütəxəssislər valideynlərin uşaqlara yanaşma tərzini dörd əsas modeldə qruplaşdırırlar və hər bir modelin uşağın gələcəyinə təsiri fərqlidir. Birinci qrupa daxil olan dəstəkləyici və demokratik ailələrdə həm yüksək sevgi var, həm də aydın sərhədlər mövcuddur; buradakı qaydalar uşağı sıxmaq üçün yox, onu qorumaq üçündür və səbəbləri uşağa mütləq izah olunur. Sərt və avtoritar valideynlikdə isə sevgi və şəfqət az, qadağalar və cəzalar çoxdur ki, bu da uşaqda özünə hörməti aşağı salır və depressiya riskini artırır. Həddindən artıq icazə verən valideynlər qayda qoymaq əvəzinə uşaqla sadəcə dost olmağa çalışdıqları üçün uşaqlar çox vaxt intizamsız və hisslərini idarə edə bilməyən fərdlər kimi böyüyürlər. Ən təhlükəli model hesab olunan laqeyd valideynlikdə isə uşaqla emosional və fiziki olaraq maraqlanılmır, sadəcə maddi ehtiyaclar qarşılanır; bu mühitdəki uşaqlar diqqət çəkmək üçün aqressiv davranışlara və zərərli vərdişlərə çox asanlıqla meyil edirlər. Uşaqlıqdan böyüklüyə keçid dövrü olan yeniyetməlik bədəndə və hisslərdə sürətli dəyişikliklərlə müşayiət olunduğu üçün yeniyetmələr müstəqilləşməyə və valideynlərindən bir az uzaqlaşıb həmyaşıdlarına meyil etməyə başlayırlar. Belə bir həssas mərhələdə ailənin parçalanması, boşanmalar və ya həll olunmamış kəskin nikah münaqişələri uşaqda "mən təhlükəsizlikdəyəm" hissini kökündən sarsıdır. Ailədə yaranan daimi gərginlik uşaqların psixologiyasına çox ciddi zərər vurur, tərəflər arasında ayrılıq riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır və yeniyetmələri siqaret, spirtli içki kimi zərərli maddələrə sövq edir. Bundan əlavə, ailənin sosial-iqtisadi statusundan irəli gələn maddi stressorlar və mədəni fərqliliklər bu mürəkkəb dinamikaları daha da qəlizləşdirir. Çox vaxt uşaqlar sərt reaksiya görəcəklərindən qorxub daxili problemlərini valideynləri ilə bölüşmürlər, lakin evdəki harmoniyanı və dincliyi bərpa etmək üçün ünsiyyət vərdişlərini kökündən dəyişmək tamamilə mümkündür. Evdəki gərginliyi azaltmaq və münasibətləri yumşaltmaq üçün ilk növbədə qarşı tərəfi "sən beləsən" deyərək əsəbi şəkildə ittiham etməkdən və günahlandırmaqdan əl çəkmək, hissləri "mən" dili ilə ifadə etmək lazımdır. Yəni, ittiham irəli sürmək əvəzinə, baş verən vəziyyətin insana necə təsir etdiyini və onu necə narahat etdiyini sakitcə izah etmək daha effektivdir. Eyni zamanda, dialoq zamanı söz kəsmədən qarşı tərəfi aktiv şəkildə dinləmək, göz təması qurmaq, empati nümayiş etdirərək hadisələrə qarşı tərəfin gözü ilə baxmaq və onu anladığını bədən dili ilə bildirmək münasibətləri müsbətə doğru dəyişir. Problemləri əsəbi və yorğun vaxtlarda deyil, tərəflərin tam sakitləşdiyi düzgün zaman və məkanda müzakirə etmək münaqişənin böyüməsinin qarşısını alır. Ailə bağlarını gücləndirmək üçün hər gün ən azı 15 dəqiqə telefon, televizor və digər yayındırıcı vasitələr olmadan, yalnız bir-birinə fokuslanaraq keyfiyyətli vaxt keçirmək ən güclü qalxandır. Bu sağlam ünsiyyət modelini uşaqlarla münasibətdə də tətbiq etmək, onlara kor-koranə qadağalar qoymaq əvəzinə səbəbləri izah etmək və duyğularını təsdiqləmək lazımdır. Nəticə etibarilə, ailədə yaranan müvəqqəti soyuqluq sevginin bitdiyini deyil, sadəcə düzgün əlaqə qura bilmədiyimizi göstərir və hər bir üzv həm özünü ifadə etməyə, həm də qarşı tərəfi dinləməyə hazır olduqda evdəki mehribanlığı qorumaq həmişə mümkündür. Uşaqların psixi sağlamlığını qorumaq üçün ailələr dürüst ünsiyyət qurmalı, uşağın hisslərini "uşaq şeyləridir" deyib kiçiltmədən şəxsiyyətinə hörmət etməli, onun emosional və akademik vəziyyətini izləmək üçün müəllimlərlə və məktəb rəhbərliyi ilə mütəmadi əlaqədə olmalıdırlar. Əgər bütün bu fərdi cəhdlərə rəğmən problemlər həll olunmursa, neytral bir mütəxəssisə, yəni ailə psixoloquna müraciət edərək peşəkar dəstək almaq ən doğru çıxış yoludur. Siyasət və təhsil səviyyəsində isə uşaqların psixi rifahını tam təmin etmək üçün mədəniyyətə həssas müdaxilələrə, hərtərəfli ailə əsaslı qiymətləndirmələrə və uzunmüddətli tədqiqatlara ciddi ehtiyac var. Çünki ailə sisteminin mürəkkəb mexanizmlərini anlamaq və holistik profilaktika strategiyaları hazırlamaq  uşaqlarımızın gələcəyini sağlam şəkildə inşa etmək üçün ən fundamental şərtdir.

Psixoloqa getmək ayıb deyil: 5 yanlış fikir Müəllif: Olivia Rosén, psixoloq (PTP, Stokholm), Danışaq platformasının təsisçisi “Adamlar nə deyər?” Bu sual çoxumuza tanışdır. Məhz bu sual minlərlə insanı psixoloji köməkdən uzaq saxlayır. Halbuki narahatlıq, depressiya, yuxusuzluq və stress hər kəsin başına gələ bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, dünyada hər səkkiz nəfərdən biri psixi sağlamlıq problemi ilə yaşayır. Bu, nadir hal deyil, gündəlik həyatın bir hissəsidir. Gəlin psixoloqa getməklə bağlı ən çox rast gəlinən beş yanlış fikrə birlikdə baxaq. “Psixoloqa yalnız dəlilər gedir” Bu, ən geniş yayılmış və ən zərərli fikirdir. Psixoloqa gedən insanların böyük əksəriyyəti gündəlik həyatda işləyən, oxuyan, ailə saxlayan adi insanlardır. Onlar stressdən, imtahan qorxusundan, itkidən, münasibət problemlərindən, yuxusuzluqdan və ya sadəcə uzun müddət davam edən pis əhvaldan əziyyət çəkirlər. Bədənimiz xəstələnəndə həkimə gedirik və bundan utanmırıq. Psixi sağlamlıq da sağlamlığın bir hissəsidir. Ona qayğı göstərmək zəiflik deyil, ağıllı qərardır. “Ailəm və dostlarım var, mənə psixoloq lazım deyil” Ailə və dostların dəstəyi çox dəyərlidir və onu heç nə əvəz edə bilməz. Amma yaxınlarımız bizi sevdiyi üçün çox vaxt obyektiv ola bilmir. Onlar ya “fikir vermə, keçər” deyir, ya da öz narahatlıqlarını bizə ötürürlər. Bəzən isə problemin özü ailədə olur və bu barədə ailə ilə danışmaq çətindir. Psixoloq neytral və təlim keçmiş bir mütəxəssisdir. O, sizi mühakimə etmir, sizə nə etməli olduğunuzu demir. Problemi anlamağa və onunla bacarmaq üçün konkret üsullar tapmağa kömək edir. “Kömək istəmək zəiflikdir” Əslində, əksinə. Problemi qəbul etmək və onun üçün addım atmaq cəsarət tələb edir. Çox insan illərlə susur, ağrını içində saxlayır və “özüm öhdəsindən gələrəm” deyir. Nəticədə problem böyüyür, işə, ailəyə və sağlamlığa təsir edir. Psixoloji kömək istəmək özünə qayğı göstərməkdir. Bu, həm sizin, həm də yaxınlarınızın rifahı üçün atılan addımdır. “Bu, illərlə davam edir və çox baha başa gəlir” Hər psixoloji yardım illərlə davam etmir. Məsələn, koqnitiv-davranış terapiyası (KDT) qısa müddətli və məqsədyönlü bir üsuldur. Çox vaxt 8–16 görüş ərzində nəzərəçarpacaq dəyişiklik baş verir. KDT dünyada ən çox araşdırılmış psixoterapiya üsullarından biridir və narahatlıq, depressiya, panik atak və yuxu problemlərində effektivliyi sübut olunub. Bu gün KDT əsaslı proqramlar internet vasitəsilə də mövcuddur. İsveç kimi ölkələrdə internet əsaslı KDT dövlət səhiyyəsində geniş tətbiq olunur. Bu, köməyi daha əlçatan və daha ucuz edir. “Hamı biləcək” Məxfilik psixoloqun əsas peşə prinsiplərindən biridir. Söhbətləriniz sizin icazəniz olmadan heç kimə açıqlanmır. Yalnız həyatınız və ya başqasının həyatı təhlükədə olduqda istisnalar ola bilər. Bundan əlavə, bu gün anonim formatlar da var: onlayn proqramlar, video görüşlər, adınızı belə tələb etməyən özünəkömək materialları. Kömək almaq üçün heç kimin bilməsinə ehtiyac yoxdur. Nə vaxt kömək axtarmalı? Bu əlamətlərdən biri iki həftədən çox davam edirsə, mütəxəssislə danışmağı düşünün: – Uzun müddət kədər, boşluq və ya ümidsizlik hissi – Daimi narahatlıq, gərginlik və ya panik atakları – Yuxu və iştahda ciddi dəyişikliklər – Əvvəllər zövq aldığınız işlərə maraqsızlıq – İşdə, təhsildə və ya münasibətlərdə çətinliklər Əgər özünüzə və ya başqasına zərər vermək barədə fikirləriniz varsa, gözləməyin, dərhal 112-yə zəng edin. Son söz Psixi sağlamlıq haqqında danışmaq hələ də çoxumuz üçün çətindir. Amma nə qədər çox danışsaq, o qədər çox insan kömək istəməyə cəsarət edəcək. Bəzən ilk addım sadəcə bir yazını oxumaq, bir testdən keçmək və ya yaxın birinə “Mənim üçün çətindir” demək olur. Psixoloji kömək istəmək zəiflik deyil, özünə qayğıdır. Psixi sağlamlıq haqqında daha çox məlumatı Azərbaycan və rus dillərində danisaq.az saytında ve instagram danisaq.az hesabinda tapa bilərsiniz.

Uşağın davranışı bizə nə deyir? Davranışın arxasındakı psixoloji ehtiyacları anlamaq Müəllif: Klinik psixoloq Mənsur Xaspoladov Açıqlama Uşaqlarda aqressiya, inadkarlıq, diqqətsizlik, səbəbsiz ağlama, özünəqapanma və ya qaydalara tabe olmama çox zaman yalnız “pis davranış” kimi qiymətləndirilir. Halbuki davranış uşağın daxili emosional vəziyyətinin, ehtiyaclarının və yaşadığı çətinliklərin ifadəsi ola bilər. Bu məqalədə uşağın davranışına yalnız nəticə kimi deyil, müəyyən səbəblərin göstəricisi kimi yanaşmanın əhəmiyyəti izah olunur. Uşağın davranışı sadəcə davranış deyil Uşaq hər zaman hisslərini və yaşadığı çətinliyi sözlə ifadə edə bilmir. Xüsusilə erkən yaşlarda uşağın emosiyalarını tanıması, adlandırması və düzgün şəkildə ifadə etməsi hələ tam formalaşmamış olur. Buna görə də onun daxili vəziyyəti çox zaman davranış vasitəsilə üzə çıxır. Məsələn, tez-tez qışqıran uşaq əsəbi görünə bilər, amma bu davranışın arxasında yorğunluq, anlaşılmamaq, qorxu, diqqət ehtiyacı və ya emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik dayana bilər. Bu səbəbdən “Uşaq niyə belə edir?” sualından əvvəl “Bu davranışla uşaq bizə nə deməyə çalışır?” sualını vermək daha faydalıdır. Davranışın arxasında hansı səbəblər ola bilər? Uşaqlarda davranış dəyişikliklərinə müxtəlif amillər təsir edə bilər: - ailədaxili gərginlik və dəyişikliklər; - məktəb və ya bağçaya uyğunlaşma çətinliyi; - yaşıdlarla münasibətlərdə problemlər; - diqqət və emosional yaxınlıq ehtiyacı; - həddindən artıq ekran istifadəsi; - yuxu rejiminin pozulması; - akademik çətinliklər; - qorxu və narahatlıq; - emosiyaları ifadə etmək bacarığının zəif olması; - inkişaf xüsusiyyətləri. Eyni davranış müxtəlif uşaqlarda tamamilə fərqli səbəblərdən meydana çıxa bilər. Buna görə yalnız görünən davranışa əsaslanaraq nəticə çıxarmaq düzgün deyil. Cəza hər zaman problemi həll etmir Valideynlər bəzən arzuolunmaz davranışı dərhal dayandırmaq üçün cəzadan istifadə edirlər. Cəza müəyyən anda davranışı azalda bilər, lakin davranışı yaradan əsas səbəb dəyişmədikdə problem yenidən ortaya çıxa bilər. Məsələn, uşaq məktəbə getmək istəmirsə, yalnız onu məcbur etmək kifayət etməyə bilər. Məktəbdə qorxduğu bir vəziyyətin, yaşıd münasibətlərinin, müəllimlə ünsiyyətin və ya dərs çətinliyinin olub-olmadığı araşdırılmalıdır. Davranışı dəyişdirmək üçün əvvəlcə onun funksiyasını və səbəbini anlamaq lazımdır. Valideyn necə yanaşmalıdır? İlk addım uşağı müşahidə etməkdir. Davranışın nə zaman başladığına, hansı vəziyyətlərdə artdığına və davranışdan əvvəl və sonra nə baş verdiyinə diqqət etmək vacibdir. Uşaqla danışarkən ittihamedici ifadələr əvəzinə onun hisslərini anlamağa çalışmaq daha məqsədəuyğundur. “Yenə niyə belə etdin?” demək əvəzinə: “Görürəm ki, indi çox əsəbisən. Səni narahat edən nədir?” kimi suallar uşağın öz hisslərini ifadə etməsinə imkan yarada bilər. Bununla yanaşı, uşağın bütün davranışlarına icazə vermək də düzgün yanaşma deyil. Uşağın emosiyasını qəbul etmək, lakin davranış üçün aydın və sabit sərhədlər müəyyənləşdirmək lazımdır. Nə zaman mütəxəssisə müraciət edilməlidir? Davranış dəyişiklikləri uzun müddət davam edirsə, uşağın ailə, məktəb və sosial həyatına ciddi şəkildə təsir göstərirsə, aqressiya, güclü qorxu, özünəqapanma, diqqət problemləri və ya əvvəlki bacarıqlarda geriləmə müşahidə olunursa, mütəxəssis qiymətləndirməsi məqsədəuyğundur. Psixoloji qiymətləndirmənin məqsədi uşağa dərhal hər hansı diaqnoz qoymaq deyil. Əsas məqsəd davranışın səbəblərini, uşağın emosional vəziyyətini, inkişaf səviyyəsini və dəstəyə ehtiyac duyduğu sahələri müəyyənləşdirməkdir. Nəticə Uşağın davranışı çox zaman onun bizə verdiyi bir mesajdır. Böyüklərin vəzifəsi yalnız həmin davranışı dayandırmaq deyil, onun arxasında duran ehtiyacı anlamağa çalışmaqdır. Uşağı dinləmək, müşahidə etmək, onun emosiyalarını qəbul etmək və lazım gəldikdə vaxtında peşəkar dəstəyə müraciət etmək sağlam psixoloji inkişafın mühüm şərtlərindəndir. Klinik psixoloq Mənsur Xaspoladov

Ordubad rayon Behrud kənt tam orta məktəbin psixoloqu: Əliyev Fərid Xülasə Məqalədə məktəb mühitində şagirdlərin digər uşaqlarla müqayisə edilməsinin onların özünüqavrayışı, özünəqiymətləndirməsi, motivasiyası və emosional vəziyyətinə mümkün psixoloji təsirləri nəzərdən keçirilir. Tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində gündəlik pedaqoji ünsiyyətdə geniş istifadə olunan “Filankəs kimi ol” ifadəsi və onun uşağın özünüqiymətləndirmə meyarlarına təsiri dayanır. Məqalədə sosial müqayisənin uşağın inkişafında təbii psixoloji proses kimi mövcudluğu ilə böyüklər tərəfindən yaradılan davamlı müqayisə mühiti arasında fərq aparılır. Eyni zamanda, müqayisənin yalnız açıq tənqid formasında deyil, tərif və nümunə göstərmə yolu ilə də dolayı şəkildə həyata keçirilə biləcəyi vurğulanır. Məqalədə uşağın nailiyyətlərinin digər şagirdlərin nəticələri ilə deyil, onun əvvəlki göstəriciləri və fərdi inkişaf dinamikası ilə qiymətləndirilməsinin psixoloji baxımdan daha konstruktiv yanaşma olduğu əsaslandırılır. Məktəb psixoloqunun bu prosesdə müşahidə, profilaktika və psixopedaqoji maarifləndirmə istiqamətində rolu ayrıca təhlil edilir. Açar sözlər: sosial müqayisə, şagird, özünüqavrayış, özünəqiymətləndirmə, məktəb psixologiyası, motivasiya, psixoloji təhlükəsizlik, pedaqoji ünsiyyət. Giriş Məktəb yalnız bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı təhsil mühiti deyil. Eyni zamanda, uşağın özünü, imkanlarını və sosial mövqeyini dərk etdiyi mühüm inkişaf məkanıdır. Şagird məktəb həyatında yalnız dərs materialını mənimsəmir; o, həm də “Mən necə bir şagirdəm?”, “Nəyi bacarıram?”, “Başqaları məni necə qiymətləndirir?” kimi suallara cavab formalaşdırır.    Bu prosesdə müəllim və valideynlərin uşağa münasibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzən böyüklərin yaxşı niyyətlə istifadə etdiyi ifadələr uşağın psixoloji təcrübəsində fərqli məna qazana bilər. “Filankəs kimi ol”, “Bax, o necə oxuyur”, “Sənin yaşında qardaşın bunu bacarırdı” kimi ifadələr ilk baxışda motivasiya vasitəsi kimi görünə bilər. Lakin davamlı təkrarlandıqda bu cür ünsiyyət uşağın özünüqiymətləndirmə meyarlarının formalaşmasına təsir göstərə bilər. Məsələnin mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, uşağın inkişafını stimullaşdırmaq məqsədi ilə edilən müqayisə bəzən onun diqqətini şəxsi inkişafdan uzaqlaşdıraraq sosial rəqabətə yönəldə bilər.Bu baxımdan sosial müqayisənin məktəb mühitində psixoloji xüsusiyyətlərinin araşdırılması praktik əhəmiyyət daşıyır. 1. Sosial müqayisə və şagirdin özünüqavrayışı Sosial müqayisə insanın öz qabiliyyətləri, davranışları və nailiyyətləri haqqında fikir formalaşdırarkən digər insanları müəyyən müqayisə meyarı kimi istifadə etməsi ilə xarakterizə olunan psixoloji prosesdir. Şagirdlik dövründə bu proses xüsusilə nəzərəçarpandır. Uşaq sinif yoldaşlarının oxu sürətini, yazı bacarığını, qiymətlərini, müəllimlə münasibətini və digər xüsusiyyətlərini müşahidə edərək özünü sosial mühit daxilində dəyərləndirir.Lakin burada mühüm fərq mövcuddur: sosial müqayisənin mövcudluğu təbii prosesdir, müqayisənin uşağın dəyərini müəyyən edən əsas meyara çevrilməsi isə psixoloji baxımdan fərqli vəziyyətdir.Əgər şagird öz inkişafını əsasən digər uşaqların nəticələri ilə ölçməyə başlayırsa, onun uğur anlayışı da dəyişə bilər. Bu zaman “Mən əvvəlkindən daha yaxşıyam?” sualının yerini “Mən ondan yaxşıyam?” sualı tuta bilər.Bu dəyişiklik uşağın öz inkişafına deyil, sosial mövqeyinə diqqət yetirməsinə səbəb ola bilər. 2. “Filankəs kimi ol” ifadəsinin psixoloji məzmunu “Filankəs kimi ol” ifadəsi Azərbaycan ailə və məktəb mühitində tez-tez rast gəlinən ünsiyyət nümunələrindən biridir. Bu ifadənin arxasında əksər hallarda uşağın inkişafına stimul vermək niyyəti dayanır.Lakin psixoloji baxımdan mesajın niyyəti ilə qəbul olunma forması arasında fərq yarana bilər.Böyüyün məqsədi: “Sən də bunu bacara bilərsən.”Uşağın qəbul etdiyi mesaj isə: “Mən hələ kifayət qədər yaxşı deyiləm.” ola bilər.Bu fərq xüsusilə özünəinamı zəif, səhv etməkdən çəkinən və ya əvvəlki uğursuzluq təcrübəsi olan uşaqlarda daha əhəmiyyətli ola bilər.Belə vəziyyətdə müqayisə motivasiya yaratmaq əvəzinə uğursuzluq qorxusunu gücləndirə bilər. 3. Müqayisənin özünəqiymətləndirməyə təsiri Uşağın özünəqiymətləndirməsi yalnız əldə etdiyi obyektiv nəticələr əsasında formalaşmır. Ətrafdakı insanların reaksiyaları da bu prosesdə mühüm rol oynayır.Məsələn, müəyyən tapşırığı əvvəlkindən daha yaxşı yerinə yetirən şagird müəllim tərəfindən başqa şagirdlə müqayisə edilirsə, onun real irəliləyişi diqqətdən kənarda qala bilər.Beləliklə, uşaq öz nailiyyətini müstəqil şəkildə qiymətləndirməkdə çətinlik çəkə bilər.Davamlı müqayisə nəticəsində uşağın daxilində belə bir psixoloji meyar yarana bilər:“Mən yalnız başqasından yaxşı olduğum halda uğurluyam.”Bu yanaşma isə uğurun fərdi inkişaf göstəricisi kimi deyil, sosial üstünlük kimi qəbul edilməsinə gətirib çıxara bilər. 4. Müqayisənin davranışda görünməyən formaları Müqayisənin təsiri hər zaman açıq şəkildə müşahidə edilmir.Bəzi şagirdlər narazılıqlarını verbal ifadə edir, bəziləri aqressiv davranış nümayiş etdirir, digərləri isə sosial və akademik fəaliyyətdən geri çəkilə bilər.Xüsusilə sakit və özünə qapanan şagirdlərdə müqayisənin təsiri daha çətin müşahidə oluna bilər. Şagirdin: • cavab verməkdən çəkinməsi; • səhv etməkdən həddindən artıq narahat olması; • öz bacarığını əvvəlcədən kiçiltməsi; • “mən bacarmıram” ifadəsini tez-tez işlətməsi; • başqalarının nəticələri ilə özünü davamlı müqayisə etməsi; • uğur qazandıqda belə nəticəsindən narazı qalması mütləq şəkildə sosial müqayisənin nəticəsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Lakin bu davranışlar müşahidə olunduqda onların arxasında müqayisə təcrübəsinin olub-olmadığını araşdırmaq məqsədəuyğundur.Burada məktəb psixoloqunun müşahidəsi xüsusi əhəmiyyət qazanır. 5. Müəllim–şagird münasibətində müqayisənin yeri Müəllim şagird üçün yalnız tədris prosesinin təşkilatçısı deyil, həm də sosial qiymətləndirmə mənbəyidir. Buna görə müəllimin ifadələri şagirdin özünə münasibətinə təsir göstərə bilər.“Bax, Aysel necə sakit oturur” ifadəsi müəllim üçün davranış nümunəsi göstərmək məqsədi daşıya bilər. Lakin həmin ifadənin təkrar istifadəsi digər şagirddə “Mən müəllimin gözündə yaxşı şagird deyiləm” düşüncəsi yarada bilər.Burada əsas problem nümunə göstərmək deyil, uşağın şəxsiyyətinin və dəyərinin başqa uşağın davranışı ilə müqayisə olunmasıdır.Bu səbəbdən pedaqoji ünsiyyətdə şəxsiyyətə deyil, davranışa və inkişafa yönəlmiş geribildirim daha məqsədəuyğun hesab edilə bilər. 6. “Başqası kimi olmaq” əvəzinə “özündən irəli getmək” Müqayisənin alternativi uşağın fərdi inkişaf dinamikasının görünən və dəyərli hala gətirilməsidir.Şagirdin əvvəlki göstəricisi ilə indiki göstəricisi arasında fərq varsa, həmin fərq onun üçün əhəmiyyətli nailiyyət kimi təqdim edilə bilər.“Keçən dəfə 5 söz yazmışdın, bu dəfə 12 söz yazdın.”“Əvvəl cavab verməyə çəkinirdin, bu gün fikrini ifadə etdin.”“Bu məsələdə əvvəl çətinlik çəkirdin, indi həll yolunu özün tapdın.”Bu tip geribildirim şagirdin diqqətini başqa uşağın nəticəsindən öz inkişafına yönəldir.Belə yanaşma uşağın “mən başqasından yaxşı olmalıyam” düşüncəsindən “mən öz inkişafımı davam etdirə bilərəm” düşüncəsinə keçidini dəstəkləyə bilər. 7. Məktəb psixoloqunun profilaktik rolu Məktəb psixoloqunun fəaliyyəti yalnız artıq formalaşmış psixoloji çətinliklərlə işləməklə məhdudlaşmamalıdır. Profilaktik fəaliyyət də məktəb psixologiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir.Bu baxımdan psixoloq müəllim və valideynlərlə maarifləndirici iş apararaq müqayisəedici ünsiyyətin mümkün nəticələrinə diqqət çəkə bilər.Məqsəd valideynə və müəllimə “uşağı heç vaxt müqayisə etməyin” kimi sadələşdirilmiş mesaj vermək deyil. Daha əhəmiyyətli məsələ müqayisənin hansı məqsədlə, hansı formada və hansı emosional şəraitdə aparıldığını anlamaqdır.Uşağın digər şagirdi nümunə götürməsi ilə onun həmin şagird qarşısında daim aşağı mövqedə göstərilməsi arasında ciddi fərq vardır.Psixoloqun vəzifələrindən biri də məhz bu fərqi məktəb ictimaiyyətinə izah etməkdir. Nəticə Şagirdin digər uşaqlarla müqayisə edilməsi gündəlik məktəb həyatında adi görünən, lakin psixoloji baxımdan daha mürəkkəb nəticələr doğura bilən ünsiyyət formasıdır.“Filankəs kimi ol” ifadəsi öz-özlüyündə bir neçə saniyəlik cümlədir. Lakin bu cümlənin tez-tez təkrarlanması uşağın özünü hansı meyarla qiymətləndirməsinə təsir göstərə bilər.Uşağın qarşısına daim başqa bir uşağı qoyduqda onun diqqəti şəxsi inkişafdan sosial müqayisəyə yönələ bilər. Əksinə, uşağın əvvəlki vəziyyəti ilə indiki vəziyyəti arasındakı fərqin görünən və dəyərli edilməsi daha fərdi inkişafyönümlü yanaşma yaradır. Bu baxımdan məktəb mühitində əsas sual: “Bu uşaq niyə filankəs kimi deyil?”olmamalıdır. Daha əhəmiyyətli sual: “Bu uşaq öz imkanları daxilində haradan haraya gəlib və növbəti addımı nə ola bilər?”şəklində qoyula bilər. Çünki təhsilin məqsədi bütün uşaqları eyni nəticəyə və eyni davranış modelinə gətirmək deyil. Təhsil fərqli başlanğıc nöqtələrinə malik uşaqların öz potensiallarını kəşf etmələri və inkişaf etdirmələri üçün şərait yaratmalıdır.Uşağın başqasına bənzəməsi onun inkişafının göstəricisi deyil.Bəzən ən mühüm inkişaf uşağın dünənki özündən bir addım irəli getməsidir. Ədəbiyyat 1. Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117–140. 2. Bandura, A. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. Prentice-Hall. 3. Harter, S. (2012). The Construction of the Self: Developmental and Sociocultural Foundations. Guilford Press. 4. Marsh, H. W., & Parker, J. W. (1984). Determinants of student self-concept: Is it better to be a relatively large fish in a small pond even if you don't learn to swim as well? Journal of Personality and Social Psychology, 47(1), 213–231. 5. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

Mağaradan plazaya: nə dəyişdi? Birinci kursda eksperimental psixologiya dərsi idi. Vundt, ilk psixologiya laboratoriyası, psixologiyanın fəlsəfədən ayrılaraq eksperimental elmə çevrilməsi haqqında danışırdıq. Yəni mövzu insan davranışını müşahidə etmək, ölçmək və anlamaq idi. Orta yaşlı qadın müəllimimiz isə bir məqamda qız tələbələrə ədəb-ərkan haqqında nəsihət verməyə başladı. Sonda bunun üçün verdiyi motivasiya isə təxminən belə idi: “Bəlkə biri uzaqdan sizə baxır, sizi öz oğluna bəyənəcək?” Bu cümlədə maraqlı olan yalnız onun məzmunu deyil, qadının davranışının hansı meyarla qiymətləndirilməsidir. Gənc qadın universitetdə tələbədir, gələcək mütəxəssisdir, öz maraqları və məqsədləri olan bir insandır. Amma həmin anda onun davranışına başqa bir ölçü əlavə olunur: kişinin baxışı və seçimi. Psixoanalitik baxımdan bu, qadının yalnız özü üçün deyil, başqasının arzusunda necə görünməsi üzərindən müəyyənləşdirilməsinin gündəlik nümunəsidir. Qadına “necə olmalısan?” sualının cavabı onun istəklərindən deyil, onu kimin və hansı meyarla seçəcəyindən çıxarılır. Əsrlər ərzində isə qadının sosial mövqeyində çox şey dəyişib. Qadın təhsil alır, işləyir, pul qazanır, rəhbər olur, biznes qurur, siyasi və ictimai həyatda iştirak edir. Mağaradan plazaya qədər məkan dəyişib. Amma bəzi gözləntilər məkanla birlikdə yox olmayıb. İşdə kişi rəhbər qətiyyətli görünə bilər, qadın rəhbər isə eyni davranışa görə “çətin” və ya “aqressiv” adlandırıla bilər. Ailədə hər iki tərəf işləsə də, uşağın məktəbi, yeməyi, həkimi və qohumların ad günlərini xatırlamaq yenə avtomatik olaraq qadının məsuliyyəti hesab edilə bilər. Münasibətdə qadının “yox” deməsi və ya münasibəti bitirməsi isə sadəcə şəxsi seçim kimi deyil, “hörmətsizlik”, “tərbiyəsizlik” və ya “özünü çox bəyənmək” kimi qiymətləndirilə bilər. Burada məsələ yalnız qadına qarşı açıq düşmənçilik deyil. Daha incə bir mexanizm işləyir: qadının hansı davranışının “uyğun”, “qəbulolunan” və “qadına yaraşan” olduğuna dair sosial gözləntilər. Mizoginiyanın psixoanalitik baxımdan maraqlı tərəfi də məhz burada başlayır: qadına qarşı düşmənçilik həmişə nifrət kimi görünmür. Bəzən nəsihət, qayğı, tərbiyə, zarafat və “sənin yaxşılığını istəyirəm” formasında gəlir. Mizoginiya qadına nifrət etməkdirmi? Mizoginiya sözünü eşidəndə ilk ağla gələn şey qadınlara qarşı açıq nifrətdir. Lakin onu yalnız “qadınlardan xoşlanmamaq” kimi başa düşmək bu fenomenin daha incə tərəflərini gözdən qaçırır. Kate Manne-nin fərqləndirməsinə görə, seksizm patriarxal gender münasibətlərini əsaslandıran ideyalar və təsəvvürlərlə, mizoginiya isə həmin münasibətləri gündəlik həyatda qoruyan, qadınları müəyyən gözləntilərə uyğunlaşdıran və bu gözləntilərdən kənara çıxdıqda onları cəzalandıran mexanizmlərlə daha çox əlaqəlidir.   Məsələn, kişi rəhbər sərt və tələbkar olduqda onun davranışı “qətiyyət” kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni davranışı qadın göstərdikdə isə “aqressiv”, “çətin” və ya “özünü aparmağı bilmir” kimi təsvir edilə bilər. Ailədə qadın ənənəvi qayğı rolunu yerinə yetirmədikdə “ailəsini düşünmür” deyilir. Münasibətdə qadın ayrılmaq, etiraz etmək və ya sadəcə “yox” demək qərarına gəldikdə isə onun qərarını müzakirə etmək əvəzinə şəxsiyyətinə hücum edilə bilər. Burada maraqlı olan odur ki, qadının davranışı artıq davranış kimi deyil, qadınlığının pozulması kimi qiymətləndirilir. Bu mexanizm dilin özündə də görünür. Gündəlik söyüşlərə diqqət etdikdə seksual məzmunlu ifadələrin çox vaxt qarşı tərəfi alçaltmaq və aşağı statusa salmaq üçün istifadə edildiyini görürük. Burada seksual akt yaxınlıq, qarşılıqlılıq və həzz kontekstindən çıxarılaraq güc və təhqir metaforasına çevrilir. Xüsusilə maraqlı olan budur ki, dil bu aktı çox vaxt aktiv edən və passiv məruz qalan mövqelər arasında bölür. Birinci mövqe güc və təşəbbüslə, ikinci mövqe isə alçaldılma ilə assosiasiya edilir. Bu, patriarxal seksual təsəvvürlərin dilə necə yerləşdiyini göstərən kiçik, amma diqqətçəkən nümunədir. Məsələn, ingiliscədəki “fuck you” ifadəsi birbaşa qadın düşmənçiliyi demək deyil; həm kişiyə, həm qadına yönələ bilər. Lakin ifadənin təhqir kimi işlənməsində seksual aktın özünün qarşı tərəfi alçaltmaq və onun üzərində hökmranlıq etmək mənası qazanması diqqətəlayiqdir. Qadına yönəlmiş təhqirlərdə isə bu mexanizm daha genderləşmiş forma ala bilir. Qadının cinsi həyatı, kiminlə münasibətdə olması, geyimi və ya seksual reputasiyası onun şəxsiyyətini gözdən salmaq üçün istifadə olunur. Beləliklə, qadının seksuallığı onun öz həyatının bir hissəsi olmaqdan çıxaraq ona qarşı istifadə edilə bilən sosial silaha çevrilir. Burada bir paradoks yaranır: qadından cazibədar olması gözlənilir, amma seksuallığını özü müəyyənləşdirdikdə bu, asanlıqla onun əleyhinə çevrilə bilər. O, arzuolunan ola bilər, amma öz arzusunun subyekti kimi görünməsi narahatlıq yarada bilər. Psixoanalitik baxımdan məsələ məhz burada maraqlılaşır. Seksuallıq yalnız fərdi istək məsələsi deyil; insanın özünü və digərini hansı mövqedə təsəvvür etdiyini də əks etdirir. Feminist psixoanalitik yanaşmalar patriarxal gender münasibətlərinin insanın psixikasında necə mənimsənilə bildiyini və sonradan gender münasibətlərində yenidən istehsal oluna bildiyini araşdırırlar.  Ona görə bu mexanizmi yalnız kişilərin qadınlara münasibətində axtarmaq da kifayət deyil. Qadınlar da başqa qadınlara “belə geyinmə”, “belə danışma”, “qadın belə davranmaz” deyə bilirlər. Burada artıq bir qadının digər qadının davranışını sosial olaraq qəbul edilmiş qadınlıq normalarına uyğunlaşdırmağa çalışması baş verir. Beləliklə, mizoginiya:  Bəzən nəsihətdir;  Bəzən “tərbiyə”dir;  Bəzən zarafatdır;  Bəzən seksual təhqirdir;  Bəzən isə qadının öz seçimlərinə görə cəzalandırılmasıdır. Yəni məsələ yalnız qadına nifrət etmək deyil. Məsələ qadının “necə qadın olmalı olduğunu” müəyyən edən sərhədlərdən kənara çıxdıqda nə baş verdiyidir. Qadın obrazı psixikada necə formalaşır? Burada artıq sosial davranışlardan bir addım geri çəkilib psixoanalitik təsəvvürə keçək: insanın “qadın”, “kişi”, “ana”, “ata”, “arzu”, “hakimiyyət”, “asılılıq” kimi kateqoriyaları yalnız böyüklükdə öyrənilən sosial qaydalar deyil. Onların emosional mənaları uşaqlıq münasibətlərində formalaşır. Feminist psixoanalitiklər Freydin klassik nəzəriyyəsinin gender iyerarxiyalarını təkrar edə bildiyini tənqid etməklə yanaşı, psixoanalizin başqa bir imkanını da saxlayıblar: şüursuz fantaziyaların, erkən münasibətlərin və gender kimliyinin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını anlamaq.  Məsələn, uşaq üçün ana ilk və ən yaxın fiqurlardan biridir. O, həm qidalandıran, sakitləşdirən, qoruyan, həm də eyni zamanda uşağın ehtiyaclarını özbaşına təmin etməyən — yəni uşağın tam nəzarətində olmayan — bir insandır. Uşaq böyüdükcə bu ilkin münasibətlər tədricən daha mürəkkəb emosional mənalar qazanır. Burada vacib məqam budur: qadın obrazı psixikada yalnız “qadın” kimi deyil, müəyyən emosional funksiyaların daşıyıcısı kimi qurula bilər. Ana qayğı ilə, asılılıqla, ehtiyacla, yaxınlıqla əlaqələnə bilər; kişi obrazı isə ayrılma, avtonomiya, hakimiyyət və sosial dünya ilə. Bu bölgü bioloji zərurət deyil, erkən ailə münasibətlərinin və mədəniyyətin təsiri ilə formalaşan psixi sxemlərdən biridir. Chodorow və digər feminist psixoanalitiklərin müzakirələri məhz bu erkən genderləşmənin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını araşdırır.  Buradan maraqlı bir nəticə çıxır: yetkin insanın qadınlara münasibəti həmişə yalnız qarşısındakı konkret qadın haqqında olmaya bilər. Bəzən həmin qadın şüursuz şəkildə daha qədim emosional mənaları da hərəkətə gətirə bilər. Məsələn, qayğı göstərən qadın “yaxşı qadın”dır. Amma tələb edən, rədd edən, qəzəblənən və ya hakimiyyət sahibi olan qadın artıq başqa emosional reaksiya doğura bilər. Çünki qadının psixikadakı obrazı yalnız “qayğı verən” mövqedə sabitlənibsə, onun güc sahibi olması qəribə, hətta təhdidedici görünə bilər. Beləliklə, mizoginiyanın bəzi formalarını yalnız sosial qaydaların pozulmasına verilən reaksiya kimi deyil, qadın obrazının psixikada necə təşkil olunduğu ilə də əlaqələndirmək mümkündür. Və burada daha dərin sual başlayır: Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir? Bu sual bizi artıq ana obrazına, ambivalentliyə və qadının həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi paradoksuna gətirir. Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir? Psixoanalitik baxımdan bunun mühüm izahlarından biri erkən ana–uşaq münasibətinin özündəki ziddiyyətdir. Uşaq üçün ana ilk və ən mühüm münasibət fiqurlarından biridir. Uşaq ona ehtiyac duyur, ondan asılıdır və onun qayğısına möhtacdır. Amma ana eyni zamanda uşağın nəzarətindən kənarda olan ayrıca bir insandır: onun öz istəkləri, yoxluğu, qərarları və sərhədləri var. Məhz burada iki təcrübə yanaşı meydana çıxır: “Mənim ona ehtiyacım var” və “O məndən ayrıdır.” Jessica Benjaminin yanaşmasında uşağın inkişafında bu ikinci həqiqətin — digər insanın ayrıca subyekt olduğunu tanımağın — xüsusi əhəmiyyəti var. Münasibət yalnız mənim ehtiyaclarımı təmin edən “obyekt”lə deyil, mənim kimi ayrıca iradəsi olan bir insanla qurulur. Qarşılıqlı tanınma baş vermədikdə münasibət daha asanlıqla hökmranlıq və tabeçilik formasına keçə bilir.  Benjaminin Gardiner tərəfindən təqdim edilən təhlilində Freydçi Oedipal sxemə yönələn əsas tənqidlərdən biri də budur: ana uşağın nəzərində müstəqil subyekt kimi tanınmadıqda, onun rolu uşağın arzusunun obyekti səviyyəsinə endirilir. Beləliklə, uşağın özünü təsdiq etməsi ilə ananın ayrıca insan kimi mövcudluğunu qəbul etməsi arasında yaranmalı olan qarşılıqlılıq pozulur və münasibət hökmranlıq–tabeçilik oxuna sürüşür. Burada qadının sonrakı psixi obrazı üçün əhəmiyyətli bir paradoks yaranır. Ana ən çox ehtiyac duyulan insandır, amma məhz buna görə onun üzərində güc fantaziyaları da yarana bilər. O, həm qayğı göstərən, həm də uşağın istədiyini hər zaman etməyən insandır. Həm yaxınlıq mənbəyidir, həm də ayrılığın ilk təcrübələrindən biridir. Uşaq üçün onun ayrıca iradəsi müəyyən mərhələdə sadəcə “başqasının iradəsi” deyil, həm də mənim istədiyim kimi davranmayan başqasının iradəsi deməkdir. Benjaminin nəzəri xəttində problem bu fərqliliyin qəbul edilməməsidir. Digər insanın müstəqilliyi tanınmadıqda onu ya tamamilə öz ehtiyaclarına uyğunlaşdırmaq, ya da onun üzərində hökmranlıq etmək meyli meydana çıxa bilər. Bu baxımdan qadının sonradan həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi bir qədər daha anlaşılan olur. “Mənə baxan, məni qoruyan, mənə ehtiyac duyduğum şeyi verən qadın” - obrazı çox yüksək qiymətləndirilə bilər. Amma həmin qadın:  Öz istəyini ortaya qoyanda,  Müstəqil qərar verəndə,  Qarşı tərəfin istəyinə tabe olmayanda,  Seksual və arzu edən bir insan kimi göründükdə  Artıq əvvəlki rahat psixi obrazı pozur. Benjaminin müzakirəsində analığın idealizasiyasının da belə paradoksu olduğu göstərilir: qadın analıq və qayğı ilə idealizə edilərkən, onun seksual və arzu edən agent kimi mövcudluğu arxa plana keçirilə bilər.  Beləliklə, qadının dəyəri bəzən onun başqasının ehtiyacını nə qədər yaxşı qarşıladığı ilə ölçülür. O, ehtiyacı ödədiyi müddətdə çox qiymətli ola bilər; ayrıca subyekt kimi ortaya çıxdıqda isə həmin ideal obrazın içərisinə sığmaya bilər. Burada “qadın niyə həm sevilir, həm də dəyərsizləşdirilir?” sualının psixoanalitik cavabı “çünki kişilər qadınlardan qorxur” kimi sadə bir formul deyil. Bizim mənbənin dəstəklədiyi daha dəqiq fikir budur: Digər insanın ayrıca subyekt kimi tanınması çətinləşdikdə münasibət qarşılıqlı tanınmadan hökmranlıq və tabeçiliyə sürüşə bilər. Qadın isə qayğı və asılılığın əsas fiquru kimi idealizə edilərkən, onun ayrıca arzusu və agentliyi tanınmaya bilər.  Və məhz burada əvvəlki hissələrdə danışdığımız paradoksun psixoanalitik kökü görünür: qadına ehtiyac duymaqla qadını ayrıca insan kimi tanımaq eyni şey deyil. Hökmranlıq və tabeçilik: münasibət nə vaxt qarşılıqlı olmaqdan çıxır? Benjaminin yanaşmasında əsas məsələ qadınla kişi arasındakı münasibətin sadəcə “kim daha güclüdür?” sualına endirilməsi deyil. Daha fundamental məsələ iki insanın bir-birini ayrıca subyekt kimi tanıyıb-tanımamasıdır. İnsan öz iradəsinin olduğunu hiss edir. Amma öz iradəsinin başqa insan tərəfindən tanınmasına da ehtiyac duyur. Mən “mən bunu istəyirəm” deyirəmsə, qarşımdakı insanın da “mən başqa cür istəyirəm” demək haqqı var. Münasibətin qarşılıqlı olması məhz bu iki iradənin eyni anda mövcud ola bilməsindən başlayır. Benjaminin nəzəriyyəsində erkən münasibətlərdə problem bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda ortaya çıxır. Digər insan ayrıca subyekt kimi qəbul edilmədikdə münasibət hökmranlıq–tabeçilik formasına keçə bilər: biri öz iradəsini təsdiqləyir, digəri isə həmin iradəyə uyğunlaşmalı olur. Gardiner Benjaminin bu yanaşmasını məhz “self-assertion” ilə “mutual recognition” arasındakı gərginlik kontekstində təqdim edir. Bu mexanizmi gündəlik münasibətlərdə görmək o qədər də çətin deyil. Məsələn, kişi və qadın arasında fikir ayrılığı yaranır.  Tərəflərdən birinin - “Mən belə düşünürəm” – deməsi normaldır. Amma - “Sən belə düşünə bilməzsən” - deyildiyi anda münasibətin xarakteri dəyişir. Çünki artıq fikir ayrılığı deyil, qarşı tərəfin individuallığının tanınmaması baş verir. Ailə münasibətlərində bunun daha yumşaq formaları ola bilər. Qadının fikri soruşulur, amma qərar onsuz verilir. Qadın işləyir, amma qazandığı pul üzərində son sözün kimdə olması ayrıca məsələ sayılır. Qadın ailədə hər kəsin ehtiyacını nəzərə alır, amma onun öz ehtiyacı “sonra baxarıq” kateqoriyasına keçir. Burada açıq zorakılıq olmaya da bilər. Hətta münasibət zahirən çox qayğıkeş görünə bilər. Amma bir tərəfin istəyi avtomatik olaraq daha legitim hesab olunursa, qarşılıqlı tanınma zəifləyir. Açıq zorakılıq olmaması maraq konfliktində qadının ehtiyacının arxa plana atılmasını iqtisadi zorakılıq olmaqdan “xilas etmir”. Benjaminin nəzəriyyəsinin maraqlı tərəfi budur ki, o, bunu yalnız qadınların “zərər çəkdiyi” bir sosial münasibət kimi deyil, insan münasibətinin struktur problemi kimi düşünür. Hökmranlıq münasibətində hər iki tərəfin subyektliyi zədələnir: biri özünü yalnız üstünlük mövqeyində təsdiqləməyə, digəri isə tanınmaq üçün tabe olmağa məcbur olur. Münasibətdə toplar partlayanda, dil və uzlaşma cəhdləri susur.  Bu baxımdan əvvəl danışdığımız seksual dil də başqa cür görünür. Seksual münasibətin qarşılıqlı arzu və tanınma münasibəti olmaq əvəzinə, bir tərəfin digərini idarə etdiyi və alçaltdığı fantaziyaya çevrilməsi məhz həmin hökmranlıq modelinin seksual dilə daşınması kimi oxuna bilər. Burada artıq söhbət konkret söyüşün özündən yox, seksual münasibətin güc münasibəti kimi təsəvvür edilməsindən gedir. Benjaminin yanaşması üçün əsas alternativ isə “kim qalib gələcək?” deyil, qarşılıqlı tanınmadır: mən özümü ayrıca subyekt kimi qoruyarkən qarşımdakı insanın da ayrıca subyekt olduğunu qəbul edə bilirəm. Bu, münasibəti itaət üzərindən deyil, iki ayrı insanın eyni münasibətin içində mövcud ola bilməsi üzərindən qurur.  Və burada mizoginiyanın psixoanalitik mənzərəsində daha bir mühüm məqam ortaya çıxır: qadını yalnız aşağı statusa salmaq yox, onun ayrıca subyektliyini tanımamaq da qadın düşmənçiliyinin psixi mexanizmlərindən biri ola bilər. Qadın və “digər”in qorxusu: fərqlilik niyə bu qədər çətin qəbul edilir? Benjaminin müzakirəsində münasibətin əsas problemi yalnız kimin üstün, kimin tabe olması deyil. Daha əvvəl gələn bir məsələ var: qarşıdakı insanın məndən fərqli və məndən asılı olmayan biri olduğunu qəbul etmək. Uşağın inkişafında ana bunun ilk nümunələrindən biridir. Uşaq əvvəlcə anaya güclü şəkildə bağlıdır, lakin zamanla ananın ayrıca istəkləri və iradəsi olan bir insan olduğunu kəşf edir. Benjaminin intersubyektiv yanaşmasında bu, mühüm dönüş nöqtəsidir: mənim ayrıca “mən” olmağım qarşımdakı insanın da ayrıca “mən” olduğunu qəbul etməklə birlikdə inkişaf edir.  Bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda isə fərqlilik asanlıqla təhlükə kimi yaşana bilər. Qarşı tərəfin mənim istədiyim kimi düşünməməsi, mənim istədiyim kimi davranmaması və mənim üzərimdə tam nəzarətimin olmaması münasibətdə gərginlik yarada bilər. Benjaminin daha sonrakı formulunda erotik münasibətin özündə də məhz bu paradoks dayanır: yaxınlıq digər insanın fərqliliyini yox etməklə deyil, həmin fərqlilik qorunmaqla mümkündür. Gardiner bunu Benjaminin “seksuallığı mümkün edən şey digərinin, bütün yaxınlığa baxmayaraq, ayrıca qalmasıdır” fikri ilə təqdim edir. Patriarxal gender quruluşları isə heteroseksual münasibətdə iki tərəfin eyni anda həm subyekt, həm də bir-birinə hörmət edən tərəf olmasını çətin təsəvvür edilən hala gətirə bilər.   Bu ideyanı gündəlik münasibətə gətirsək, məsələ çox sadələşir.  Sevdiyim insanın məndən fərqli düşünməsi mümkündür.  Onun mənimkilərdən başqa istəkləri ola bilər.  O, mənimlə yaxın ola bilər, amma mənim bir hissəm deyil, mən də onun həmçinin.   Onun məni sevməsi ona mənim üzərimdə mülkiyyət haqqı yaratmır. Bunlar adi cümlələrdir. Amma psixoloji baxımdan çox mürəkkəb bir qabiliyyət tələb edir: yaxınlığı sahibliklə qarışdırmamaq. Bu nöqtədə qadın obrazı xüsusi əhəmiyyət qazana bilər. Çünki Benjaminin təhlilində patriarxal gender qütbləşməsi kişini daha çox müstəqillik, fəaliyyət və subyektliklə, qadını isə qayğı və asılılıqla əlaqələndirən bölgünü möhkəmləndirir. Belə bölgüdə qadının ayrıca subyekt kimi mövcudluğu münasibətin “təbii” ssenarisinə sığmaya bilər.  Onda qadının fərqliliyi — onun ayrıca arzusu, iradəsi, seksual subyektliyi, ambisiyası — sadəcə fərqlilik kimi deyil, münasibətin quruluşunu pozan bir şey kimi yaşana bilər. Bu, məsələn, qadının münasibətdə öz fikrini söyləməsindən daha çox, qarşı tərəfin həmin fikrin ayrıca mövcudluğuna dözüb-dözə bilməməsində görünür. Burada mizoginiyanın psixoanalitik tərəfi daha aydınlaşır: məsələ həmişə “qadını sevməmək” deyil. Bəzən problem qadının ayrıca qalmasına dözə bilməməkdir. Və bu, əvvəlki hissədəki sualı tamamlayır: İnsan ən çox ehtiyac duyduğu fiquru məhz o fiqurun ayrıca, müstəqil və öz iradəsi olan biri olduğunu qəbul edə bilmədikdə dəyərsizləşdirə bilər. Bu halda idealizə edilən “qadın”la real qadın arasında məsafə yaranır. Real qadın isə həmişə bir az – ideal anadan, ideal sevgilidən, ideal həyat yoldaşından, ideal “qadın” obrazından – artıqdır. Onun öz arzusu və öz fərqliliyi var, özlüyü var.  Benjaminin nəzəriyyəsinin güclü tərəfi də məhz bu nöqtədədir: yetkin münasibət digərini mənim fantaziyama uyğunlaşdırmaq deyil, onun məndən fərqli olaraq qalmasına baxmayaraq onunla münasibətdə qala bilməkdir.  Gənc bir psixoanalitikin (burda bu mənəm) oxuduqlarından gəldiyi nəticələr İnsan nəzarətində olmayan ehtiyacın möhtacıdır. Bu möhtaclıq bəzən utanc, bəzən üzüntü və bədbəxtliklə ən içdə gizlədilir. Bunu gizlətməyin ən yaxşı yollarından biri ehtiyacın olana — möhtac olduğuna qarşı inkişaf etdirdiyin bir aqressiyadır. Məsələn, ana döşünə ehtiyacı olan bir körpənin o döşə qovuşduqdan, doyduqdan sonra onun ondan ayrı olmasını qəbul edə bilməməsi və döşü dişləməsi kimi bir hal. Bir kişinin üst bədəni daha güclüdür, partlayıcı bir qüvvəyə və təbiətən aqressiyaya sahibdir. Yaradılışın və ya təkamülün bu yerində onda ehtiyac duyulan şey və ya ondan gözlənən fəth etmək, savaşmaq, ovçuluq və əsgərlik vəzifələridir. Əsgərliyə, ovçuluğa, fəth etməyə qədərki dövrdə ayaq üstündə, kiçik tualet ehtiyacını edə bilmə ilə birlikdə kişi bədənindəki narsisizm ilk dəfə səhnəyə çıxır. Bu özsevərliyin və öz qüdrətinə heyranlığın göstəricisi qarışqa yuvalarını islatmağın ona tanrı kimi hiss etdirməsində gizlidir. İrəliləyən dövrlərdə bu balaca tanrıcığazın ehtiyacları ortaya çıxır, qorxuda sakitləşmə, ağlayarkən ovunma kimi, özünün təkbaşına bacarmadığı yerlərdə həmişə bir baxım verənin, xüsusilə də ananın orada olduğunu görə bilir, öz-özünə yetmədiyini görə bilir. Bunu qız uşaqları da görür, amma doğurqanlıq, güc iddiasında olmamaq onu bu düşmənlikdən uzaq tuta bilir. Fallik qadın şəxsiyyətini burada mövzudan xaric tutmağı seçirəm, çünki o ayrıca bir yazı mövzusudur.  Ana doyurucu olsun və ya ac qoysun, sakitləşdirsin və ya ağlamağa tərk etsin. Sakitləşdirdiyi zaman sakitləşmənin ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ağlamağı dayandırdığı zaman onu ovutmadığı üçün möhtaclığın, doyurucu olduğu zaman doymağın ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ac qoyduğu zaman doyurmaqdan məhrum etdiyi üçün möhtaclığın gətirdiyi həsəd, şükür və qəzəb yan-yana gedəcək. Sevgi və aqressiya yan-yana gedəcək.  Həyatın sonrakı dövrlərində qadına qarşı şiddət və sevgi bəzən eyni münasibətin içərisində görünə bilər. Münasibətin irəliləyən dövrlərində dəstəkləyici olmaq, doyurmaq, amma qadının onun gücü ilə doymuş olması, əlbəttə ki, bir kişini məmnun edə bilər. Fəqət qadının ondan uzaqda, o olmadan, ona ehtiyac duymadan doya bilməsi kişini içdən-içə o arxaik, o primitiv, o ilkin möhtaclıq dövrünə geri qaytara bilər.  Hekayəmiz əvvəldən belə formalaşdı axı. Yəni əslində qadın düşmənliyinin pərdə arxasındakı təşkilatlanma və ya struktur onun doğuruculuğunun və doyuruculuğunun insan üzərində, insan psixikası və zehni üzərində yaratdığı dominantlıqdır gerçəyi və möhtaclığın sancısıdır. Öz-özünə yetə bilməyən insan balası, onun özü əvəzdən yetən baxım verənə qarşı bəzən minnətdarlığı və həsədi, bəzən sevgini və nifrəti eyni anda daşıya bilər. Onu doyuran halına qarşı sevgini, amma ac qoyan halına qarşı və ya ac qoyma ehtimalına qarşı — ən dərində isə ac qoyacaq qədər azad olmasına qarşı — nifrəti öz bədənində, eyni psixikada daşıya bilər. Bəlkə də elə buna görədir ki, ən təsirli söyüşlər qadın cinsi və qadın cinsəlliyi üzərindən qurulur. Kişilər bir-birinə ana üzərindən və digər qadın rolları üzərindən söyüş söyməyi daha təsirli görə bilərlər. Və bəlkə də, doğurmanın və nəslinin davam etməsinin, sonsuz olmamağın tək sübutu bir qadınla birlikdə ola bilmək və onun bətni sayəsində nəslini davam etdirə bilməkdir. Yəni öz donorluğunun da bir qadının varlığı üzərindən məna daşıması. Öz donorluğunun, sperminin çoxalma ilə bağlı heç bir təsirinin olmaması gerçəyinə duyulan nifrət qalır bəzən geriyə və bu nifrətin kölgəsi kişinin başının üstündə gəzir, mağaradan böyük plazalara qədər...  Nəsimi Qiyasov  Bərdə, 23.09.26

Müasir təhsil sistemində imtahanlar tələbələrin bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsinin əsas vasitələrindən biridir. İmtahanlar tələbələrin gələcək təhsil və peşə fəaliyyətinə təsir göstərdiyi üçün onların həyatında mühüm yer tutur. Lakin imtahan dövrü əksər tələbələr üçün yalnız biliklərin yoxlanılması prosesi deyil, eyni zamanda emosional gərginlik və narahatlıq mənbəyidir. Bu narahatlıq müəyyən həddə qədər normal hesab olunsa da, həddindən artıq olduqda tələbənin psixoloji vəziyyətinə, sağlamlığına və akademik nailiyyətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.         Stress insan orqanizminin xarici və daxili təsirlərə verdiyi təbii reaksiyadır. İmtahan stressi isə tələbələrin imtahanla bağlı yaşadıqları həyəcan, qorxu, narahatlıq və gərginlik hisslərinin məcmusudur. Bu vəziyyət bəzən tələbənin hazırlıq səviyyəsindən asılı olmayaraq meydana çıxır və onun potensialını tam şəkildə nümayiş etdirməsinə mane olur.         İmtahan stressinin yaranmasına səbəb olan amillər müxtəlifdir. Əsas səbəblərdən biri uğursuzluq qorxusudur. Tələbələr çox vaxt imtahandan aşağı qiymət almaqdan, təqaüdlərini itirməkdən və ya müəllimlərin gözləntilərini doğrultmamaqdan ehtiyat edirlər. Bu qorxu onların özlərinə olan inamını azaldır və gərginliyi artırır. Digər mühüm səbəb hazırlığın kifayət qədər olmamasıdır. Dərslərin vaxtında öyrənilməməsi, materialın son günlərə saxlanılması və vaxtın düzgün planlaşdırılmaması tələbələrdə əlavə narahatlıq yaradır.         İmtahan stressinin yaranmasında ailə və sosial mühit də mühüm rol oynayır. Bəzi valideynlər övladlarından yüksək nəticələr gözləyir və bu gözləntiləri tez-tez ifadə edirlər. Nəticədə tələbə özünü daim təzyiq altında hiss edir. Bundan əlavə, dostlarla müqayisə olunmaq, yüksək akademik göstəricilər əldə etməyə məcbur olmaq və rəqabət mühiti də stress səviyyəsini artıran amillər sırasındadır.         Mükəmməlçilik xüsusiyyəti daşıyan tələbələr imtahan stressinə daha çox meylli olurlar. Onlar hər zaman ən yüksək nəticəni əldə etməyə çalışır, kiçik səhvləri belə böyük uğursuzluq kimi qəbul edirlər. Bu yanaşma isə daimi gərginlik və narahatlıq yaradır. Özünəinamın aşağı olması da imtahan stressinin əsas səbəblərindən biridir. Bəzi tələbələr kifayət qədər hazır olsalar belə, öz bilik və bacarıqlarına şübhə ilə yanaşır, uğursuz olacaqlarını düşünürlər.         İmtahan stressi həm psixoloji, həm də fizioloji əlamətlərlə özünü göstərir.       Psixoloji əlamətlərə həyəcan, qorxu, əsəbilik, diqqət dağınıqlığı, unutqanlıq və emosional gərginlik daxildir. Fizioloji əlamətlər isə ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, tərləmə, baş ağrısı, yuxu pozuntuları, iştahsızlıq və tez yorulma şəklində müşahidə olunur. Bəzi hallarda tələbələrdə imtahan yaxınlaşdıqca yuxusuzluq və panika halları da meydana çıxa bilər.         İmtahan stressinin tələbələrin akademik fəaliyyətinə mənfi təsiri vardır. Həddindən artıq stress diqqətin cəmlənməsini çətinləşdirir, yaddaş fəaliyyətini zəiflədir və məntiqi düşünmə qabiliyyətini azaldır. Nəticədə tələbə yaxşı bildiyi mövzuları belə imtahan zamanı xatırlamaqda çətinlik çəkir. Bu isə onun nəticələrinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.         İmtahan stressinin azaldılması üçün müxtəlif psixoloji üsullardan istifadə olunur. İlk növbədə vaxtın düzgün idarə olunması vacibdir. Dərs materialının əvvəlcədən planlı şəkildə öyrənilməsi son günlərdə yaranan gərginliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Tələbə gündəlik və ya həftəlik plan hazırlayaraq hazırlıq prosesini daha səmərəli təşkil edə bilər. Stresslə mübarizədə müsbət düşüncə tərzinin formalaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tələbə özünə qarşı mənfi fikirlərdən uzaq durmalı, bacarıqlarına inanmalı və uğur əldə edə biləcəyini düşünməlidir. Özünü motivasiya edən fikirlər insanın psixoloji vəziyyətinə müsbət təsir göstərir və özünəinamı artırır.         Relaksasiya texnikaları da imtahan stressinin azaldılmasında geniş istifadə olunur. Dərin nəfəsalma məşqləri, meditasiya, əzələ boşaltma texnikaları və sakitləşdirici fəaliyyətlər gərginliyin azalmasına kömək edir. Bu üsullar insanın emosional vəziyyətini stabilləşdirir və diqqətin bərpasına şərait yaradır.         Fiziki aktivlik də stresslə mübarizənin təsirli vasitələrindən biridir.  Müntəzəm gəzinti, idman hərəkətləri və açıq havada vaxt keçirmək orqanizmdə xoş əhval yaradan hormonların ifrazını artırır. Bunun nəticəsində insan özünü daha enerjili və rahat hiss edir. Sağlam həyat tərzi də imtahan dövründə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Kifayət qədər yuxu, düzgün qidalanma və istirahət beynin fəaliyyətini yaxşılaşdırır və yaddaş proseslərini gücləndirir. Xüsusilə imtahandan əvvəl gecəni yatmadan keçirmək əvəzinə normal yuxu rejiminə riayət etmək daha faydalıdır.         Nəhayət, sosial dəstək imtahan stressinin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Ailə üzvləri, dostlar və müəllimlər tərəfindən göstərilən mənəvi dəstək tələbənin özünü daha rahat hiss etməsinə kömək edir. Problemləri bölüşmək və başqalarının dəstəyini hiss etmək narahatlığın azalmasına səbəb olur. Beləliklə, imtahan stressi tələbələrin həyatında geniş yayılmış psixoloji problemlərdən biridir. Onun yaranmasına müxtəlif fərdi, sosial və akademik amillər təsir göstərir. Lakin düzgün planlaşdırma, müsbət düşüncə, relaksasiya üsulları, sağlam həyat tərzi və sosial dəstək vasitəsilə bu stressi azaltmaq mümkündür. İmtahanlara psixoloji cəhətdən hazırlıqlı olmaq tələbələrin həm akademik uğurlarını artırır, həm də onların psixi sağlamlığının qorunmasına xidmət edir. Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Abstract Məqalədə müasir təhsil sistemində motivasiya anlayışının mahiyyəti, onun psixoloji-pedaqoji əsasları və təlim prosesində formalaşdırılmasının əsas mexanizmləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Təlim motivasiyasının şagird və tələbələrin idrak fəallığının yüksəldilməsində, akademik nailiyyətlərinin artırılmasında və şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynadığı elmi baxımdan təhlil edilmişdir. Məqalədə motivasiya anlayışının nəzəri aspektləri izah olunmuş, daxili və xarici motivasiya amillərinin xüsusiyyətləri müqayisəli şəkildə şərh edilmişdir. Eyni zamanda motivasiyanın formalaşmasına təsir edən maraq, emosional vəziyyət, özünüqiymətləndirmə, sosial mühit və müəllim- şagird münasibətləri kimi psixoloji mexanizmlər təhlil edilmişdir. Tədqiqat zamanı müəllimin şəxsiyyətinin, onun peşəkar kompetensiyalarının və pedaqoji ünsiyyət bacarıqlarının təlim motivasiyasının yaranmasına birbaşa təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Məqalədə interaktiv təlim metodlarının, innovativ pedaqoji texnologiyaların və rəqəmsal təhsil vasitələrinin motivasiya formalaşdırılmasında rolu xüsusi vurğulanmışdır. Müasir təhsil şəraitində layihə üsulu, debat, rollu oyun və qrup işi kimi metodların şagirdlərin fəallığını və öyrənməyə marağını artırdığı qeyd edilmişdir. Bundan əlavə, rəqəmsal texnologiyaların təlim prosesinə inteqrasiyasının motivasiya imkanlarını genişləndirdiyi, lakin düzgün istiqamətləndirilmədiyi halda müəyyən psixoloji problemlər yarada biləcəyi də göstərilmişdir. Məqalədə pedaqogika və psixologiyanın qarşılıqlı əlaqəsi əsasında motivasiya probleminin nəzəri və praktik aspektləri sistemli şəkildə ümumiləşdirilmişdir. Aparılmış təhlillər nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, təlim motivasiyasının düzgün təşkili təhsil keyfiyyətinin yüksəldilməsi, yaradıcı və fəal şəxsiyyətin formalaşdırılması, həmçinin müasir cəmiyyətin tələblərinə cavab verən kompetent mütəxəssislərin hazırlanması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. GİRİŞ Müasir dövrdə təhsil sistemində baş verən yeniliklər təlim prosesinin yalnız bilikvermə funksiyası ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Təhsil artıq şəxsiyyətin inkişafına, onun yaradıcılıq potensialının üzə çıxarılmasına və sosial adaptasiyasına xidmət edən mürəkkəb psixoloji-pedaqoji proses kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan motivasiya təlim fəaliyyətinin əsas komponentlərindən biri hesab edilir. Psixoloqların fikrincə, motivasiya insan fəaliyyətinin istiqamətini və intensivliyini müəyyən edən daxili psixoloji mexanizmdir. Təlim prosesində motivasiya şagirdin öyrənməyə marağını artırır, onun idrak fəallığını gücləndirir və müstəqil düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, təlim yalnız maraq və daxili ehtiyac əsasında qurulduqda inkişafetdirici xarakter daşıyır. Müasir təhsil sistemində əsas problemlərdən biri şagird və tələbələrdə davamlı təlim motivasiyasının yaradılmasıdır. İnformasiya bolluğu, rəqəmsal texnologiyaların geniş yayılması və sosial dəyişikliklər motivasiya mexanizmlərinə də təsir göstərmişdir. Buna görə də pedaqoji və psixoloji yanaşmaların inteqrasiyası mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Motivasiya termini latın mənşəli “movere” sözündən yaranmış və “hərəkətə gətirmək” mənasını ifadə edir. Psixologiyada motivasiya insan davranışını istiqamətləndirən daxili və xarici amillərin məcmusu kimi izah edilir. Motivasiya təlim prosesinin səmərəliliyini müəyyən edən əsas psixoloji amillərdən biridir. Müasir pedaqogika və psixologiyada motivasiya insan fəaliyyətini istiqamətləndirən daxili və xarici səbəblərin məcmusu kimi xarakterizə olunur. Təlim motivasiyası isə şagird və tələbələrin öyrənməyə marağını, biliyə olan tələbatını və təhsil fəaliyyətində fəallığını təmin edən mühüm komponent hesab edilir. Azərbaycan psixoloqu Əbdül Əlizadə qeyd edir ki, təlim motivasiyası şagirdin idrak fəaliyyətinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olmaqla yanaşı, onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına da təsir göstərir. Müəllifin fikrincə, motivasiya olmadan təlim prosesi formal xarakter daşıyır və şagirdin yaradıcı fəallığını təmin etmir (4, s. 142). Pedaqoq Fərrux Rüstəmov motivasiyanı təhsilin keyfiyyətini müəyyən edən əsas pedaqoji şərtlərdən biri hesab edərək yazır ki, müəllim tərəfindən yaradılan müsbət psixoloji mühit şagirdlərin təlim fəaliyyətinə münasibətinə birbaşa təsir göstərir (9, s. 233). Müasir pedaqogikada motivasiyanın iki əsas növü fərqləndirilir: daxili və xarici motivasiya. Daxili motivasiya şagirdin şəxsi marağı və mənəvi tələbatı əsasında formalaşır. Bu halda şagird bilik əldə etməkdən zövq alır və təlim fəaliyyəti onun üçün daxili ehtiyaca çevrilir. Xarici motivasiya isə qiymət, mükafat, valideyn nəzarəti və ya sosial təsir nəticəsində yaranır. Akif Abbasov qeyd edir ki, müasir təlim texnologiyaları şagirdlərdə daxili motivasiyanın formalaşdırılmasına daha çox imkan yaradır. Xüsusilə interaktiv metodlar şagirdlərin müstəqil düşünməsini və yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirir (1, s. 97) Təlim motivasiyası isə şagirdin təhsil fəaliyyətinə marağını, öyrənmək istəyini və biliyə olan ehtiyacını əks etdirir. Təlim motivasiyası aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir: istiqamətləndirici funksiya; stimullaşdırıcı funksiya; tənzimləyici funksiya; inkişafetdirici funksiya. Müasir pedaqogikada motivasiyanın iki əsas növü fərqləndirilir: Daxili motivasiya insanın fəaliyyəti şəxsi maraq və mənəvi tələbat əsasında yerinə yetirməsi ilə bağlıdır. Bu zaman şagird qiymət və ya məcburiyyət üçün deyil, bilik əldə etmək istədiyi üçün öyrənir. Məsələn, biologiya fənninə maraq göstərən şagird əlavə kitablar oxuyur, videolar izləyir və tədqiqat aparmağa çalışır. Bu fəaliyyət onun daxili motivasiyasının göstəricisidir. Xarici motivasiya mükafat, qiymət, valideyn təzyiqi və ya sosial təsir nəticəsində yaranır. Bu halda fəaliyyətin əsas məqsədi bilik deyil, müəyyən nəticə əldə etmək olur. Təlim motivasiyasının yaranması və inkişafı mürəkkəb psixoloji prosesdir. Bu prosesdə emosional vəziyyət, maraq, ehtiyaclar, sosial münasibətlər və özünüqiymətləndirmə mühüm rol oynayır. Maraq motivasiyanın əsas psixoloji komponentlərindən biridir. Maraqlı təqdim olunan dərs şagirdin diqqətini daha çox cəlb edir və onun fəallığını artırır. Təlim motivasiyasının formalaşması mürəkkəb psixoloji proses olmaqla bir sıra daxili və xarici amillərlə bağlıdır. Bu prosesdə maraq, emosional vəziyyət, özünüqiymətləndirmə, sosial münasibətlər və müəllim-şagird ünsiyyəti mühüm rol oynayır. Psixoloq Ənvər Abbasov yazır ki, müsbət emosional mühit şagirdin özünəinamını artırır və onun təlim fəaliyyətində daha fəal iştirak etməsinə səbəb olur (2, s. 184). Əksinə, davamlı tənqid və psixoloji təzyiq şagirdlərdə qorxu və passivlik yaradır. Müasir məktəb təcrübəsində müəllimin interaktiv metodlardan istifadə etməsi motivasiya formalaşdırılmasının effektiv vasitələrindən biri hesab edilir. Məsələn, debat və qrup işi metodları şagirdlərin həm ünsiyyət bacarıqlarını, həm də kollektiv fəaliyyətə marağını artırır. Bu barədə Hüseyn Əhmədov qeyd edir ki, fəal təlim metodları şagirdləri passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevirir və onların təlimə marağını gücləndirir (3, s. 156). Praktik müşahidələr göstərir ki, müəllimin dərsdə rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etməsi də motivasiyanın yüksəlməsinə müsbət təsir edir. Məsələn, təqdimatlar, interaktiv testlər və təhsil platformaları şagirdlərin diqqətini artırır və dərs prosesini daha maraqlı edir. Rəhilə Hüseynzadə müəllim-şagird münasibətlərinin motivasiya prosesində xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayaraq qeyd edir ki, müəllimin humanist münasibəti şagirdin özünüifadə imkanlarını genişləndirir və onun təhsil fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir (7, s. 205) Məsələn, müəllim tarix dərsində yalnız faktları sadalamaq əvəzinə sənədli videolar, xəritələr və debat üsullarından istifadə etdikdə şagirdlərin marağı artır. Müsbət emosional atmosfer motivasiya üçün mühüm şərtdir. Təzyiq, qorxu və həddindən artıq tənqid şagirdin təlimə marağını azaldır. Müəllim tərəfindən verilən dəstək və psixoloji təhlükəsizlik hissi şagirdin özünüifadəsini gücləndirir. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə emosional münasibətlər təlim nəticələrinə ciddi təsir göstərir. Şagirdin öz qabiliyyətlərinə inanması onun motivasiyasını artırır. Uğursuzluq qorxusu və aşağı özünüqiymətləndirmə isə passivliyə səbəb olur. Müasir pedaqoji yanaşmalarda müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, həm də motivasiya yaradan psixoloji lider hesab edilir. Müəllimin peşəkarlığı, ünsiyyət bacarığı və emosional davranışı təlim motivasiyasına birbaşa təsir göstərir. Pedaqoq Ə.Əlizadə yazır ki, “müəllimin şəxsiyyəti təlim motivasiyasının formalaşmasında ən güclü amillərdən biridir” (4, s. 154). Müəllimin motivasiya yaratmaq üçün istifadə etdiyi əsas vasitələr bunlardır: interaktiv metodlardan istifadə; fərdi yanaşma; şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi; əməkdaşlıq mühitinin yaradılması; müasir texnologiyaların tətbiqi. Məsələn, dərsdə layihə üsulunun tətbiqi tələbələrin həm yaradıcı düşünməsini, həm də kollektiv fəaliyyət bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu isə motivasiyanın davamlılığını təmin edir. Müasir pedaqoji yanaşmalarda müəllim yalnız bilik verən şəxs deyil, həm də şagirdlərdə öyrənməyə maraq yaradan əsas psixoloji faktor hesab olunur. Müəllimin peşəkar kompetensiyası, ünsiyyət mədəniyyəti və pedaqoji davranışı təlim motivasiyasının formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. Müəllim tərəfindən yaradılan demokratik və əməkdaşlığa əsaslanan mühit şagirdlərin dərsə fəal qoşulmasına şərait yaradır. Əbdül Əlizadə qeyd edir ki, “müəllimin emosional münasibəti şagirdin təlim fəaliyyətinə münasibətini müəyyən edən əsas amillərdəndir” (Əlizadə, 2019, s. 167). Müəllifin fikrincə, müəllim şagirdə dəstək verən və onu motivasiya edən pedaqoji mövqe nümayiş etdirməlidir. Fərrux Rüstəmov yazır ki, müəllimin əsas vəzifələrindən biri şagirdlərdə müstəqil düşünmə və yaradıcı fəaliyyət üçün motivasiya yaratmaqdır (9, s. 251). Bu baxımdan müəllimin istifadə etdiyi metod və vasitələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, müəllim dərs zamanı problemli situasiyalar yaratdıqda şagirdlər mövzu üzərində daha fəal düşünməyə başlayırlar. Belə yanaşma onların həm idrak fəallığını, həm də daxili motivasiyasını gücləndirir. Müasir təhsil sistemində interaktiv metodlar motivasiyanın formalaşdırılmasının ən effektiv vasitələrindən biri hesab olunur. Bu metodlar şagirdi passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevirir. Ən geniş istifadə olunan interaktiv metodlar bunlardır: beyin həmləsi; debat; rollu oyunlar; layihə üsulu; case-study; qrup işi. Tədqiqatlar göstərir ki, interaktiv mühitdə təhsil alan tələbələrin akademik nailiyyətləri daha yüksək olur. Çünki bu zaman şagird özünü təlim prosesinin iştirakçısı kimi hiss edir. Məsələn, psixologiya dərsində rollu oyun metodunun tətbiqi tələbələrin empatiya və ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu da onların fənnə marağını artırır. Müasir təhsil sistemində interaktiv təlim metodları motivasiya formalaşdırılmasının ən effektiv vasitələrindən biri hesab olunur. Bu metodlar şagirdlərin dərs prosesində fəal iştirakını təmin edir və onların sərbəst düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Akif Abbasov qeyd edir ki, interaktiv təlim metodları şagirdlərin kommunikativ bacarıqlarını inkişaf etdirməklə yanaşı, onların təlimə marağını da artırır (1, s. 118). Debat, beyin həmləsi, rollu oyun və layihə üsulu kimi metodlar şagirdlərin dərs prosesinə emosional və intellektual cəhətdən daha fəal qoşulmasına səbəb olur. Xüsusilə layihə üsulu şagirdlərdə məsuliyyət hissi və yaradıcılıq qabiliyyətini inkişaf etdirir. Hüseyn Əhmədov yazır ki, “fəal təlim metodları şagirdin passiv yaddaş fəaliyyətini aktiv təfəkkür prosesinə çevirir” (3, s. 173). Bu isə motivasiyanın davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir. Praktik nümunə kimi qeyd etmək olar ki, qrup işi zamanı şagirdlər bir-biri ilə əməkdaşlıq edir, fikir mübadiləsi aparır və nəticədə dərsə maraqları artır. Bu cür fəaliyyət onların sosial bacarıqlarının inkişafına da müsbət təsir göstərir. Rəqəmsal texnologiyalar müasir təhsil sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Elektron platformalar, onlayn kurslar və multimedia vasitələri motivasiya imkanlarını genişləndirmişdir. Lakin rəqəmsal mühitin düzgün təşkil edilməməsi diqqət dağınıqlığı və asılılıq problemləri də yarada bilər. Buna görə müəllim texnologiyanı məqsədyönlü şəkildə tətbiq etməlidir. Məsələn, Kahoot, Quizizz və digər interaktiv platformalar şagirdlər arasında rəqabət və maraq yaradır. Bu üsullar xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda motivasiyanı gücləndirir. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı təhsil sistemində yeni imkanlar yaratmışdır. Elektron təhsil platformaları, multimedia vasitələri və interaktiv proqramlar təlim prosesini daha maraqlı və əlçatan edir. Müasir şagirdlərin informasiya texnologiyalarına marağı nəzərə alındıqda rəqəmsal vasitələr motivasiya yaratmaq üçün mühüm vasitəyə çevrilir. Ənvər Abbasov qeyd edir ki, müasir texnologiyaların məqsədyönlü tətbiqi şagirdlərdə öyrənməyə marağı artırır və onların idrak fəaliyyətini fəallaşdırır (2, s. 209). Məsələn, müəllimin dərs zamanı elektron təqdimatlardan, interaktiv testlərdən və onlayn platformalardan istifadə etməsi şagirdlərin diqqətini daha uzun müddət saxlamağa imkan verir. Kahoot və Quizizz kimi platformalar dərs prosesində rəqabət və maraq mühiti yaradır. Rəhilə Hüseynzadə yazır ki, rəqəmsal təhsil mühitində müəllim yalnız informasiya ötürücüsü deyil, həm də istiqamətləndirici və motivasiyaedici funksiyanı yerinə yetirməlidir (7, s. 228). Bununla yanaşı, texnologiyaların düzgün idarə olunmaması diqqət dağınıqlığı və informasiya asılılığı kimi problemlər də yarada bilər. Buna görə rəqəmsal vasitələrin pedaqoji məqsədlərə uyğun tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nəticə Aparılan təhlillər göstərir ki, təlim motivasiyası müasir təhsil sisteminin əsas psixoloji-pedaqoji problemlərindən biridir. Motivasiya şagirdin təlim fəaliyyətinə münasibətini, akademik nailiyyətlərini və şəxsiyyət inkişafını müəyyən edən mühüm amildir. Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, motivasiyanın formalaşdırılmasında daxili maraq, emosional mühit, müəllim amili və interaktiv metodlar xüsusi rol oynayır. Müasir pedaqoji texnologiyaların tətbiqi isə motivasiya imkanlarını daha da genişləndirir. Beləliklə, təlim prosesində motivasiyanın düzgün təşkili təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, yaradıcı və fəal şəxsiyyətin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ədəbiyyat siyahısı 1. Abbasov A.N. Müasir təlim texnologiyaları. Bakı: Müəllim, 2020, 312 s. 2. Abbasov Ə.M. Psixologiya. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2015, 390 s. 3. Əhmədov H.H. Təlim prosesinin pedaqoji əsasları. Bakı: Elm və Təhsil, 2018, 286 s. 4. Əlizadə Ə.Ə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji problemləri. Bakı: Təhsil, 2018, 312 s. 5. Əlizadə Ə.Ə. Təhsil psixologiyası. Bakı: ADPU nəşriyyatı, 2019, 368 s. 6. Həsənov A. Təhsil psixologiyası. Bakı: Elm və təhsil, 2019, 276 s. 7. Hüseynzadə R.L. Məktəb pedaqogikası. Bakı: Təhsil, 2016, 401 s. 8. İsayev İ.Ə. Pedaqogika. Bakı: Müəllim, 2020, 428 s. 9. Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2017, 544 s

Müasir dövrdə informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı cəmiyyətin bütün sahələrinə təsir göstərmişdir. Xüsusilə inteenetin və rəqəmsal platformaların gündəlik həyata inteqrasiyası yeniyetmələrin həyat tərzində ciddi dəyişikliklər yaratmışdır. Bugünkü yeniyetmələr təhsil almaq, ünsiyyət qurmaq, əylənmək və məlumat əldə etmək üçün rəqəmsal vasitələrdən geniş istifadə edirlər. Bununla yanaşı, rəqəmsal mühitin yeniyetmələrin psixi sağlamlığına göstərdiyi təsirlər psixologiya sahəsində aktual tədqiqat mövzularından biri hesab olunur. Rəqəmsal mühit dedikdə internet,sosial şəbəkələr,mobil tətbiqlər,elektron oyunlar,onlayn platformalar və texnoloji vasitələrlə formalaşan virtual məkan nəzərdə tutulur. Bu mühit yeniyetmələrə geniş imkanlar təqdim etsə də, onun istifadəsi zamanı müəyyən psixoloji risklər də meydana çıxır. Yeniyetməlik dövrü insan həyatında emosional,bioloji və sosial dəyişikliklərin intensiv yaşandığı mərhələdir. Bu dövrdə fərd öz şəxsiyyətini formalaşdırır, sosial münasibətlər qurur və cəmiyyətdə öz yerini müəyyən etməyə çalışır. Eyni zamanda emosional həssaslıq, özünüqiymətləndirmə və başqalarının fikirlərinə bağlılıq artır. Bu səbəbdən rəqəmsal mühitin təsiri yeniyetmələr üzərində daha güclü müşahidə olunur. Rəqəmsal mühitin yeniyetmələrin psixi sağlamlığına müsbət təsirləri də mövcuddur. İlk növbədə,bu mühit geniş informasiya əldə etmək imkanları yaradır. Yeniyetmələr müxtəlif təhsil resurslarından istifafə etməklə bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirə bilirlər. Onlayn kurslar, elektron kitablar və tədris platformaları öyrənmə prosesini daha əlçatan edir.  Digər mühüm üstünlük sosial əlaqələrin inkişafıdır. Sosial şəbəkələr vasitəsilə yeniyetmələr dostları ilə əlaqə saxlaya, fikir mübadiləsi apara və sosial çevrələrini genişləndirə bilirlər. Bundan əlavə, rəqəmsal platformalar yaradıcılığın inkişafına da şərait yaradır. Foto,video,yazı və digər yaradıcı fəaliyyətlər vasitəsilə yeniyetmələr özlərini ifadə etmək imkanı əldə edirlər. Rəqəmsal mühitin həddindən artıq istifadəsi psixi sağlamlıq baxımından bir sıra problemlərə səbəb ola bilər. Son illərdə aparılan müşahidələr göstərir ki, sosial şəbəkələrdə uzun müddət vaxt keçirmək narahatlıq və emosional gərginliyin artmasına səbəb ola bilər. Yeniyetmələr tez-tez özlərini digər insanlarla müqayisə edir və onların paylaşdıqları ideal həyat görüntüləri əsasında özlərini qiymətləndirirlər. Bu isə özünəinamən azalmasına və özünü dəyərsiz hiss etməyə gətirib çıxara bilir. Yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdən sağlam şəkildə istifadə etməsi üçün ailə,məktəb və psixoloji xidmətlərin rolu böyükdür. Valideynlər uşaqlarla açıq ünsiyyət qurmalı, ekran vaxtına nəzarət etməli və rəqəmsal savadlılığı dəstəkləməlidirlər. Məktəblərdə isə psixoloji maarifləndirmə tədbirləri təşkil edilməli, təhlükəsiz internet istifadəsi barədə məlumatlandırma aparılmalıdır. Nəticə etibarilə,rəqəmsal mühit yeniyetmələrin psixi sağlamlığına həm müsbət, həm mənfi təsirlər göstərir. Texnologiyanın tam məhdudlaşdırılması deyil,onun balanslı və məqasədyönlü istifadəsinin təşviqi daha səmərəli yanaşma hesab olunur. Sağlam rəqəmsal davranışların formalaşdırılması yeniyetmələrin emosional rifahının qorunmasına və şəxsiyyət inkişafının dəstəklənməsinə mühüm töhfə verə bilər.

Yeniyetməlik dövrü insan həyatında ən mürəkkəb və həssas inkişaf mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu dövrdə fərdin həm fiziki, həm də psixoloji inkişafı sürətlə baş verir, şəxsiyyət formalaşır, sosial münasibətlər genişlənir. Lakin bu dəyişikliklər fonunda yeniyetmələrdə emosional qeyri-sabitlik, özünü təsdiq ehtiyacı və sosial təsirlərə yüksək həssaslıq müşahidə olunur. Məhz bu amillər bəzi hallarda aqressiv davranışlara və zorakılıq meyllərinə səbəb olur. Müasir dövrdə yeniyetmələr arasında zorakılıq halları artmaqda davam edir və bu problem həm ailə, həm məktəb, həm də cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur.         Zorakılıq anlayışı fərdin digər şəxsə qəsdən fiziki və ya psixoloji zərər yetirməsi kimi izah olunur. Yeniyetmələr arasında zorakılıq müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: fiziki zorakılıq (vurmaq, itələmək), psixoloji zorakılıq (təzyiq, alçaltma), verbal zorakılıq (təhqir, lağ etmə) və müasir dövrdə geniş yayılan kiberzorakılıq (sosial şəbəkələrdə təhqir, təhdid və s.). Bu formaların hər biri yeniyetmənin psixikasına ciddi mənfi təsir göstərir və uzunmüddətli nəticələrə səbəb ola bilər.         Yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılma səbəbləri çoxşaxəlidir və bir neçə əsas amillə əlaqədardır. İlk növbədə ailə faktoru mühüm rol oynayır. Ailədə sevgi, diqqət və anlayışın olmaması, valideynlərin sərt və ya laqeyd münasibəti, tez-tez baş verən konfliktlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edir. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar zorakılığı normal davranış modeli kimi qəbul edə və onu sosial münasibətlərdə tətbiq edə bilərlər. Digər tərəfdən, valideyn nəzarətinin zəif olması da yeniyetmənin yanlış davranışlara yönəlməsinə şərait yaradır.        Sosial mühit və məktəb də zorakılığın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yeniyetmələr üçün həmyaşıd qrupunun təsiri çox güclüdür. Qrup daxilində qəbul olunmaq və liderlik qazanmaq istəyən yeniyetmələr bəzən aqressiv davranışlara əl atırlar. Məktəbdə bullinq halları-yəni bir şagirdin digərinə sistemli şəkildə psixoloji və ya fiziki təzyiq göstərməsi-bu problemin ən geniş yayılmış formalarından biridir. Bullinqə məruz qalan yeniyetmələrdə özünə inamsızlıq, qorxu, depressiya və sosial təcrid kimi problemlər yaranır.        Müasir dövrdə rəqəmsal mühitin təsiri də xüsusi qeyd olunmalıdır. Sosial şəbəkələrin geniş yayılması ilə kiberzorakılıq halları artmışdır. İnternet vasitəsilə edilən təhqir və təhdidlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə daha dərin təsir göstərə bilir, çünki bu hallarda zorakılıq daha geniş auditoriya qarşısında baş verir və dayandırılması çətin olur. Anonimlik faktoru isə bəzi yeniyetmələrin məsuliyyətsiz və aqressiv davranışlarını daha da artırır.        Yeniyetmələrdə zorakılıq davranışının psixoloji xüsusiyyətləri də diqqətəlayiqdir. Aqressiv yeniyetmələrdə adətən empatiya səviyyəsi aşağı olur, yəni onlar qarşı tərəfin hisslərini anlamaqda çətinlik çəkirlər. Eyni zamanda impulsivlik-düşünmədən hərəkət etmə meyli  bu davranışların əsas səbəblərindən biridir. Belə yeniyetmələr tez əsəbiləşir, emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkir və konfliktləri zorakılıq yolu ilə həll etməyə üstünlük verirlər. Bəzi hallarda isə zorakılıq edən yeniyetmələr öz daxili narahatlıqlarını və psixoloji problemlərini bu cür davranışlarla ifadə edirlər.         Zorakılığın nəticələri həm zorakılıq edən, həm də qurban olan yeniyetmələr üçün ciddi olur. Zorakılığa məruz qalan yeniyetmələrdə psixoloji travmalar, depressiya, təşviş, özünə qapanma və hətta intihar meylləri yarana bilər. Digər tərəfdən, zorakılıq edən yeniyetmələrdə antisosial davranışların formalaşması, hüquq pozuntularına meyllilik və gələcəkdə sosial uyğunlaşma problemləri müşahidə olunur. Bu baxımdan, zorakılıq problemi yalnız fərdi deyil, həm də ictimai problem kimi qiymətləndirilməlidir.         Nəticə etibarilə, yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılması çoxsaylı amillərlə bağlıdır və kompleks yanaşma tələb edir. Bu problemin qarşısının alınması üçün ailədə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, məktəblərdə profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsi, psixoloji xidmətlərin gücləndirilməsi və yeniyetmələrin emosional bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, cəmiyyət səviyyəsində maarifləndirmə işlərinin aparılması zorakılığın azalmasına mühüm töhfə verə bilər.                                                                                                                             Nüşabə Məmmədova, Baş müəllim                                                                                                                                           Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu

Giriş: İnsan psixologiyası mədəniyyətdən ayrı mövcud deyil Psixoterapiya tarixinin uzun bir dövründə insan psixologiyası daha çox universal və mədəniyyətdən müstəqil bir fenomen kimi nəzərdən keçirilmişdir. Erkən klinik nəzəriyyələrin əhəmiyyətli hissəsi insan davranışını izah edərkən fərdin daxili dünyasına, instinktlərinə, konfliktlərinə və koqnitiv proseslərinə fokuslanmış, lakin həmin insanın yaşadığı sosial və mədəni mühitin rolunu ikinci plana keçirmişdir. Müasir klinik praktika isə göstərir ki, insanın psixoloji təşkilatlanması onun yaşadığı mədəni sistemdən ayrılmazdır. İnsan: • Necə hiss etməyi, • Emosiyalarını necə ifadə etməyi, • Hansı ehtiyacların “qəbul edilən” olduğunu, • Yaxınlıq və məsafənin necə qurulduğunu, • Hansı davranışların utanc doğurduğunu, • Hansı hisslərin təhlükəli sayıldığını, • Yardım istəməyin nə məna daşıdığını • İlk növbədə yaşadığı mədəni mühitdə öyrənir. Bu səbəbdən terapevt üçün əsas klinik vəzifələrdən biri yalnız simptomları müəyyən etmək deyil, həmin simptomların pasiyentin mədəni və sosial reallığında hansı funksiyanı daşıdığını anlamaqdır. Charles R. Ridley və Shannon M. Kelly multikultural klinik yanaşmada xüsusilə vurğulayırlar ki, terapevtin əsas məqsədi “mədəni məlumat toplamaq” deyil, pasiyentin yaşadığı dünyanı onun baxış bucağından anlaya bilməkdir. Burada əsas məsələ stereotiplər deyil, kontekstual empatiyadır. Multikultural yanaşma terapevtdən aşağıdakı bacarıqları tələb edir: • Öz mədəni mövqeyinin fərqində olmaq, • Klinik normallıq anlayışını sorğulamaq, • Pasiyentin davranışını kontekstdə anlamaq, • Fərqli emosional ifadə formalarını patologiyalaşdırmamaq, • Mədəniyyətin transfer və terapevtik münasibətə təsirini görmək. Bu səbəbdən müasir keys formulyasiyası yalnız intrapsixik dinamikanı deyil, insanın yaşadığı mədəni sistemi də nəzərə almalıdır. Mədəni faktorların psixoloji təşkilatlanmaya təsiri Mədəniyyət görünməz psixoloji struktur kimi Mədəniyyət çox zaman insan tərəfindən şüurlu şəkildə hiss edilmir. İnsan öz mədəniyyətini “normal həyat” kimi yaşayır. Bu səbəbdən həm pasiyent, həm də terapevt çox zaman öz dünyagörüşlərini universal həqiqət kimi qəbul etməyə meylli olurlar. Halbuki mədəniyyət insanın daxili təşkilatlanmasına dərindən nüfuz edir: • Emosional reaksiya formaları, • Utanc və günah hissinin təşkili, • Avtoritetlə münasibət, • Aqressiyanın ifadəsi, • Cinsiyyət rolları, • Fərdiləşmə prosesi, • Ailəyə bağlılıq, • Sərhəd anlayışı, • Asılılıq və müstəqillik balansı böyük ölçüdə mədəni sistem tərəfindən formalaşdırılır. Məsələn, individualist mədəniyyətlərdə: • Şəxsi seçim, • Fərdiləşmə, • Özünü ifadə etmə, • Emosional açıqlıq sağlamlıq göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Kollektivist mədəniyyətlərdə isə: • Ailəyə bağlılıq, • Münasibət harmoniyası, • Emosional özünü-nəzarət, • Sosial uyğunlaşma daha yüksək dəyər daşıya bilər. Əgər terapevt bu fərqləri nəzərə almırsa, o zaman pasiyentin davranışını yanlış interpretasiya etmə riski yaranır. Mədəniyyət və “normal” anlayışı Klinik praktikada “normal” anlayışı çox zaman mədəni olaraq qurulmuş anlayışdır. Bir mədəniyyətdə adaptiv hesab olunan davranış başqa bir mədəniyyətdə patoloji kimi görünə bilər. Məsələn: • Ailədən emosional ayrışmanın zəif olması, • Valideynə yüksək bağlılıq, • Kollektiv qərarvermə, • Emosional ehtiyacların açıq ifadə edilməməsi Qərb yönümlü terapevtlər tərəfindən “asılılıq”, “yetkinləşməmə” və ya “emosional inhibisiya” kimi görülə bilər. Lakin müəyyən mədəni sistemlərdə bunlar sağlam münasibət modeli hesab edilir. Bu səbəbdən terapevt daim özündən soruşmalıdır: • Mən bunu həqiqətən klinik olaraqmı qiymətləndirirəm? Yoxsa öz mədəni normativlərimə əsasənmi qərar verirəm? Simptomların mədəni dili: Distressin ifadə formaları Psixoloji ağrı bütün insanlarda mövcud olsa da, onun ifadə forması mədəniyyətə görə dəyişə bilər. Bəzi mədəni sistemlərdə insanlar: • Emosional ağrını birbaşa ifadə etmirlər, • Hissləri bədən dili ilə göstərirlər, • Psixoloji simptomları dini və ya mənəvi dillə izah edirlər. Bu səbəbdən terapevt yalnız simptomun formasına deyil, onun funksiyasına və mənasına diqqət etməlidir. Somatizasiya və mədəniyyət Bir çox kollektivist və emosional ifadənin məhdud olduğu mühitlərdə psixoloji distress bədən üzərindən ifadə olunur. Pasiyent: • “ürəyim sıxılır,” • “başım partlayır,” • “boğuluram,” • “bədənimdə güc qalmır” • “dizimdə taqət yoxdur” Kimi ifadələrdən istifadə edə bilər. Bu insanlar çox zaman: • Emosional dili inkişaf etdirməmiş, • Hissləri sözlə ifadə etməyə təhlükə kimi baxan, • Emosional ehtiyacları utanc ilə əlaqələndirən mühitlərdə böyümüş olurlar. Belə hallarda terapevtin məqsədi simptomu “saxta” və ya “sadəcə somatik” kimi görmək deyil; bədənin emosional kommunikasiya vasitəsinə çevrildiyini anlamaqdır. Klinik nümunə Otuz beş yaşlı qadın pasiyent davamlı: • Nəfəs çatışmazlığı, • Ürəkdöyünmə, • Halsızlıq, • Boğulma hissi yaşadığını bildirir. Tibbi müayinələrdə ciddi problem aşkar edilmir. İlkin baxışda vəziyyət panik pozuntu və ya somatoform simptomatika kimi görünür. Lakin dərin klinik qiymətləndirmə zamanı məlum olur ki: • Ailədə emosional ifadə zəiflik hesab olunub, • Ağlamaq və ehtiyac bildirmək ayıb sayılıb, • Qadın uşaqlıqdan “səbirli olmaq” üçün təriflənib, • Aqressiya və narazılıq ifadəsi qadağan edilib. Beləliklə pasiyent: • Emosional gərginliyi sözlə yox, • Bədən dili ilə ifadə etməyi öyrənib. Bu halda simptom sadəcə fizioloji təşviş reaksiyası deyil; emosional təşkilatlanmanın mədəni nəticəsidir. Klinik qiymətləndirmədə kontekst: Kontekstdən qopmuş diaqnostika Multikultural klinik praktikada ən təhlükəli səhvlərdən biri simptomu kontekstdən ayırmaqdır. Eyni davranış: • Bir mühitdə patologiya, • Başqa mühitdə uyğunlaşma mexanizmi ola bilər. Məsələn: • Hiperoyanıqlıq travmatik və təhlükəli sosial mühitlərdə sağ qalma funksiyası daşıya bilər. • Güvənsizlik xəyanət və qeyri-sabit münasibət tarixçəsinin nəticəsi ola bilər. • Emosional uzaqlıq, utanc və ya rədd edilmədən qorunma mexanizmi ola bilər. • Avtoritetə həddindən artıq uyğunlaşma, təhlükəli ailə sistemində inkişaf etmiş müdafiə ola bilər. Terapevt davranışın yalnız formasına deyil, tarixçəsinə və funksiyasına diqqət etməlidir. Sosial travma və mədəniyyət Bəzi pasiyentlərin psixoloji təşkilatlanması yalnız ailə ilə deyil, kollektiv travma ilə də formalaşır. Məsələn: • Müharibə, • Köçkünlük, • Yoxsulluq, • Siyasi repressiya, • Sistematik diskriminasiya, • Sosial qeyri-sabitlik Bütün bunlar təhlükəsizlik hissini dərin şəkildə zədələyə bilər. Belə hallarda: • Təşviş, • Güvənsizlik, • Emosional sərtləşmə, • Yaxınlıq qorxusu yalnız fərdi problem deyil; kollektiv travmanın psixoloji davamıdır. Miqrasiya və identiklik konflikti Miqrasiya psixoloji baxımdan yalnız coğrafi dəyişiklik deyil; identiklik sisteminin yenidən təşkilatlanmasıdır. İnsan: • Dilini, • Aidiyyət hissini, • Münasibət sistemini, • Tanış təhlükəsizlik strukturunu İtirə bilər. Bu zaman daxildə ciddi parçalanma yaşana bilər: “Mən kiməm?” “Hansı dünyaya aidəm?” “Ailəmin dəyərləri ilə yeni həyat arasında necə seçim edim?” Klinik nümunə Xaricdə yaşayan gənc kişi terapiyada bildirir ki: • Heç bir yerə aid hiss etmir, • Ailəsi ilə emosional məsafə yaşayır, • Yaşadığı cəmiyyətə də tam inteqrasiya ola bilmir. Formulyasiya zamanı məlum olur ki: • Ailəsi kollektivist və yüksək bağlılıq tələb edən sistemdir, • Yaşadığı ölkədə isə autonomiya əsas dəyərdir, • Fərdiləşmə günahkarlıq yaradır, • Ailəyə bağlı qalmaq isə boğulma hissi yaradır. Beləliklə problem yalnız “özünəinam” deyil; identiklik və aidiyyət konfliktidir. Terapevtin mədəni mövqeyi: Terapevt neytral deyil Multikultural yanaşmanın mühüm prinsiplərindən biri terapevtin də mədəni sistemin içində formalaşdığını qəbul etməsidir. Terapevtin: • Normallıq anlayışı, • Münasibət modeli, • Emosional yaxınlıq təsəvvürü, • Gender gözləntiləri, • Ailə haqqında düşüncələri • Öz mədəniyyətindən təsirlənir. Əgər terapevt bunu fərq etmirsə, o zaman: • Pasiyenti yanlış qiymətləndirə, • Müdafiələri patologiyalaşdıra, • Terapiyada güc balansını poza bilər. Mədəni əks-transfer Bəzən terapevt pasiyentin mədəni xüsusiyyətlərinə emosional reaksiya verir. Məsələn: • “çox passivdir,” • “öz fikri yoxdur,” • “çox aqressivdir,” • “çox bağlıdır,” • “emosional deyil” Kimi hisslər terapevtin öz normativlərinin məhsulu ola bilər. Bu səbəbdən terapevt öz reaksiyalarını daim refleksiya etməlidir. Mədəni həssaslıq nədir? Mədəni həssaslıq: • Fərqləri romantikləşdirmək deyil, • Hər şeyi mədəniyyətlə izah etmək deyil, • Stereotiplər yaratmaq deyil. Əsl mədəni həssaslıq: • Maraq, • Açıq mövqe, • Bilmədiyini qəbul etmək, • Pasiyentin dünyasını onun prizmasından anlamağa çalışmaqdır. Mədəni həssas terapevt necə işləyir? Belə terapevt: “niyə belədir?” yox, “bu davranış sizin həyatınızda nə məna daşıyır?” sualını verir. O: Tələsik interpretasiya etmir, Mədəni fərqləri patologiyaya çevirmir, Pasiyentin yaşantısını öz normativlərinə görə qiymətləndirmir. Terapevtik münasibətdə mədəniyyət Mədəniyyət transfer münasibətinə ciddi təsir edir. Pasiyent terapevti: • Hakim fiqur, • Müəllim, • Valideyn, • Sosial avtoritet, • Təhlükə mənbəyi Kimi yaşaya bilər. Bəzi pasiyentlər üçün: • Terapevtə etiraz etmək, • Emosional açılmaq, • Aqressiya göstərmək Təhlükəli hiss edilə bilər. Əgər terapevt bunu yalnız müqavimət kimi interpretasiya edirsə, terapevtik əlaqə zədələnə bilər. Klinik suallar Multikultural formulyasiya zamanı terapevt aşağıdakı sahələri araşdırmalıdır: Ailə və emosional mədəniyyət • Emosiyalar ailədə necə qarşılanırdı? • Hansı hisslər qadağan idi? • Hansı davranışlar utanc yaradırdı? Sosial və dini sistem • Yardım istəməyə necə baxılır? • Psixoloji çətinlik necə mənalandırılır? • Günah və utanc necə təşkil olunur? Kimlik və aidiyyət • Pasiyent özünü haraya aid hiss edir? • Hansı kimlik konfliktləri mövcuddur? Güc və təhlükəsizlik • Pasiyent hansı sosial təhlükələr yaşamışdır? • Hansı müdafiələr sağ qalma funksiyası daşımışdır? Formulyasiyada multikultural inteqrasiya Effektiv keys formulyasiyası aşağıdakı sahələri birlikdə düşünməlidir: • İntrapsixik dinamika, • Bağlanma sistemi, • Şəxsiyyət təşkilatlanması, • Mədəni kontekst, • Sosial tarixçə, • Travma, • Ailə sistemi, • Kollektiv təcrübə. Çünki insan yalnız daxili psixoloji aparat deyil; sosial və mədəni münasibətlər içində formalaşan canlı sistemdir. Nəticə Multikultural yanaşma psixoterapiyada əlavə bir mövzu deyil; klinik düşünmənin əsas komponentidir. İnsan davranışı yalnız simptom səviyyəsində qiymətləndirildikdə terapevt çox zaman pasiyentin yaşantısının dərin mənasını qaçırır. Mədəni həssaslıq terapevtdən: • Epistemoloji təvazökarlıq, • Öz normativlərini sorğulamaq, • Konteksti görmək, • Fərqlə qarşılaşmağa açıq olmaq tələb edir. Çünki insanın psixologiyası heç vaxt mədəniyyətdən ayrı mövcud olmur.

Ailə münasibətlərinin şəxsiyyət tipinin formalaşmasına təsiri insan psixologiyasının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab olunur. Şəxsiyyət insanın davranış xüsusiyyətlərini, emosional reaksiyalarını, dəyərlər sistemini və sosial münasibətlərə yanaşmasını müəyyən edən psixoloji keyfiyyətlərin məcmusudur. Bu xüsusiyyətlər yalnız bioloji amillərin təsiri ilə deyil, eyni zamanda fərdin yaşadığı sosial mühitin təsiri nəticəsində formalaşır. İnsan həyatında ilk və ən təsirli sosial mühit isə ailədir. Uşaq dünyaya gəldiyi andan etibarən ilk sosial təcrübəni ailə daxilində qazanır, ətraf aləmi valideyn münasibətləri vasitəsilə tanıyır və davranış modellərini məhz bu mühitdə mənimsəyir. Buna görə də ailə münasibətlərinin keyfiyyəti şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas rol oynayan amillərdən biri kimi çıxış edir.         Ailə mühiti uşağın emosional və sosial inkişafının təməlini təşkil edir. Uşaq ailədə özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etdikdə onda özünəinam, sosial aktivlik və müsbət dünyagörüş formalaşır. Valideynlərin uşağa göstərdiyi sevgi, diqqət və anlayış onun emosional sabitliyini gücləndirir və gələcək münasibətlərində sağlam ünsiyyət qurmasına şərait yaradır. Əksinə, ailədə davamlı gərginlik, münaqişə və emosional soyuqluq hökm sürdükdə uşaqda narahatlıq, qorxu və özünə güvənsizlik kimi xüsusiyyətlər inkişaf edə bilər. Belə uşaqlar çox vaxt sosial münasibətlərdə çətinlik yaşayır, öz fikirlərini ifadə etməkdə tərəddüd edir və ya aqressiv davranış nümayiş etdirirlər.          Valideyn-övlad münasibətlərinin xarakteri uşağın şəxsiyyət strukturunun formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideynlərin uşağa münasibətdə istifadə etdiyi tərbiyə üsulları onun davranış modelini və xarakter xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sərt nəzarət və yüksək tələbkarlıq üzərində qurulan avtoritar tərbiyə mühitində böyüyən uşaqlar adətən itaətkar olsa da, təşəbbüskarlıq və müstəqil qərarvermə bacarıqları zəif inkişaf edir. Onlarda səhv etmək qorxusu və sosial çəkingənlik daha çox müşahidə olunur. Demokratik münasibətlərin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə isə uşağın fikirlərinə hörmət edilir, qərarların qəbulunda onun iştirakı təşviq olunur. Bu cür mühitdə böyüyən uşaqlarda məsuliyyət hissi, özünəinam və sosial uyğunlaşma bacarıqları daha yüksək olur. Nəzarətin zəif olduğu liberal ailə mühitində isə uşaqlar sərhəd və qayda anlayışını tam mənimsəyə bilmədiyindən impulsiv davranış və məsuliyyətsizlik kimi xüsusiyyətlər yarana bilər.         Ailədaxili emosional münasibətlər də şəxsiyyət tipinin formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Uşaq valideynlərin bir-birinə münasibətini müşahidə edərək gələcək sosial davranış modellərini öyrənir. Ailədə qarşılıqlı hörmət, anlayış və əməkdaşlıq mövcuddursa, uşaq da sosial münasibətlərdə empatiya və tolerantlıq nümayiş etdirməyə meylli olur. Əgər ailədə münaqişələr aqressiv formada həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal qəbul edir və gələcək münasibətlərində eyni modeli təkrarlaya bilər. Bu baxımdan ailə yalnız tərbiyə mühiti deyil, həm də sosial davranışların öyrənildiyi praktik məktəb rolunu oynayır.         Şəxsiyyətin formalaşmasında sosial öyrənmə mexanizmi xüsusi yer tutur. Uşaqlar davranışları əsasən müşahidə və təqlid yolu ilə mənimsəyirlər. Valideynlər uşağın həyatında ilk rol modeli olduğundan onların davranışları uşağın psixoloji inkişafına birbaşa təsir edir. Valideynlərin problemlərə yanaşma üsulu, emosiyalarını idarə etmə bacarığı və ünsiyyət forması uşağın gələcəkdə stresslə mübarizə strategiyalarını müəyyənləşdirir. Məsələn, ailədə açıq və konstruktiv ünsiyyət mövcuddursa, uşaq problemləri dialoq yolu ilə həll etməyi öyrənir. Əks halda, emosiyaların basdırıldığı və ya aqressiv şəkildə ifadə edildiyi ailələrdə böyüyən uşaqlarda ya emosional qapanma, ya da həddindən artıq reaktiv davranış müşahidə oluna bilər.         Ailə münasibətləri uşağın özünüqiymətləndirmə səviyyəsinə də güclü təsir göstərir. Davamlı dəstək və müsbət geribildirim alan uşaqlar özlərini dəyərli hiss edir və yeni sosial mühitlərə daha asan uyğunlaşırlar. Daim tənqid olunan və müqayisə edilən uşaqlarda isə aşağı özünəqiymət, uğursuzluq qorxusu və sosial passivlik formalaşa bilər. Bu xüsusiyyətlər zamanla şəxsiyyət tipinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir və insanın həyat seçimlərinə, münasibətlərinə və peşə fəaliyyətinə təsir göstərir.         Bundan əlavə, ailədə mövcud olan rol bölgüsü və sosial münasibətlər də şəxsiyyət inkişafına təsirsiz qalmır. Ailədə məsuliyyət bölgüsünün ədalətli olması uşaqlarda əməkdaşlıq və məsuliyyət hissini gücləndirir. Ailə üzvləri arasında qarşılıqlı dəstək və birgə fəaliyyət uşağın kollektiv davranış bacarıqlarını inkişaf etdirir. Əksinə, ailədə emosional uzaqlıq və ya laqeydlik mövcud olduqda uşaq sosial bağlılıq hissini zəif inkişaf etdirə bilər.         Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, ailə münasibətləri şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas sosial-psixoloji faktor kimi çıxış edir. Ailə mühitində formalaşan emosional atmosfer, valideynlərin tərbiyə üslubu, ünsiyyət xüsusiyyətləri və davranış nümunələri uşağın gələcək şəxsiyyət xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sağlam və dəstəkləyici ailə münasibətləri emosional sabit, sosial aktiv və özünə güvənən fərdlərin yetişməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan ailədə müsbət psixoloji iqlimin yaradılması yalnız fərdin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

ÖZLÜK PSİXOLOGİYASI (KOHUT YANAŞMASI) 2.1. Nəzəri əsaslar Özlük psixologiyası Heinz Kohut tərəfindən inkişaf etdirilmiş və narsisizmin anlaşılmasına köklü şəkildə yeni istiqamət gətirmiş psixodinamik yanaşmadır. Bu model klassik psixoanalitik nəzəriyyədən fərqli olaraq insan psixikasının mərkəzinə instinktual impulsları deyil, özlüyün (self) bütövlüyünü və koherensiyasını yerləşdirir. Kohutun yanaşmasına görə, insanın əsas psixoloji ehtiyacı yalnız gərginlikdən azad olmaq deyil, davamlı, sabit və mənalı bir “mən” hissini qorumaqdır. Bu “mən” hissi (self) doğuşdan hazır şəkildə mövcud olmur; o, erkən münasibətlər daxilində tədricən formalaşır və təşkilatlanır. Bu münasibətlərdə əsas rol oynayan fiqurlar Kohut tərəfindən selfobject (özlük-obyekt) kimi təsvir olunur. Selfobject-lər uşağın emosional vəziyyətini tənzimləyən, onun özünü dəyərli və bütöv hiss etməsinə kömək edən şəxslərdir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu fiqurlar uşaq tərəfindən ayrı bir “başqa insan” kimi deyil, öz psixoloji sisteminin bir hissəsi kimi təcrübə olunur. Başqa sözlə, selfobject uşağın “mən” hissini saxlayan və daşıyan funksional bir strukturdur. Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri empatiyadır. Kohut üçün empatiya sadəcə terapevtik texnika deyil, həm də insan psixikasını anlamağın əsas metodudur. Empatiya vasitəsilə terapevt pasiyentin daxili təcrübəsinə daxil olur və onun dünyasını “içəridən” qavramağa çalışır. Bu yanaşmada simptomlar və davranışlar ikinci plandadır; əsas diqqət aşağıdakı suallara yönəlir: • Bu pasiyent özünü necə hiss edir? • Onun özünə dəyər sistemi necə işləyir? • Hansı nöqtələrdə bu sistem dağılır? Kohut narsisistik patologiyanı “həddindən artıq özünü sevmək” kimi deyil, əksinə, özlüyün struktur zəifliyi və parçalanma riski kimi izah edir. Yəni problem grandiozluq deyil, onun arxasında duran kövrəklikdir. Bu modeldə narsisistik simptomlar (məsələn, üstünlük hissi, empati çatışmazlığı, təsdiq ehtiyacı) patoloji deyil, əksinə, özlüyü qorumağa çalışan müdafiə mexanizmləri kimi başa düşülür. Bu baxış terapevtik münasibətin tonunu kökündən dəyişir: qarşıdurma və interpretasiya mərkəzli yanaşmadan empati və tənzimləmə mərkəzli yanaşmaya keçid baş verir. Özlük psixologiyası həmçinin inkişafın normal gedişində narsisizmin vacib rol oynadığını vurğulayır. Uşaq ilkin mərhələlərdə özünü mərkəz kimi yaşamalıdır ki, sonradan bu təcrübə daha realist və inteqrativ özünə dəyər hissinə çevrilsin. Əgər bu prosesdə empatik uyğunlaşma (attunement) kifayət qədər olmazsa, özlük strukturu zəif qalır və narsisistik patologiya inkişaf edə bilər. Nəticə olaraq, Kohut yanaşması narsisizmi: • Simptomlar toplusu kimi deyil • İnkişaf pozuntusu kimi • Və özlüyün tənzimlənmə problemi kimi anlamağa imkan verir. 2.2. Narsisizmin özlük psixologiyası baxımından izahı Özlük psixologiyası çərçivəsində narsisizm ənənəvi anlayışdan fərqli olaraq “patoloji özünə sevgi” kimi deyil, özlüyün təşkilatlanma və tənzimlənmə forması kimi başa düşülür. Heinz Kohut üçün əsas məsələ narsisizmin mövcud olub-olmaması deyil, onun necə strukturlaşdığı və necə işlədiyidir. Bu yanaşmaya görə narsisizm insan inkişafının təbii və zəruri mərhələsidir. Uşaq ilkin dövrdə özünü mərkəz kimi yaşayır və bu təcrübə vasitəsilə özünə dəyər hissinin əsasları formalaşır. Əgər bu inkişaf prosesi kifayət qədər empatik mühitdə baş verərsə, narsisistik enerjilər tədricən daha yetkin və realist formaya transformasiya olunur. Bu prosesin nəticəsi sağlam narsisizmdir. Sağlam narsisizm Sağlam narsisizm fərdin: • Sabit və daxili özünə dəyər hissinə sahib olması • Uğur və uğursuzluqları inteqrasiya edə bilməsi • Başqalarını ayrı və müstəqil subyektlər kimi qəbul etməsi • Özünü həm güclü, həm də zəif tərəfləri ilə birlikdə yaşaya bilməsi ilə xarakterizə olunur. Burada özünə dəyər xarici təsdiqdən asılı deyil, daxili struktur daxilində tənzimlənir. Fərd tənqid qarşısında dağılmır, eyni zamanda başqalarının uğurunu təhlükə kimi yaşamır. Patoloji narsisizm Patoloji narsisizm isə özlüyün kifayət qədər inkişaf etmədiyi və ya inteqrasiya olunmadığı hallarda ortaya çıxır. Bu vəziyyətdə fərdin özünə dəyər sistemi: • Qeyri-sabit • Xarici təsdiqdən asılı • Tez parçalanan olur. Bu strukturu qorumaq üçün fərd müxtəlif müdafiələrdən istifadə edir və klinik olaraq iki əsas təqdimat forması müşahidə olunur: Grandioz self Grandioz narsisizm Kohut yanaşmasında müdafiəvi struktur kimi başa düşülür. Bu vəziyyətdə fərd: • Özünü üstün və xüsusi kimi təqdim edir • Başqalarının təsdiqinə ehtiyac duyur • Zəifliklərini inkar edir Lakin bu təqdimatın arxasında kövrək və parçalanma riski olan bir özlük mövcuddur. Grandioz self-in əsas funksiyası utanc və dəyərsizlik hisslərini kompensasiya etməkdir Bu səbəbdən belə pasiyentlər tənqid qarşısında çox həssas olur və tez-tez ya aqressiv reaksiya verir, ya da qarşı tərəfi dəyərdən salır. Vulnerabl self Vulnerabl narsisizm isə daha açıq şəkildə kövrək və həssas strukturu əks etdirir. Bu halda fərd: • Özünü dəyərsiz hiss edir • Utanc və boşluq təcrübəsi yaşayır • Sosial olaraq geri çəkilə bilər Lakin burada da əsas problem sadəcə “özünü pis hiss etmək” deyil, özünə dəyər sisteminin tənzimlənə bilməməsidir. Bu tip pasiyentlər tez-tez: • Başqalarının təsdiqinə həddindən artıq ehtiyac duyur • Rədd edilməyə qarşı həssas olur • Daxili boşluğu doldurmaq üçün münasibətlərdən asılı hala gəlir Grandioz və vulnerabl formalar arasında əlaqə Kohut yanaşmasına görə bu iki forma bir-birindən ayrı strukturlar deyil, eyni sistemin müxtəlif ifadələridir. Bir çox pasiyentdə bu iki vəziyyət arasında dalğalanma müşahidə olunur: • Xarici mühit dəstəkləyicidirsə → grandioz təqdimat • Tənqid və ya uğursuzluq olduqda → vulnerabl çökmə Bu dinamika narsisistik şəxsiyyətin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Özlük koherensiyası və parçalanma Özlük psixologiyasında əsas anlayışlardan biri koherensiyadır — yəni özlüyün bütöv və davamlı şəkildə yaşanması. Sağlam inkişafda fərd: • Özünü sabit hiss edir • Daxili təcrübələr arasında əlaqə qurur • Emosional olaraq dağılmır Patoloji narsisizmdə isə bu koherensiya zəifdir. Bu səbəbdən: • Özünə dəyər sürətlə dəyişir • Emosional vəziyyətlər arasında kəskin keçidlər olur • Fərd daxili olaraq “parçalanmış” hiss edə bilər Bu parçalanma riski narsisistik müdafiələrin əsas səbəbidir. Klinik nəticə Kohut yanaşması narsisizmi aşağıdakı şəkildə yenidən çərçivələyir: • Problem grandiozluq deyil, onun arxasındakı kövrəklikdir • Problem empatiya çatışmazlığı deyil, empatik travmadır • Problem davranış deyil, özlüyün təşkilatlanmasıdır Bu baxış terapevt üçün kritik dəyişiklik yaradır: Pasiyent “problemi olan biri” deyil “özlüyünü qorumağa çalışan biri” kimi görülür 2.3. Selfobject (özlük-obyekt) anlayışı Özlük psixologiyasının mərkəzi anlayışlarından biri olan selfobject (özlük-obyekt) Heinz Kohut tərəfindən narsisistik inkişafın və patologiyanın anlaşılması üçün əsas konsept kimi təqdim edilmişdir. Selfobject termini ilk baxışda paradoksal görünə bilər, çünki burada “self” (özlük) və “object” (obyekt, yəni digər insan) anlayışları birləşdirilir. Lakin Kohut bu anlayışla klassik “mən–digəri” ayrımını qismən dəyişdirir. Selfobject nədir? Selfobject — fərdin öz psixoloji bütövlüyünü və sabitliyini qorumaq üçün istifadə etdiyi digər insanın funksiyasıdır. Burada vacib məqam: Selfobject “başqa biri” kimi yox, özlüyün bir hissəsi kimi təcrübə olunur. Yəni uşaq üçün valideyn: • Sadəcə ayrı bir insan deyil • Onun emosional sisteminin davamıdır Selfobject funksiyaları Selfobject-lər aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirir: • Özünə dəyərin tənzimlənməsi • Emosional sabitliyin qorunması • Özlük koherensiyasının saxlanılması • Utanc və parçalanma riskinin azaldılması Bu funksiyalar olmadan uşaq özünü “bütöv” hiss edə bilmir. Erkən inkişafda selfobject təcrübəsi Uşaq həyatının ilk dövrlərində öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir. Bu səbəbdən o, selfobject fiqurlarına (adətən valideynlərə) güvənir. Məsələn: • Uşaq sevinc hiss edir → valideyn bunu əks etdirir → uşaq özünü dəyərli hiss edir • Uşaq qorxur → valideyn sakitləşdirir → uşaq təhlükəsizlik hiss edir Bu qarşılıqlı proseslər nəticəsində uşaq tədricən: bu funksiyaları daxilləşdirir (internalize edir) Selfobject-in “görünməz” olması Selfobject təcrübəsinin maraqlı xüsusiyyəti onun çox vaxt fərqində olunmamasıdır. Sağlam inkişafda fərd bu funksiyaları artıq daxilləşdirdiyi üçün başqasına ehtiyacını açıq şəkildə hiss etmir. Lakin narsisistik strukturlarda bu daxilləşdirmə tam baş vermədiyi üçün fərd: • Xarici təsdiqə ehtiyac duyur • Münasibətlərdən emosional tənzimləmə üçün istifadə edir • Tənqid qarşısında dağılır Selfobject ehtiyaclarının davamlılığı Kohutun vacib vurğularından biri budur ki, selfobject ehtiyacları yalnız uşaqlıq dövrünə aid deyil. Bu ehtiyaclar həyat boyu davam edir. Fərq ondadır ki: • Sağlam fərddə → bu ehtiyaclar elastik və balanslıdır • Narsisistik strukturlarda → bu ehtiyaclar rigid və intensivdir Klinik səviyyədə selfobject Narsisistik pasiyentlər terapiyada tez-tez terapevti selfobject kimi istifadə edirlər. Bu, müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: • Daim təsdiq gözləmək • Terapevti idealizə etmək • Onun vasitəsilə özünü sabit hiss etmək Bu vəziyyət patologiya deyil, əksinə: terapevtik iş üçün əsas materialdır Selfobject çatışmazlığı və nəticələri Əgər erkən inkişafda selfobject ehtiyacları adekvat qarşılanmazsa, aşağıdakı nəticələr yaranır: • Özünə dəyər sisteminin zəifliyi • Utancın yüksək olması • Münasibətlərdə asılılıq və ya uzaqlaşma • Grandioz və ya vulnerabl müdafiələrin inkişafı Bu baxımdan narsisistik simptomlar: selfobject çatışmazlığının nəticəsi kimi başa düşülür Klinik nəticə Selfobject anlayışı terapevt üçün aşağıdakı perspektivi yaradır: Pasiyent “çox tələbkardır” → yox. Pasiyent qarşılanmamış ehtiyaclarını gətirir. Bu dəyişiklik terapevtik münasibətin tonunu müəyyən edir: • Mühakimə → empatiya ilə əvəz olunur • Qarşıdurma → anlama ilə balanslaşdırılır Yekun Selfobject anlayışı narsisizmi: • İnterpersonal problem kimi deyil • İntrapsixik boşluğun nəticəsi kimi anlamağa imkan verir. Bu konsept növbəti bölmədə təqdim ediləcək selfobject ehtiyaclarının (mirroring, idealizing, twinship) daha konkret analizinə zəmin yaradır. 2.4. Selfobject ehtiyacları Özlük psixologiyasında narsisizmin anlaşılması üçün əsas açarlardan biri selfobject ehtiyaclarıdır. Heinz Kohut bu ehtiyacları insanın psixoloji inkişafının mərkəzi komponentləri kimi təsvir edir. Bu ehtiyaclar uşaqlıq dövründə formalaşır və sağlam inkişafda tədricən daxilləşdirilərək (internalizasiya olunaraq) daha müstəqil özlük funksiyalarına çevrilir. Lakin bu proses pozulduqda, fərd bu ehtiyacları həyat boyu xarici mənbələr vasitəsilə qarşılamağa çalışır. Kohut üç əsas selfobject ehtiyacını təsvir edir: 2.4.1. Güzgülənmə (Mirroring) ehtiyacı Bu ehtiyac uşağın özünü dəyərli və görülmüş hiss etməsi ilə bağlıdır. Uşaq: • Nailiyyətlərini göstərir • Emosiyalarını ifadə edir • Diqqət və təsdiq gözləyir Valideyn: • Bunu qəbul edir • əks etdirir • təsdiqləyir Bu proses nəticəsində uşaqda belə bir daxili hiss formalaşır: “Mən dəyərliyəm və görülürəm” Pozuntu olduqda: Əgər bu ehtiyac qarşılanmazsa: • Uşaq özünü “görünməz” hiss edir • Özünə dəyər sistemi zəif formalaşır • Gələcəkdə həddindən artıq təsdiq ehtiyacı yaranır Klinik təqdimat: • Daim tərif gözləmək • Sosial mediaya həddindən artıq bağlılıq • Tənqidə qarşı həssaslıq Terapiyada: Pasiyent terapevtdən: • Görülmək • Anlaşılmaq • Təsdiq olunmaq Gözləyir.  Terapevtin empatik cavabı burada əsas müdaxilədir. 2.4.2. İdealizasiya (Idealizing) ehtiyacı Bu ehtiyac uşağın güclü, sabit və təhlükəsiz bir fiqura bağlanmaq istəyi ilə bağlıdır. Uşaq: • Valideyni güclü və mükəmməl kimi görür • Ona bağlanır • Onun vasitəsilə özünü təhlükəsiz hiss edir • Bu proses nəticəsində uşaq “daxili güc sistemi” formalaşdırır Pozuntu olduqda: • Uşaq təhlükəsizlik hissi inkişaf etdirə bilmir • Daxili dayaq zəif olur • Gələcəkdə başqalarına idealizasiya ilə bağlanır Klinik təqdimat: • Müəllim, lider, terapevti idealizə etmək • “Siz fərqlisiniz, məni yalnız siz anlaya bilərsiniz” • Sonra məyusluq və devalvasiya Terapiyada: Pasiyent terapevti: güclü və mükəmməl fiqur kimi istifadə edir Terapevt: • Bu idealizasiyanı dağıtmamalı • Amma tədricən realistikləşdirməlidir 2.4.3. Əkizlik / bənzərlik (Twinship) ehtiyacı Bu ehtiyac insanın: “mən başqalarına bənzəyirəm, tək deyiləm” hissi ilə bağlıdır Uşaq: • Başqaları ilə oxşarlıq axtarır • Aidiyyət hissi yaşamaq istəyir Sağlam inkişafda: • Sosial bağlılıq yaranır • İnsan özünü insanlığın bir hissəsi kimi hiss edir Pozuntu olduqda: • Yadlaşma hissi • “heç kim mənə bənzəmir” təcrübəsi • Sosial izolyasiya və ya süni üstünlük hissi Klinik təqdimat: • “Heç kim məni anlamır” • Ya da əksinə → “mən hamıdan fərqliyəm” Terapiyada: Pasiyent terapevtlə: • Oxşarlıq axtarır • “məni anlayan yeganə insan” kimi görür Selfobject ehtiyaclarının ümumi dinamikası Bu üç ehtiyac bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı şəkildə işləyir: • Mirroring → özünə dəyər • Idealizing → daxili güc • Twinship → aidiyyət Sağlam inkişafda bu ehtiyaclar: daxilləşir və balanslaşır Patoloji vəziyyətdə isə: xarici mənbələrdən asılı qalır Klinik nəticə Narsisistik pasiyentin davranışları çox vaxt bu prizma ilə anlaşılır: • “Çox tərif istəyir” → mirroring ehtiyacı • “Məni idealizə edir” → idealizing ehtiyacı • “Heç kim məni anlamır” → twinship ehtiyacı Yekun Selfobject ehtiyacları narsisistik şəxsiyyət pozuntusunu: Simptom səviyyəsində deyil Ehtiyac səviyyəsində Anlamağa imkan verir. Bu baxış terapevt üçün əsas dəyişiklik yaradır: davranışı yox, ehtiyacı görmək 2.5. İnkişaf modeli Özlük psixologiyası baxımından insanın psixoloji inkişafı yalnız davranış və ya öyrənmə prosesi deyil, özlüyün tədricən təşkilatlanması və sabitləşməsi prosesidir. Heinz Kohut bu prosesi selfobject münasibətləri üzərindən izah edir. Bu modelə görə uşaq doğulduqda: • Özünü ayrı bir varlıq kimi tam hiss etmir • Öz emosiyalarını tənzimləyə bilmir • Özünə dəyər hissi formalaşmamış olur Bu funksiyalar ilkin olaraq selfobject fiqurlar tərəfindən təmin edilir. Erkən mərhələ: Tam asılılıq Uşaq həyatının ilk dövrlərində: Özünü grandioz şəkildə yaşaya bilər. Valideyni isə mükəmməl və hər şeyi bacaran kimi görür. Bu iki xətt: • Grandioz self • İdealizə olunmuş valideyn təsviri • İnkişafın normal hissəsidir.  Vacib: Bu patoloji deyil, inkişaf üçün zəruridir Empatik uyğunlaşma (attunement) Sağlam inkişafın əsas şərti valideynin uşağın ehtiyaclarına yetərincə uyğun (not perfect, but good enough) cavab verməsidir. Valideyn: • Uşağın sevincini paylaşır • Onun narahatlığını tənzimləyir • Onu “görür”sə bu proses: özlüyün qurulmasının əsasını qoyur Optimal frustrasiya Kohutun ən vacib anlayışlarından biri optimal frustrasiyadır. Bu o deməkdir ki: • Valideyn hər ehtiyacı mükəmməl qarşılamır • Amma tam da “çatışmaz” da qalmır • Yəni: nə həddindən artıq təmin edir, nə də travmatik şəkildə məhrum edir Nəticə: Uşaq tədricən öyrənir ki: • Bütün ehtiyaclar dərhal qarşılanmır • Amma dünya tam təhlükəli də deyil • Bu balans inkişaf üçün kritikdir. Transmuting internalization (transformativ daxilləşdirmə) Optimal frustrasiya nəticəsində baş verən əsas proses: transmuting internalization. Bu o deməkdir ki, uşaq əvvəlcə valideyn vasitəsilə aldığı funksiyaları tədricən: öz daxili sisteminə köçürür. Məsələn: Əvvəl: Valideyn sakitləşdirir → uşaq sakitləşir Sonra: Uşaq özü-özünü sakitləşdirə bilir Bu proses nəticəsində: • Özünə dəyər daxilləşir • Emosional tənzimləmə inkişaf edir • Özlük koherensiyası yaranır Pozuntu necə yaranır? Əgər inkişaf prosesində: • Empatik uyğunlaşma zəifdirsə • Frustrasiya ya çox az, ya da çoxdursa • Selfobject ehtiyacları qarşılanmırsa Onda daxilləşdirmə prosesi baş vermir. Nəticə: • Özünə dəyər xarici qalır • Emosional tənzimləmə zəif olur • Selfobject asılılığı davam edir Klinik nəticə Bu model narsisistik pasiyenti belə izah edir: “O, uşaq vaxtı ala bilmədiyini indi almağa çalışır” Terapiyada inkişafın təkrarı Kohut yanaşmasına görə terapiya: inkişafın ikinci şansı kimi işləyir. Pasiyent: Terapevti selfobject kimi istifadə edir. Unmet ehtiyaclarını gətirir. Terapevt: • Empatik uyğunlaşma təmin edir • Optimal frustrasiya yaradır • Daxilləşdirməyə imkan verir Yekun Kohutun inkişaf modeli narsisizmi belə çərçivələyir: • Problem xarakter deyil • Problem inkişafın dayanmasıdır Və terapiya: bu inkişafın yenidən davam etməsi üçün mühit yaradır 2.6. Patogenez və ya “nə səhv getdi?” Özlük psixologiyası baxımından narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun yaranması birbaşa özlüyün inkişaf prosesində baş verən pozuntularla əlaqəlidir. Heinz Kohut bu pozuntuları əsasən selfobject münasibətlərindəki empatik uğursuzluqlar çərçivəsində izah edir. Bu yanaşmada patogenez travmatik hadisələrin sadə nəticəsi kimi deyil, daha çox təkrarlanan və strukturlaşdırıcı empatik çatışmazlıqların nəticəsi kimi başa düşülür Empatik uğursuzluq (empathic failure) Empatik uğursuzluq — uşağın emosional və psixoloji ehtiyaclarının valideyn tərəfindən: • Görülməməsi • Düzgün başa düşülməməsi • Adekvat cavablandırılmamasıdır. . Burada vacib nüans: məsələ “valideyn pis idi” deyil məsələ “uyğunlaşma yetərli olmadı”dir. Nəticə: • Uşaq öz təcrübəsini mənalandıra bilmir • Özünü dəyərli hiss etmir • Özlük inkişafı zəifləyir Travmatik selfobject təcrübələri Empatik uğursuzluqlar bəzən daha intensiv və travmatik formada baş verir: • Davamlı tənqid • Emosional laqeydlik • Həddindən artıq idealizasiya və təzyiq • Uşağın ehtiyaclarının inkarı Bu hallarda: • Uşaq öz təcrübəsinə güvənmir • Özünü “yanlış” hiss edir • Utanc mərkəzi affektə çevrilir Fragmentasiya (özlüyün parçalanması) Empatik uyğunlaşma olmadıqda özlük bütöv şəkildə təşkil oluna bilmir. Bunun nəticəsində fragmentasiya (parçalanma) riski yaranır. Bu vəziyyətdə fərd: • Özünü sabit hiss etmir • Emosional olaraq tez dağılır • Özünə dəyər sürətlə dəyişir Klinik təzahür: • Birdən özünü çox güclü hiss edir • Sonra isə tam dəyərsiz Bu dalğalanma narsisistik strukturun əsas xüsusiyyətidir. Müdafiəvi strukturların inkişafı Özlük parçalanmasının qarşısını almaq üçün psixika müdafiələr yaradır: 1. Grandioz müdafiə “Mən üstünəm” Utancdan qoruyur 2. Uzaqlaşma / geri çəkilmə Münasibətlərdən qaçma Zədələnmədən qoruyur 3. İdealizasiya Güclü fiqura bağlanma Təhlükəsizlik hissi yaradır  Vacib Qeyd: Bu müdafiələr problem deyil onlar özlüyü qorumağa çalışan strategiyalardır İnkişafın “dayanması” Kohut yanaşmasına görə narsisistik patologiya: • inkişafın tam pozulması deyil • dayanmasıdır (arrested development) Yəni: • Bəzi funksiyalar inkişaf edib • Amma kritik nöqtədə proses dayanıb Nəticə: • Özünə dəyər daxilləşməyib • Emosional tənzimləmə xarici qalıb • Selfobject asılılığı davam edir Klinik perspektiv Bu model terapevt üçün çox vacib dəyişiklik yaradır. Pasiyent: “problemli şəxsiyyət” deyil, “inkişafı yarım qalmış özlük”dür. Terapiya baxımından nəticə Əgər problem inkişafın dayanmasıdırsa, terapiyanın məqsədi: inkişafı davam etdirməkdir. Bu isə aşağıdakıları tələb edir: • Empatik uyğunlaşma • Təhlükəsiz münasibət • Tədrici daxilləşdirmə Yekun Kohut yanaşmasında narsisistik şəxsiyyət pozuntusunun patogenezi: • Empatik uğursuzluqlar • Qarşılanmamış selfobject ehtiyacları • Özlüyün zəif təşkilatlanması üzərində qurulur. Bu baxış narsisizmi: “problematik davranış”dan çıxarıb, “qorunmağa çalışan kövrək sistem” kimi görməyə imkan verir.

Pozitiv psixologiya, ənənəvi psixologiyanın yalnız "nəyin səhv olduğunu" (patologiyalar, xəstəliklər, travmalar) araşdırmasına bir reaksiya olaraq yaranmışdır. Bu sahənin əsas məqsədi "nəyin düzgün olduğunu" – yəni insanı xoşbəxt edən, həyata bağlayan və potensialını maksimuma çatdıran amilləri elmi şəkildə öyrənməkdir. ​Bu sahənin banisi Martin Seligman hesab olunur. O, 1998-ci ildə Amerika Psixologiya Assosiasiyasının (APA) prezidenti seçildikdən sonra bu istiqaməti rəsmiləşdirmişdir. ​1. Əsas Model: PERMA Modeli ​Seligman-a görə, rifah (well-being) 5 əsas sütun üzərində qurulur. Bu model həm fərdi seanslarda, həm də məktəb mühitində şagirdlərin ruh yüksəkliyini artırmaq üçün əla bazadır: ​P (Positive Emotion): Müsbət emosiyalar (sevinc, şükranlıq, ümid). ​E (Engagement): Bir işlə məşğul olarkən zamanın necə keçdiyini hiss etməmək (Axın/Flow vəziyyəti). ​R (Relationships): Sağlam və dəstəkləyici sosial münasibətlər. ​M (Meaning): Həyatın bir mənası və ya özündən daha böyük bir məqsədə xidmət etmək hissi. ​A (Accomplishment): Uğur qazanmaq və hədəflərə çatmaq hissi. 2. "Flow" (Axın) Teoremi ​Mihaly Csikszentmihalyi tərəfindən irəli sürülən bu konsepsiya pozitiv psixologiyanın ürəyidir. İnsan öz bacarıqları ilə qarşısındakı çətinlik tam balansda olduqda "axın" vəziyyətinə düşür. Bu zaman insan tamamilə fokuslanır və yüksək səviyyədə məhsuldarlıq nümayiş etdirir. ​3. Elmi Mənbələr və Tədqiqatlar ​Pozitiv psixologiya sadəcə "müsbət düşünmək" deyil, ciddi empirik tədqiqatlara əsaslanır: ​Genişlənmə və Qurulma Teoriyası (Barbara Fredrickson): Müsbət emosiyaların insanın düşüncə və hərəkət repertuarını genişləndirdiyini, neqativ emosiyaların isə (qorxu kimi) insanı məhdudlaşdırdığını sübut edir. ​Xarakter Gücləri (VIA Survey): Seligman və Peterson tərəfindən hazırlanan bu təsnifat, insanların 24 müsbət xarakter xüsusiyyətini (məsələn: dürüstlük, maraq, liderlik) üzə çıxarmağa kömək edir. ​4. Praktikada Necə İstifadə Olunur? ​Bir psixoloq olaraq seanslarında və ya məktəbdə bu metodları tətbiq edə bilərsən: ​Şükranlıq Gündəliyi: Hər gün 3 yaxşı hadisəni yazmaq. ​Güclü Tərəflərin Tapılması: İnsanın zəif tərəflərini düzəltməkdən çox, güclü tərəflərini necə daha yaxşı istifadə edə biləcəyinə fokuslanmaq. ​Səbir və Dözümlülük (Resilience): Çətinliklərdən sonra daha güclü şəkildə ayağa qalxmaq bacarığını inkişaf etdirmək. ​Mənbə tövsiyəsi: Daha dərindən öyrənmək üçün Martin Seligmanın "Authentic Happiness" (Həqiqi Xoşbəxtlik) və ya "Flourish" kitablarını oxumağını tövsiyə edirəm. Bu kitablar həm nəzəri, həm də praktik tapşırıqlarla doludur.

 Ailə kiçik bir qrupdur. Kiçik bir qrup olmağına baxmayaraq, ən dərin münasibətlərin, hörmətin, sevginin, qayğının ilk toxumları əkilən, əkilən toxumların ilk tumurcuqları açılan bir ağacdır. Tərbiyəvi əsərlərdən biri olan " Qabusnamə" əsərində deyildiyi kimi, "Ata- Ana ağac, övlad isə həmin ağacın meyvələridir, ağaca nə qədər yaxşı baxsan meyvələridə bir o qədər yaxşı olar".Ailə münasibətləri və ailə yaxşı şəkildə qurulmalıdır ki, həmin ailənin davamçıları adət- ənənələri davam etdirən, vətəninə sadiq, cəmiyyətinə xeyirli bir vətəndaş ola bilsin. Ailə ilk sosiallaşma institutu, Ata və Ana isə ilk tərbiyəçilər hesab olunur. Qarşılıqlı hörmət və anlayış şəkilində qurulan ailə, gələcək nəsilin təminatçısıdır. Ailə kiçik bir dövlətdir, bu dövlətin xoşbəxt olması üçün, tarixdə dərin bir iz buraxması üçün diqqətli və ehtiyatlı olmaq lazımdır. Hər bir nəsil, sonrakı nəsilin əvvəlki nəsildən yaxşı olması üçün çalışmalıdır. Ailə anlayışın, mədəniyyətin, adət- ənənin, əmək- sevərliyin, sadiqliyin birləşdiyi bir mühitdir. Hər bir ailənin öz sirri, ailədaxili münasibətləri, ünsiyyət tərzi, davranış qaydaları, münaqişələri, adət- ənənələri vardır və əsas məsələ bunu qoruyub saxlamaqdır. Ana- Atanın saçının rəngi, gözünün rəngi, danışıq tərzi, səsi, xarakteri övladında müşahidə olduğu kimi onun hörmət anlayışı, məhəbbəti, sevgisi, qayğısı, mərhəmət hissi, xeyirxahlığıda ötürülür. Hətta sənin yanında olamadıqlarında belə onların sənin yanında olduğunu hiss etmək və hiss etməyə ehtiyac duymaq, qəlbinin o dərin boşluğunda hiss etdiyimizdir ailə. Ìlk əlindən tutaraq adımlamağı öyrədən, sənin saf şəkildə və daimi yaxşılığını düşünən o isti mühitdir. Heç bir yerdə hiss edə bilmədiyin, heç bir şeyin əvəz edə bilməyəcəyi və yerini doldura bilməyəcəyi bir ailənin olduğunu hər kəs dərk etməlidir.  Ìlk ünsiyyətdə olduğun, ilk kəlmələrini söylədiyin, özünü ifadə etməyə çalışdığın, körpəlik vaxtlarının keçdiyi, hər narahat olduğunda, hər xoşbəxt hiss etdiyində səni oxşayan məskəndir, çiçəkli bir bağçadır. Çiçəkli bağda hər rəngdə və göz oxşayan minlərlə çiçəklərin olmasına baxmayaraq ailə oradakı bağda, çiçəklər arasında seçilən ən saf, təravətli çiçəkdir. Ailə ilmək ilmək hörülən, ən incəlikləri ilə toxunuluna bir evdir. O evin işıqsız, divarlarının rəngsiz olmağına baxmayaraq o evi isidən, rəngsiz divarlarına belə rəng qatan, bir arada olan ailə üzvləri, xoşbəxt olmağın və yalnız hiss etməməyin yolunu axtarmaz çünki orada ki, insanlar bunun fərqindədir ki, ailənin yanında olmaq və onların yanında güvəndə hiss etmək belə o rəngsiz divarlardan çiçək açdırar, qaranlıq evə belə işıq saçdırar. Səni qoruyacaq daimi qalxanın olmasını bilmək həmin ailəyə olan güvənin göstəricisidir. Bu hisslərlə və anlayışlarla böyüyən uşaq isə həmin bağın ən rəngarəng çiçəyi olar. Ata və ananın ona aşıladıqlarının daha yaxşısını etməyə çalışar övlad. Amma təəssüfki, müasir dövrdə ailə anlayışına və ifadəsinə önəm verməyən və həssaslıq göstərməyən ailələrə də rast gəlirik. Hər bir insan ailə məsuliyətini öz üzərinə götürəcəyini və bunun öhdəsindən gələ biləcəyinin fərqində olduqda ailə qurmalıdır. Çünki, hər bir uşaq qayğıkeş və sevgidolu ailədə böyüməlidir. Və hər bir ailə övladının bütün tələbatlarını ödəməli və ona xoşbəxt bir ailə mühiti yaratmağa borcludur. Ailələr arasında mübahisələr və fikir ayrılıqları da olur ki, bunlar da ailədaxili münasibətləri gərginləşdirir və hətta boşanmaya belə gətirə bilir. Ailə münasibətlərinin pozulmasına gətirən səbəblərə siyasi, iqtisadi, maddi və mənəvi səbəblər də aiddir. Bəzi ailələr arasında ailənin mahiyyətini dərindən dərk etməyən və ailə münasibətlərinə dəyər verməyən ailələrədə rast gəlinir. Onlar kifayət qədər məlumatlı olmaya bilərlər. Onları maarifləndirmək, məllumatlandırmaq, onlara dəstək olmaq isə müəllimlərin və psixoloqların və,s üzərinə düşür. Onlar seminarlar və tədbirlər təşkil etməli, onları dəvət etməlidirlər. Ata və Ana öz aralarında ki, hər hansı bir kiçicik belə olsa mübahisələri övladlarının yanında həll etməməlidirlər. Əgər həll edərlərsə bu uşaqlarda çox böyük travmalara səbəb olur. Övladının da yaxşılığını düşünən ailə buna heç vaxt yol verməz və övladının gələcəyini düşünər. Onlar ən incə çiçəkdirlər və ən incə duyğular və xoşbəxtliklərlə böyüdülməlidirlər. Onların sevgiyə və güvənə olan tələbatlarını ödəməlidirlər. Ata və Ana rəsm dəftərlərini (uşaqlarını) istədikləri kimi boyaya bilməzlər! Bəzən boşanma dövründə belə Ata və ana övladlarından yaxşı məqsədlər üçün istifadə etmir, onları bir birlərinə qarşı doldurular. Bu ailə bağlarına belə zərər vurur, övladlarının onlara qarşı güvən hissini sarsıdır. Əgər bir ailə həqiqətən boşanmaq istəyir və yollarını ayırmaq istəyirlərsə bunu qanuni yolla sonlandırmalı və övladları üçün Ata və Ana olaraq vəzifələrini yerinə yetirməlidirlər. Hətta yeri gəldikdə onlar övladları üçün eyni mühitdə olmalı, onlarla unudulmaz vaxt keçirməlidirlər. Hətta onların yanında xoşbəxt belə görünməlidirlər.Gələcək yaş böhranların da, gələcək həyati əhəmiyyət daşıyan qərarlarında, həyatının çətin dönəmlərində, imtahan dövrlərində, akademik streslərində, peşə seçimində, xoş və çətin günlərində yanlarında olmalıdırlar. Ailə ən həzin musiqidir, qəlbin incəliklərinə toxunan, hər dərdə dərman olan məlhəmdir. Övladlarınızın hər çətinlikdə onu qoruyacaq, onun əlindən tutub ona dəstək verən bir ailənin olduğunu bilmələri üçün çalışın. Onları həyat kitabının  rəngli səyifələri ilə tanış edin. Ìndinin və gələcəyin ailələri, övladlarınızı məhkəmə kolidorları ilə tanış etməyin, övladlarınızın həftənin hər hansı günü çatdıqda digər ailə üzvü ilə görüşməyi həsrətlə gözləmələrinə şərait yaratmayın, yaxşı örnək olun!!! Nərmin Fərzəliyeva.

Ailə psixologiyası: Ailə kiçik bir qrupdur. Kiçik bir qrup olmağına baxmayaraq, ən dərin münasibətlərin, hörmətin, sevginin, qayğının ilk toxumları əkilən, əkilən toxumların ilk tumurçuqları açılan bir ağacdır. Tərbiyəvi əsərlərdən biri olan " Qabusnamə" əsərində deyildiyi kimi, "Ata- Ana ağac, övlad isə həmin ağacın meyvələridir, ağaca nə qədər yaxşı baxsan meyvələridə bir o qədər yaxşı olar".Ailə münasibətləri və ailə yaxşı şəkildə qurulmalıdır ki, həmin ailənin davamçıları adət- ənənələri davam etdirən, vətəninə sadiq, cəmiyyətinə xeyirli bir vətəndaş ola bilsin. Ailə ilk sosiallaşma institutu, Ata və Ana isə ilk tərbiyəçilər hesab olunur. Qarşılıqlı hörmət və anlayış şəkilində qurulan ailə, gələcək nəsilin təminatçısıdır. Ailə kiçik bir dövlətdir, bu dövlətin xoşbəxt olması üçün, tarixdə dərin bir iz buraxması üçün diqqətli və ehtiyatlı olmaq lazımdır. Hər bir nəsil, sonrakı nəsilin əvvəlki nəsildən yaxşı olması üçün çalışmalıdır. Ailə anlayışın, mədəniyyətin, adət- ənənin, əmək- sevərliyin, sadiqliyin birləşdiyi bir mühitdir. Hər bir ailənin öz sirri, ailədaxili münasibətləri, ünsiyyət tərzi, davranış qaydaları, münaqişələri, adət- ənənələri vardır və əsas məsələ bunu qoruyub saxlamaqdır. Ana- Atanın saçının rəngi, gözünün rəngi, danışıq tərzi, səsi, xarakteri övladında müşahidə olduğu kimi onun hörmət anlayışı, məhəbbəti, sevgisi, qayğısı, mərhəmət hissi, xeyirxahlığıda ötürülür. Hətta sənin yanında olamadıqlarında belə onların sənin yanında olduğunu hiss etmək və hiss etməyə ehtiyac duymaq, qəlbinin o dərin boşluğunda hiss etdiyimizdir ailə. Ìlk əlindən tutaraq adımlamağı öyrədən, sənin saf şəkildə və daimi yaxşılığını düşünən o isti mühitdir.Heç bir yerdə hiss edə bilmədiyin, heç bir şeyin əvəz edə bilməyəcəyi və yerini doldura bilməyəcəyi bir ailə düşünün. Ìlk ünsiyyətdə olduğun, ilk kəlmələrini söylədiyin, özünü ifadə etməyə çalışdığın, körpəlik vaxtlarının keçdiyi, hər narahat olduğunda, hər xoşbəxt hiss etdiyində səni oxşayan məskəndir, çiçəkli bir bağçadır. Çiçəkli bağda hər rəngdə və göz oxşayan minlərlə çiçəklərin olmasına baxmayaraq ailə oradakı bağda, çiçəklər arasında seçilən ən saf, təravətli çiçəkdir. Ailə ilmək ilmək hörülən, ən incəlikləri ilə toxunuluna bir evdir. O evin işıqsız, divarlarının rəngsiz olmağına baxmayaraq o evi isidən, rəngsiz divarlarına belə rəng qatan, bir arada olan ailə üzvləri, xoşbəxt olmağın və yalnız hiss etməməyin yolunu axtarmaz çünki orada ki, insanlar bunun fərqindədir ki, ailənin yanında olmaq və onların yanında güvəndə hiss etmək belə o rəngsiz divarlardan çiçək açdırar, qaranlıq evə belə işıq saçdırar. Səni qoruyacaq daimi qalxanın olmasını bilmək həmin ailəyə olan güvənin göstəricisidir. Bu hisslərlə və anlayışlarla böyüyən uşaq isə həmin bağın ən rəngarəng çiçəyi olar. Ata və ananın ona aşıladıqlarını, ailəsinə daha da yaxşısını etmək üçün çox çalışar. Amma təəssüfki, müasir dövrdə ailə anlayışına və ifadəsinə önəm verməyən və həssaslıq göstərməyən ailələrə də rast gəlirik. Hər bir insan ailə məsuliyətini öz üzərinə götürəcəyini və bunun öhdəsindən gələ biləcəyinin fərqində olduqda ailə qurmalıdır. Çünki, hər bir uşaq qayğıkeş və sevgidolu ailədə böyüməlidir. Və hər bir ailə övladının bütün tələbatlarını ödəməli və ona xoşbəxt bir ailə mühiti yaratmağa borcludur. Ailələr arasında mübahisələr və fikir ayrılıqları da olur ki, bunlar da ailədaxili münasibətləri gərginləşdirir və hətta boşanmaya belə gətirə bilir. Ata və Ana öz aralarında ki, hər hansı bir kiçicik belə olsa mübahisələri övladlarının yanında həll etməməlidirlər. Əgər həll edərlərsə bu uşaqlarda çox böyük travmalara səbəb olur. Övladının da yaxşılığını düşünən ailə buna heç vaxt yol verməz, və övladının gələcəyini düşünər. Onlar ən incə çiçəkdirlər və ən incə duyğular və xoşbəxtliklərlə böyüdülməlidirlər. Onların sevgiyə və güvənə olan tələbatlarını ödəməlidirlər. Ata və Ana rəsm dəftərlərini (uşaqlarını) istədikləri kimi boyaya bilməzlər! Bəzən boşanma dövründə belə Ata və ana övladlarından yaxşı məqsədlər üçün istifadə etmir, onları bir birlərinə qarşı doldurular. Bu ailə bağlarına belə zərər vurur, övladlarının onlara qarşı güvən hissini sarsıdır. Əgər bir ailə həqiqətən boşanmaq istəyir və yollarını ayırmaq istəyirlərsə bunu qanuni yolla sonlandırmalı və övladları üçün Ata və Ana olaraq vəzifələrini yerinə yetirməlidirlər. Hətta yeri gəldikdə onlar övladları üçün eyni mühitdə olmalı, onlarla unudulmaz vaxt keçirməlidirlər. Hətta onların yanında xoşbəxt belə görünməlidirlər. Gələcək yaş böhranların da, gələcək həyati əhəmiyyət daşıyan qərarlarında, həyatının çətin dönəmlərində, imtahan dövrlərində, akademik streslərində, peşə seçimində, xoş və çətin günlərində yanlarında olmalıdırlar. Ailə ən həzin musiqidir, qəlbin incəliklərinə toxunan, hər dərdə dərman olan məlhəmdir. Övladlarınızın hər çətinlikdə onu qoruyacaq, onun əlindən tutub ona dəstək verən bir ailənin olduğunu bilmələri üçün çalışın. Ìndinin və gələcəyin ailələri, övladlarınızı məhkəmə kolidorları ilə tanış etməyin, övladlarınızın həftənin hər hansı günü çatdıqda digər ailə üzvü ilə görüşməyi həsrətlə gözləmələrinə şərait yaratmayın, yaxşı örnək olun!!!

Ailə uşağın şəxsiyyətinin, emosional dünyasının və sosial davranışlarının formalaşdığı ilk və ən mühüm sosial mühit hesab olunur. Uşaq dünyanı ilk olaraq ailə vasitəsilə tanıyır, emosiyaları ifadə etməyi, münasibətlər qurmağı və problemlərlə davranma üsullarını valideynlərin davranış modellərindən öyrənir. Buna görə də ailədaxili münasibətlərin xarakteri uşağın emosional inkişafına birbaşa təsir göstərir. Ailədə davamlı münaqişələrin mövcudluğu isə uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.         Münaqişəli ailə mühiti dedikdə valideynlər arasında tez-tez baş verən mübahisələr, emosional gərginlik, aqressiv davranışlar, qarşılıqlı hörmətin azalması, psixoloji təzyiq və ya soyuq münasibətlər sistemi nəzərdə tutulur. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar özlərini təhlükəsiz hiss etmədikləri üçün emosional sabitlik formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, ailədə konfliktlərin intensivliyi və davamlılığı uşağın emosional inkişaf səviyyəsinə birbaşa təsir edir.         Uşağın emosional inkişafı onun hisslərini tanımaq, ifadə etmək, idarə etmək və digər insanların emosiyalarını anlama bacarığı ilə bağlıdır. Sağlam ailə mühitində böyüyən uşaqlar sevgi, diqqət və dəstək gördükləri üçün öz emosiyalarını daha düzgün tənzimləməyi öyrənirlər. Əksinə, münaqişələrin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə uşaqlar qorxu, narahatlıq, günahkarlıq və qeyri-müəyyənlik hissləri yaşayırlar. Onlar çox vaxt valideynlər arasındakı konfliktlərə görə özlərini məsul hesab edir və bu da daxili gərginliyin artmasına səbəb olur.         Münaqişəli ailə mühitinin uşaqlara təsiri ilk növbədə emosional təhlükəsizlik hissinin zəifləməsində özünü göstərir. Uşaq üçün ailə sabitlik və qorunma məkanı olmalıdır. Lakin valideynlər arasında davamlı mübahisələr olduqda uşaq gələcək hadisələri proqnozlaşdıra bilmir və daim stress vəziyyətində qalır. Bu hal emosional həssaslığın artmasına, tez ağlama, aqressiv reaksiya və ya əksinə, içəqapanma kimi davranışlara səbəb olur. Belə ailələrdə böyüyən uşaqlarda narahatlıq və qorxu səviyyəsi daha yüksək olur. Onlar yüksək səslərə və ya konflikt vəziyyətlərinə qarşı həddindən artıq reaksiya verə bilirlər. Bəzi uşaqlar emosiyalarını açıq ifadə etməkdən çəkinir, çünki mənfi reaksiyalar görməkdən qorxurlar. Nəticədə emosional sıxıntılar daxildə toplanır və bu vəziyyət uzun müddətdə psixosomatik problemlərə, yuxu pozuntularına və özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər.         Ailə münaqişələri uşağın özünüqiymətləndirməsinə də təsir edir. Valideynlər arasında konfliktlər zamanı uşağın ehtiyaclarına diqqətin azalması onda dəyərsizlik hissi yaradır. Uşaq özünü sevilməyən və ya lazımsız hiss edə bilər. Bu isə sosial münasibətlərdə çətinliklərə, utancaqlığa və ya aqressiv davranışlara səbəb olur. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda bu vəziyyət həm akademik motivasiyanın azalmasına, həm də yaşıdlarla münasibətlərdə problemlərə yol açır.         Münaqişəli ailə mühitinin digər mühüm təsiri emosional davranış modellərinin öyrənilməsi ilə bağlıdır. Uşaqlar valideynləri müşahidə edərək konfliktlərin necə həll olunduğunu öyrənirlər. Əgər ailədə problemlər qışqırıq, təhqir və ya zorakı davranışlarla həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal ünsiyyət forması kimi qəbul edir. Gələcəkdə o, sosial münasibətlərdə eyni davranış modelini tətbiq edə bilər. Bu səbəbdən ailə konfliktləri yalnız cari deyil, uzunmüddətli sosial-emosional nəticələr də yaradır.         Yeniyetməlik dövründə münaqişəli ailə mühitinin təsiri daha qabarıq şəkildə müşahidə olunur. Bu mərhələdə emosional həssaslıq artdığı üçün ailə daxilindəki gərginlik yeniyetmədə üsyankar davranışlara, emosional partlayışlara və ya sosial uzaqlaşmaya səbəb ola bilər. Bəzi hallarda isə yeniyetmələr emosional dəstək tapmadıqları üçün riskli davranışlara meyl göstərə bilirlər.         Bununla yanaşı, qeyd etmək vacibdir ki, ailədə konfliktlərin mövcudluğu hər zaman mənfi nəticə doğurmur; əsas məsələ konfliktlərin necə idarə edilməsidir. Əgər valideynlər problemləri sakit dialoq, qarşılıqlı hörmət və kompromis yolu ilə həll edirlərsə, uşaq sağlam konflikt həll etmə bacarıqlarını öyrənir. Bu isə onun emosional yetkinliyinin inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Deməli, konfliktin özü deyil, onun destruktiv formada yaşanması uşağın emosional inkişafı üçün təhlükəlidir.         Münaqişələrin uşaqlara mənfi təsirini azaltmaq üçün valideynlərin emosional savadlılığının artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideynlər uşağın yanında aqressiv mübahisələrdən çəkinməli, onun emosiyalarını dinləməli və təhlükəsizlik hissini qorumağa çalışmalıdırlar. Ailə daxilində açıq ünsiyyət, empatiya və qarşılıqlı dəstək mühiti yaradıldıqda uşaqlar daha stabil emosional inkişaf nümayiş etdirirlər.         Nəticə olaraq demək olar ki, münaqişəli ailə mühiti uşaqların emosional inkişafına ciddi təsir göstərən sosial-psixoloji faktordur. Davamlı konfliktlər uşaqlarda narahatlıq, qorxu, özünəinamın azalması və emosional tənzimləmə problemləri yarada bilər. Sağlam emosional inkişaf üçün ailədə təhlükəsiz, dəstəkləyici və hörmətə əsaslanan münasibətlər mühüm şərt hesab olunur. Valideynlərin davranış modeli uşağın gələcək emosional və sosial həyatının formalaşmasında əsas rol oynadığından ailədaxili münasibətlərin harmonik qurulması həm uşağın psixoloji rifahı, həm də cəmiyyətin sağlam inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Ümumi təhsil məktəblərində şagirdlərlə aparılan təlim və tərbiyə işinin müvəffəqiyyəti, orada fəaliyyət göstərən pedaqoji heyətdən asılıdır. Belə ki, məktəblərdə məqsədə yönəldilmiş təlim və tərbiyə prosesinin həyata keçirilməsi, hər bir şagirdə ciddi düşünülmüş fərdi münasibət tələb edir. Lakin, bu cür münasibəti təmin etmək üçün təlim və tərbiyəyə cəlb olunan şagirdin fərdi xüsusiyyətləri haqqında tam və obyektiv məlumata malik olmaqdan, həmin xüsusiyyətlərin əmələ gəlməsi səbəblərini müəyyənləşdirməkdən, şagirddə baş verən dəyişiklikləri öyrənməkdən, tətbiq edilən pedaqoji və psixoloji tədbirlərin şagirdə necə təsir göstərməsindən ibarətdir. Məhz, bütün bunlara nail olmağa imkan verən vasitələrdən biri psixoloji pasportun olmasıdır. Təkcə şagirdin xarakterində diqqəti ən çox cəlb edənləri və ya daha mühüm olanları qeyd etmək kifayət etmir. Çünki, şagirdin hərtərəfli inkişafı üçün onun haqqında çox istiqamətli məlumata malik olmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də, pasportda uşağın davranış və fəaliyyətinin mümkün qədər bütün əsas sahələrinə istinad etmək, şəraitə və mühitə münasibətinin başlıca xüsusiyyətlərini əks etdirməkdən ibarətdir. Məktəb təcrübəsinə istinad etməklə, ilkin versiya kimi sxem şəklində hazırlanması müəllim üçün lazımi istiqamət verməyə köməklik göstərəcəkdir. Belə ki, sxemdə şagirdlərin idrak proseslərinin işləmə mexanizmi, duyğu və qavrayışın təhlil və analiz göstəriciləri, diqqət və hafizənin istiqamət sahələri, təfəkkürün məntiqi və tənqidi parametləri, nitqin əsas əlamətləri, şagird fəaliyyətinin mühüm cəhətləri (zehni fəaliyyət prosesləri, fiziki fəaliyyət, ictimai-faydalı iş), davranışı, qabiliyyəti, marağı, meyli, münasibətlər sistemi, tempramenti, şəxsiyyət və xarakterik xüsusiyyətləri öz əksini tapır. Bütün bunlar uşaq və şagird şəxsiyyətinin hərtərəfli öyrənilməsi, hazırki hərəkət və davranışının səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi, şəxsi inkişafında nəyə nail olmağı aydınlaşdırmağa kömək edir. Aparılan müşahidələrdən aydın olur ki, məktəb pasportlarının ən zəif cəhəti ardıcıllığın və davamlılığın olmamasıdır. Müəllimin hər il başqa istiqamətə diqqət yetirməsi, davranış və fəaliyyətdə bir xüsusiyyəti əsas götürməsi və nəzərə almasıdır. Məhz, bu baxımdan şagirddə baş verən dəyişikliklərin əsas meyarlarını, meyl və marağının istiqamətini, inkişaf dinamikasını və s. təyin etmək olmur. Müəllimin şagirdə üzərində təsir gücünün yaradılması, ilk növbədə onun hansı istiqamətdə inkişaf etdiyini və hansı dəyişiklərin baş verdiyini bilməsindən asılıdır. Bu prosesin dəqiq müəyyənləşməsi üçün ardıcıllıq və davamlılıqla pasportun aylar, illər üzrə tərtibindən sonra fərqlilikləri nəzərə almaqla aydınlaşdırmaq mümkündür. Psixoloji pasport hazırlanarkən, sxemdə şagirdin fərdi keyfiyyətlərini aşağıdakı kimi qeyd etmək olar: -         İctimai siması; -         Zehni inkişafı; -         İctimai meyli; -         İnkişaf səviyyəsi; -         ətrafa və insanlara münasibəti; -         peşə marağı və s. Digər tərəfdən, pasportda məlumatların sistemliliyini, bir-biri ilə əlaqələndirilməsini, şagirdlərin xüsusiyyətlərinin yaranma səbəblərinin yaranma səbəblərini müəyyənləşdirmək xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki, bu və ya digər hadisənin səbəbini bilmədən, onun həlli üçün atılan addımları təyin etmək olmaz. Bu istiqamətdə təklif olunan pasportda səbəbləri aydınlaşdırmaq üçün məqsədəuyğun suallar tərtib etmək olar. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, fəaliyyətin nəticəsi bir tərəfdən şagirdin fəaliyyətə münasibətindən, digər tərəfdən isə fəaliyyəti həyata keçirmək üçün lazım bacarıqlar sisteminə yiyələnməkdən asılıdır. Ona görə də, şagirdin təhsil fəaliyyətini xarakterizə edərkən, təkcə dərsi mənimsəmə səviyyəsini deyil, mənimsəməni təmin edən və ya təmin edə bilməyən cəhətləri, hazırki fiziki və zehni səviyyəsini, nitqin ifadə və izah xüsusiyyətlərini, qabiliyyətin formalaşma tendensiyasını, təlimi münasibətini, səy və cəhdlər etalonunu əsas götürmək lazımdır. Tədqiqatlar və müşahidələrə əsasən, psixoloji pasportun vacib meyarlarından biri də məktəbdə pedaqoji heyətin hər hansı formada şagirdə münasibəti haqqında öz qarşısına müəyyən vəzifələr qoymasıdır. Bu məqamın qeyd edilməsi və fəaliyyət sferasının təyin olunması, psixoloji pasportdan istifadə zamanı pedaqoji səriştəliliyi ön plana çıxarır, təlim və tərbiyə işinin əhəmiyyətinə və keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Məqsədəmüvafiq tərtib olunmuş pasport nəticə etibarilə, şagirdin fərdi xüsusiyyətlərini əks etdirməklə bərabər, həmin xüsusiyyətlərin yaranma səbəblərini, hansı vasitələrlə inkişaf etdiyini, şəxsi inkişafın hansı psixoloji meyarlarla tənzimləndiyini, faydasız və zərərli vərdişlərin yaranma göstəricilərini aydınlaşdırmağa kömək edir. Ayxan Hüseynli                                                                                                                              Doktorant 

Ailə cəmiyyətin ən kiçik və eyni zamanda ən mühüm sosial institutlarından biri olmaqla, fərdin şəxsiyyət kimi formalaşmasında həlledici rol oynayır. Bu prosesdə valideyn–övlad münasibətləri uşağın psixi inkişafına, emosional sabitliyinə, sosial uyğunlaşmasına və gələcək həyat mövqeyinə birbaşa təsir göstərir. Sağlam ailədaxili münasibətlər uşağın özünə inamını, müstəqilliyini və sosial bacarıqlarını gücləndirdiyi halda, bu münasibətlərdə yaranan çətinliklər psixoloji gərginliyə, davranış pozuntularına və emosional problemlərə səbəb ola bilər. Müasir dövrdə sosial dəyişikliklər, texnoloji inkişaf, dəyərlər sistemindəki transformasiyalar valideyn–övlad münasibətlərində yeni problemlərin ortaya çıxmasına zəmin yaratmışdır. Bu baxımdan mövzunun elmi cəhətdən araşdırılması və praktik həll yollarının müəyyənləşdirilməsi aktualdır.         Valideyn–övlad münasibətlərində problemlərin yaranması bir sıra psixoloji, sosial və pedaqoji amillərlə bağlıdır. Əsas səbəblərdən biri ünsiyyət çatışmazlığıdır. Valideynlərin övladlarını dinləməməsi, onların emosional ehtiyaclarını nəzərə almaması və birtərəfli ünsiyyət modeli seçməsi münasibətlərdə soyuqluq və anlaşılmazlıq yaradır. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə uşağın müstəqillik ehtiyacı artdığı halda, valideynlərin həddindən artıq nəzarətçi mövqe tutması konfliktlərin dərinləşməsinə səbəb olur. Digər mühüm səbəb valideynlik üslublarının uyğunsuzluğudur. Avtoritar valideynlik modeli uşağın fikirlərinin nəzərə alınmaması, sərt qaydalar və cəza yönümlü yanaşma ilə xarakterizə olunur ki, bu da uşağın özünü ifadə etməsinə mane olur. Əksinə, həddindən artıq liberal münasibət isə məsuliyyət hissinin formalaşmamasına və davranış problemlərinə yol aça bilər. Demokratik valideynlik üslubunun olmaması ailədaxili balansın pozulmasına gətirib çıxarır.        Valideynlərin şəxsi psixoloji problemləri və stress səviyyəsi də münasibətlərə mənfi təsir göstərən amillərdəndir. Maddi çətinliklər, iş stressi, ailədaxili konfliktlər valideynlərin emosional resurslarını azaldır və bu gərginlik çox zaman uşaqlara yönəlir. Nəticədə övlad özünü dəyərsiz, anlaşılmayan və güvənsiz hiss edir. Bundan əlavə, nəsillərarası dəyərlər fərqi də ciddi problemlər yaradır. Müasir uşaqlar informasiya mühitində böyüyür, texnologiyadan aktiv istifadə edir və fərqli düşüncə tərzinə malik olurlar. Valideynlər isə bəzən bu dəyişiklikləri qəbul etməkdə çətinlik çəkir, nəticədə qarşılıqlı anlaşma zəifləyir.          Valideyn–övlad münasibətlərində yaranan çətinliklərin aradan qaldırılması üçün ilk növbədə effektiv ünsiyyətin qurulması vacibdir. Valideynlər övladlarını fəal şəkildə dinləməli, onların hiss və düşüncələrinə hörmətlə yanaşmalıdırlar. Empatiya münasibətlərin möhkəmlənməsində əsas amillərdən biridir. Demokratik valideynlik üslubunun tətbiqi də mühüm rol oynayır. Bu üslubda valideynlər qaydaları izah edir, uşağın fikrini nəzərə alır və qərarların qəbulunda onu prosesə cəlb edirlər. Bu yanaşma uşağın məsuliyyət hissini və özünə inamını artırır.                 Beləliklə, valideyn–övlad münasibətlərində yaranan çətinliklər çoxşaxəli səbəblərlə əlaqədardır və bu problemlər uşağın psixi inkişafına ciddi təsir göstərir. Effektiv ünsiyyətin qurulması, demokratik valideynlik yanaşmasının tətbiqi və psixoloji dəstəyin təmin edilməsi bu çətinliklərin aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayır. Sağlam valideyn–övlad münasibətləri yalnız ailədaxili harmoniyanı deyil, eyni zamanda cəmiyyətin psixoloji sağlamlığını təmin edən əsas amillərdən biridir. Nüşabə Məmmədova Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Ailə cəmiyyətin ən vacib sosial institutlarından biridir.İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən sosial münasibətləri ailə daxilində qurur.Ailə insan xarakterinin formalaşmasında,emosional vəziyyətində,sosial bacarıqlarında və gələcək həyat tərzində mühüm rol oynayır.Uşağın dünyaya baxışı,insanlara güvəni,sevgi anlayışı ilk olaraq ailədə formalaşır.Sağlam ailə münasibətləri insanın özünə inamlı,xoşbəxt və psixoloji cəhətdən sağlam böyüməsinə kömək edir.Əksinə ailədaxili problemlər,münaqişələr,emosional sayıqlıq insanın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.Bu səbəbdən ailə münasibətlərinin psixoloji baxımdan öyrənilməsi həm fərdi ,həm də cəmiyyət baxımından çox vacibdir.Müasir dövrdə ailədaxili problemlərinin artması bu mövzunun daha da aktual olmasına kömək edir.Ailədaxili ünsiyyətin roluAilədə sağlam münasibətlərin əsasını düzgün və sağlam ünsiyyət təşkil edir.Ünsiyyət ailə üzvləri arasında emosional bağ yaradır.Ailə üzvləri bir-biri ilə açıq,səmimi və hörmət çərçivəsində danışmalıdır.Ünsiyyət zamanı emosiyaların düzgün ifadə olunması,qarşı tərəfi dinləmək bacarığı və anlayışlı olmaq çox önəmlidir.Əgər ailədə ünsiyyət zəifdirsə,bu zaman anlaşılmazlıqlar,incikliklər və münaqişələr yarana bilər.Sağlam ünsiyyət isə problemlərin vaxtında həll olunmasına kömək edir.Uşaqlar ailədə gördükləri ünsiyyət modelini görərək həyatlarına tətbiq edirlər.Əgər uşaq hörmət və sevgi dolu ünsiyyət görürsə,o da gələcəkdə insanlarla sağlam münasibət qurur.Sağlam ailə münasibətlərinin xüsusiyyətləri. Sağlam ailə münasibətlərində əsas xüsusiyyət bunlardır:Qarşılıqlı hörmətSevgi və qayğıEmosional dəstəkEtibar və səmimiyyətBirgə qərar verməProblemləri sakit şəkildə həll etməAilə münaqişələrinin uşaqlara psixoloji təsiri Uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında ailə mühiti əsas rol oynayır.Uşaq valideynlərinin davranışlarını müşahidə edərək öyrənir.Buna sosial öyrənmə deyilir.Psixoloqlar qeyd edir ki,uşaqlar valideynlərin davranışlarını təkrarlamağa meyillidir.Buna görə valideynlər davranışlarına diqqət etməlidir.Kommunikasiya problemləri(ünsiyyətin düzgün qurulmaması,duyğuların açıqlanmaması)Maliyyə məsələləri(pulun idarə olunması,xərclərin bölüşdürülməsi ilə bağlı fikir ayrılıqları)Gözləntilər və dəyərlər(hər bir ailə üzvünün fərqli gözləntiləri və dəyərləri ola bilər)Vaxt və Diqqət bölgüsü(valideynlərin uşaqlara və ya bir-birinə kifayət qədər vaxt ayırmaması)Xarici təsirlər(dost,qohumlar və sosial şəbəkələrdən gələn təsirlər)Ailə münasibətlərinin cəmiyyətə təsiri. Ailə cəmiyyətin dəyərlərini usaqlara ötürən sosial qurumdur.Hörmət,məsuliyyət,dürüstlük kimi keyfiyyətlər ailədə formalaşır və cəmiyyətdə etibarlı ,sabit bir sosial mühitin yaranmasına səbəb olur.Güclü,sağlam ailə yalnız ailə üzvlərinin rifahını təmin etmir,eyni zamanda cəmiyyətin mədəni və sosial inkişafina müsbət təsir göstərir.NəticəUşaqlar ailədə sevgi,hörmət və empati ilə böyüdükdə cəmiyyətə də sağlam fərdlər təqdim olunur.

Stress psixoloji proses olmaqla, bədənin funksional ritminə təsir edir və gözlənilməz dəyişikliklərlə özünü göstərir. Belə ki, münasibətlərdə ünsiyyət axışının əsassız şəkildə pozulması, fikirlərə fərdi düşüncə tərzi ilə həssaslıqla yanaşmağa, davranışlarda qeyri-normallığın müşayiət olması kimi əlamətlərlə öz əksini tapır. Davamlı narahatlıq və nigaranlıq halında hərəkətlər sərgilənir.               Tədqiqatlara əsasən, bəzi insanlarda stresə meyllilik daha çox özünü büruzə verir, bəziləri isə yönləndirmə və idarəetmədə bacarıq formalaşdıra bilirlər. Yəni, stress insanın kölgəsi kimidir. Kölgəsindən qorxanları daima əsarətində saxlayır. Kölgəsini tanıyanlar isə əvvəlcədən hazırlıqlı olurlar. Bu da öz növbəsində, insanın baxış bucağını, yanaşma tərzini, düşünmə xüsusiyyətlərini tənzimləməyə xidmət edir.    Stresi idarə etmək önəmlidir yoxsa stresə düşünməmək? Etriaf etmək lazımdır ki, stress müasir dövrdə təbii və normal hallardan biridir. Çünki, stress informasiya bolluğunu idarə edə bilməməkdən yaranır. Stresə düşməmə vəziyyətinin olması üçün insan özünü bütün informasiyalara bağlamalıdır. Fəaliyyətdə olan insan üçün bu vəziyyətin mümkün olmadığını qəbul etsək, deməli stresi idarə etmək daha məqsədəuyğundur. İdarə oluna bilməyən stress insanı özünütənzimləmədən məhrum edir, düzgün seçim və qərarlardan uzaqlaşdırır, məntiqi düşücənin yaranmasını əngəlləyir. Stressin ən güclü tərəfi insanın özündən asılı olmayaraq, enerjisini sormağa başlayır. Enerji yuxu  və oyaq halda elə şəkildə azalmağa davam edir. Bu proses yorğunluğun, halsızlığın, tükənmişliyin  əsasını qoymuş olur.             Qeyd etmək lazımdır ki, hər bir insanın öz fərdi stresli davranış ssenarisi var. Bu ssenari uşaqlıqda, valideynlər stresli olduqda, uşağın qarşısında toqquşduqda, istəmədən onu problemlərinə cəlb etdikdə öyrənilir. Eyni zamanda, uşaq valideynlərin nümunələrini mənimsəyir və sonra bilmədən onları yetkin həyatında kopyalayır. Buna görə, bəzi insanlar streslərini aqressiv impulslar şəklində digər insanlara tökür və ya qabları qırır, bəziləri səssizcə kədərlərini yaşayır və ağlayır.Qəzəbə, düşmənçiliyə, kinliliyə, əsəbiliyə meylli insanlar stresə daha çox meyllidirlər və yumor hissi olan açıq, xeyirxah insanlar, əksinə, taleyin qarışıqlıqlarına daha davamlıdırlar.                Bir çox tədqiqatçılar qeyd edir ki, insanın emosional stres şəraitində göstərdiyi reaksiyaların təbiətinə şəxsiyyətin özünə hörmət hissi böyük təsir göstərir. Qəsdən özünə hörməti aşağı olan insanların, adətən, adekvat özünə hörməti olanlara nisbətən daha çox narahatlıq əlamətləri (həm subyektiv, həm də obyektiv səviyyədə) göstərdikləri məlumdur. İmtahan stresində avtonom sinir sisteminin vəziyyətinin öyrənilməsi göstərdi ki, imtahan stresi vəziyyətində simpatik sinir sisteminin ən aydın aktivasiyası yüksək narahat olan tələbələrdə, eləcə də müsbət keyfiyyətlərə görə aşağı özünə hörmət göstəriciləri olan şəxslərdə müşahidə edilmişdir.          Məhz, bu baxımdan imtahan zamanı yüksək müsbət özünə hörmət və bununla əlaqəli müvəffəqiyyətə inam, müsbət şəxsi keyfiyyətləri ilə özünə hörməti aşağı olan tələbələrlə müqayisədə simpatik sistemin fəaliyyətinin azalmasına səbəb olur.        İdman stresinə həsr olunmuş bir sıra əsərlərdə göstərilmişdir ki, zehni stresin yaranmasına səbəb olan vəziyyətlərdə uğur qazanmaq motivasiyası şəxsiyyətə narahatlığın əksinə təsir göstərir, müvafiq olaraq narahatlığı az olan idmançılar daha yüksək hədəflər qoyur. Stressli şərtlərə uyğunlaşmanın müvəffəqiyyət üçün yüksək motivasiya və uğursuzluqdan qaçmaq üçün aşağı motivasiya ilə xarakterizə olunan şəxslərdə etibarlı şəkildə daha yaxşı həyata keçirildiyi də müəyyən edilmişdir.       Beləliklə, stress həm müsbət, həm də mənfi  formada insanın gizli hakimi funksiyasını daşımış olur.   Nüşabə Məmmədova Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Müasir həyatda beyin fəaliyyətinin işləmə mexanizmi kifayət qədər mürəkkəbləşib, ona görə ki, ətraf aləmdə baş verən sürətli dəyişiklik və inkişaf, beynin bu reallığa uyğunlaşmasını tələb edir. Ətraf aləm ilə beyin arasında balanslaşma tənzimlənməyəndə, beyində müəyyən geriləmələrə və ya xəstəliklərə səbəb ola bilir. Araşdırmalara əsasən, son illərdə informasiya axını əvvəlki illərlə müqayisədə 30 dəfədən çox artmışdır. Bu isə, öz növbəsində beynin inkişaf və nizamlama tendensiyasına birbaşa mənfi təsir göstərir. Yəni, informasiya axının müntəzəm olaraq davam etməsi, emosional və fiziki gərginliyin yaranmasına, zehni nizam və intizamın pozulmasına, beyin və bədən əlaqələrinin qırılmasına, eyni zamanda funksional tarazlığın pozulmasına gətirib çıxarır. Yüksək həyəcan və kəskin stress zamanı beynin işləmə funksionallığı zəifləməyə başlayır. Müəyyən mənada, beyində nəzarətedici və tamamlayıcı göstəricilərinin işləmə prinsipi əngəllənmiş olur. Bu zaman, təhliletmə, müəyyənləşdirmə, nəticəçıxarma kimi xüsusiyyətlərdən məhrum olma vəziyyəti yaranır. Məhz, bütün bunları nəzərə alaraq, beyin fəaliyyətinin pozulmasının qarşısını almaq məqsədilə, aşağıda verilmiş bir neçə üsuldan istifadə etmək olar: 1.     İlk növbədə, zehni fəaliyyətin nizamlı işləməsinə diqqət yetirmək lazımdır. Belə ki, bütün sutka boyu informasiya dalğası insanı öz təsiri altında saxlaya bilir. Bu zaman, nizamlama mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yəni, gün boyu müəyyən saatlarda emosional gərginlik yaradan informasiyaların zehni məşğul etməsinə icazə vermək olmaz. Xüsusən, səhər və axşam saatlarında qəbul edilən mənfi təsirli informasiyalar beynin işləmə mexanizminin pozulması ilə nəticələnir. Çünki, beynin ən həssas zamanları səhər və axşam hesab olunur. 2.     Özünüzü həddən artıq yükləməyə meyl göstərməyin. Beyində ağrı reseptorları yoxdur. Beyni məcbur etsək, fasiləsiz işləmə qabiliyyətinə malikdir. Hətta, beyin nə qədər enerji tələb edir etsin, orqanizm onu təmin edəcəkdir. Lakin, bu proses bir müddət sonra beyində müxtəlif hasarların yaranması ilə, kliniki simptomlarla özünü göstərir. Bu baxımdan, beyni müəyyən fasilələrlə istirahətini təmin etmək lazımdır. 3.     Fiziki fəaliyyət vacib şərtdir. Fiziki aktivlik zamanı, nəfəsvermədə orqanizmdə yığılan ağır qazlar xaric olunur, nəfəs alanda isə oksigen orqanizmə daxil olur. Fiziki aktivlik olmayan zaman da bu mexanizm işləyir, lakin balanslaşma düzgün olmur və ya hər iki halda daha az miqdarı yerinə yetirilir. Məhz, fiziki aktivliyin aşağı səviyyədə olması, beynin işləmə sürətinə təsir göstərir. 4.     Fikri düzgün yönləndirmək bacarığına malik olmaq. Ümumiyyətlə, fikir iki istiqamətə pozitiv və neqativ olmaqla, yönlənmiş olur. Pozitiv yönəlmədə, kifayət qədər səy, əzmkarlıq və cəhdetmə tələb olunur. Digər tərəfdən, pozitivlikdə xüsusi bacarığa ehtiyac duyulur. Neqativ fikrin formalaşmasında isə beyni nəzarətsiz buraxmaq bəs edir. Belə ki, beynin neqativ fikirlərə, emosiyalara yönəlməsi, beyin enerjisinin iki qat artıq sərf olunması deməkdir. Bu zaman, neqativ hal şüursuz şəkildə müntəzəm olaraq, beyində təkrarlama kimi xarakterizə olunur. Uzunmüddətli hala keçən təkrarlama psixosomatik xəstəliklər risqini artırmış olur. Yəni, neqativ fikir xəstəliyin yaranma mənbəyi sayılır. Ona görə də, fikri pozitivə yönəltmək, ona məna gücü ilə zənginləşdirmək, mənəvi enerjini yüksəltməyə xidmət edir. 5.     Beynin psixoloji vəziyyətini davamlı yoxlamaq lazımdır. Necə ki, orqanizmdə baş verən dəyişikliklər zamanı, təzyiqi, qanda şəkərin səviyyəsini ölçürlər, uyğun olaraq beyində müdafiə mexanizmi yaratmaqla, hər hansı zehni yorğunluq zamanı müəyyən yoxlamalar və təhlilllər aparmaq imkanı yaranmış olur. Belə ki, bu işi günlük, həftəlik, aylıq bölgülərə ayırmaqla, həyata keçirmək, özünütanımanın və zehni rahatlığın yaranmasına gətirib çıxarır. Beyin ətraf aləm və bədən arasında xüsusi əlaqə vasitəsi hesab olunur. Ancaq, bu əlaqə, məntiqi və tənqidi xüsusiyyətlərə əsasən, həyata keçirildiyi zaman, insan özünü yenidən kəşf etmiş olur. Axı, insan elə bir varlıqdır ki, daim kəşf edilməyə açıqdı. Psixoloq.Ayxan Hüseynli

Cəmiyyət insanların mədəni, toplu şəkildə yaşadığı qurumdur. Ailə isə cəmiyyətin təşkilində mənbə, özək rolunu oynayır. Hər kəsin ailəsi onun həyat dənizində lövbər saldığı sahilidir. Ailə müasir dövrdə istər ayrılıqda götürülmüş şəxsiyyət, istərsə də bütünlükdə cəmiyyət üçün əhəmiyyəti artmaqda olan ümumbəşəri dəyərin, mədəni irsin, əxlaqi norma və qaydaların ötürücüsü funksiyasını daşıyır. Ailə sözü Qərbdə, ana – ata və uşaqlar anlayışını verir. Şərq xalqlarında isə ailə daha çox eyni evdə yaşayan, ya da eyni nəsildən gələn insanların cəminə deyilir. Bu baxımdan şərqdə ailə dəyərləri, ailəyə önəm daha çoxdur və bu dəyərlərə xüsusi əhəmiyyət verilir. - Ailə münasibətlərinin qurulmasında, düzgün şəkildə aparılmasında hər iki tərəfin (qadın və kişi) rolu əsasdır. Cəmiyyətdə belə bir fikir formalaşıb ki, ailə xoşbəxtliyinin sirri yanlız məhəbbətdədir. Müasir dövrdə bu yanaşma çox sadəlövh görünür. Çünki, faiz nisbəti ilə sevmədən ailə quranlar da az deyil. Buraya ilk növbədə, qohum və tanışlar, ana və bacılar vasitəsilə yaranan ailələr daxildir. Məhz, qarşılıqlı məhəbbət olmadan yaranmış ailələrin hamısı sonradan dağılır deyə də bir düşüncə yoxdur. Hətta bir – birini sevmədən ailə qurmuş kişi və qadının bir çoxu xoşbəxt yaşayırlar. Onlar evlənəndən sonra bir – birlərinə sözün həqiqi mənasında sevmək öyrədir, məhəbbətin əsrarəngiz telləri ilə bir – birlərinə bağlanırlar. Tədqiqatlar göstərir ki, ailə həyatının yalnız ilk illərində münasibətlər bağlılıq əsasında qurulur. Bir neçə il, məsələn 3-4 il keçdikdən sonra nigahın taleyi təkcə, bağlılıq hissindən yox, birlikdə ömür – gün sürmüş kişi və qadının şəxsiyyətindən, hər birinin şəxsi keyfiyyətlərindən, mənəvi tamamlanmanın, birgə ali dəyərlərin formalaşmasından asılı olur. Onların bir – biri ilə rəftarı, uşaqlarına münasibətləri, bir insan kimi öz məsuliyyətlərini və ləyaqətlərini düzgün qiymətləndirmələri məhəbbətin taleyini həll edir. Evliliyin ilk dövrlərində tərəflərin bir – birlərini bütün cəhətləri ilə olduğu kimi qəbul etmələri təbiidir. Ancaq müəyyən bir dövrdən sonra hətta əvvəllər adi qəbul edilən cəhətlər belə bu və ya digər tərəfdə əks reaksiyaya səbəb olur. Çox təəssüf ki, evliliklərdəki əksər problemlərin əsas səbəbi də elə budur. Ona görə də, burada əsas məsələ bu problemlərdən qaçmaq deyil, əksinə bu problemlərin üzərinə getməkdir. Evliliklərdəki problemlərə səbəb olan başqa bir amil isə bir tərəfin digər tərəfdən “onun kimi olmağı” tələb etməsidir. Əksər hallarda tərəflər bunu tələb etməklə kifayətlənmir, tələblərinə nail olana qədər öz cəhdlərindən əl çəkmirlər. Tərəflərin bir – birlərini özünə tabe etmək cəhdi, istər – istəməz onlarda “əvvəl məni sevirdi, ancaq indi məni sevmir” kimi hisslərin baş qaldırmasına səbəb olur. Bu kimi boşluq yaradacaq hisslər tərəflərin hər ikisini də öz təsiri altına alır. Digər tərəfdən, ailədə yaranan problemlərin səbəbi ailəyə xaricdən təsirdir. Belə ki, ailənin daxilindəki hər hansı məsələni, kənardan kiminsə həll etməsidir. Məhz, ailənin tərəfləri bu şəraiti yaratmamalıdırlar ki, ailədaxili məsələləri xaricdən kimsə həll etməyə çalışsın. Kənardan edilən müdaxilələr ailədə yeni problemlərin yaranmasına səbəb olur. Ailə bağlarının qırılmasına səbəb olan məsələlərdən biri də həddən artıq qısqanclıqdır. Əslində isə, ailədə qısqanclıq normal bir haldır. Mənalı qısqanclıq tərəflərin bir – birinə sevgi təcəssümüdür. Lakin, aşırı və yersiz xarakter daşıyan qısqanclıq adamı bezdirir və onları bir – birilərindən soyudur, qarşı tərəfdə inamsızlıq hissi yaradır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, heç qısqanmayanda da qarşısındakının onu sevməməsindən şikayətlənir və onun üçün maraq kəsb etmədiyi fikrinə gəlib çıxır. Sağlam evlilik üçün sevgi nə qədər vacibdirsə, məntiq də o qədər vacibdir. Bu istiqamətdə yaş dövrlərinin psixoloji xarakteristikasına uyğun olaraq, aşağıdakı qənaətə gəlmək olar: 15 – 22 yaş aralığında gənclərdə (kişi, qadın) ümumi olaraq, hisslər üstünlük təşkil edir. Demək olar ki, bütün seçim və qərarlar hisslərin təsiri ilə gerçəkləşir. Ona görə də, bu dövrdə ciddi münasibətlərdən danışılması və ya evlilik barədə düşünülməsi bir o qədər real görünmür. Çünki, tərəflər bir – birilərini olduqları kimi görə bilmirlər. Müəyyən təsirlər və xəyali obrazlılığın yaratdığı hisslərin əhatəsində hərəkət edirlər. Bu proses qısa zaman aralığında yüksək gücə malik olur, vaxt keçdikcə adiləşməyə, dəyərini itirməyə başlayır. Məhz, qeyd olunanlara istinadən, bu yaş aralığında sağlam, etibarlı ailəqurma anlayışı zəif olur. 23 – 32 yaş aralığında insanlarda hissi və məntiqi yanaşma eyni dərəcədə olur. Yəni, qərar və seçimlərdə hissi təsir nə qədər effektiv rol oynayırsa, məntiqi yanaşma da bir o qədər əhəmiyyət rol oynayır. Bu yaş aralığında atılan addımlar etibarlı və möhkəm olur.   33 və yuxarı yaşlarda məntiqi baxış, hissi baxışdan önə keçir. Hər şeyi təhlil və analiz vasitəsilə dəyərləndirir və qiymətləndirirlər. Ona görə də, bu dövrdə tərəflərin bir – birlərinə qarşı çox obyektiv olması çətinləşir, xırda nöqsanları böyük problem kimi qəbul edirlər. Seçimlərdə güzəşt anlayışına yer vermirlər. Bu yaşlarda ailəqurma, müxtəlif problemlərin yaranmasının danılmaz olduğunu göstərir. Ailə bir xalqın mədəniyyəti, mental dəyərləri haqqında ən dəqiq məlumatverici bir vasitədir. Azərbaycan ailəsi isə istər mental dəyərlərinə, istər əxlaqi keyfiyyətlərinə, istərsə də mahiyyətinə görə digər xalqların ailə modellərindən çox fərqlənir. Gözəl əxlaq, vətənə, torpağa, soy-kökə bağlılıq, ataya-anaya itaət və məhəbbət, həyat yoldaşına sevgi və hörmət, övladlara, bacı və qardaşlara nəvaziş və qayğı əsl Azərbaycan ailəsinin tipik xüsusiyyətlərindəndir. Məhəbbət ocağının iki közü, ailə məktəbinin iki müəllimi, müqəddəs yuvanın iki qurucusu – ana və atadır. Ailə tərkibində tərəflərin ilk statusları da məhz, ana və ata adını qazanmalarıdır. Lakin, ailəyə nə inkubator, nə də cismani arzuların zövq vasitəsi kimi baxmaq olar. İnsan təfəkkürünün dili ilə desək, “güc abidəsi” adlandırılan ata, “şəfqət qəhramanı” kimi təsvir edilən ananın yer üzərindəki himayəçisi sayılır. İnkişafın yüksək sürətlə getdiyi bir dövrdə insan zəkası nə ananın övlada olan məhəbbəti və şəfqətini, nə də atanın övlada olan mərhəməti və qayğısını əvəz edə bilməz. Bizim ailəmiz həyatda baş verən fırtına və təhlükələrdən qaçıb, gizlənmək və xilas üçün bizə ən etibarlı, ən rahat, ən sabit sığınacaq yeridir. Bu yeri biz möhkəm qoruyub saxlamalıyıq və bütün ömrümüz boyu çalışmalıyıq ki, bizim bu sığınacaq yerimiz soyuq, narahat, cansıxıcı bir həbsxana kamerası deyil, həmişə ətir saçan və sevinclə dolu bir guşə olsun. Ayxan Hüseynli Doktorant                                                                                                                        AYB-nin üzvü

- Sadəcə dinlə deyə yazıram, ailəm tərəfindən daim sıxışdırmalara məruz qalıram və ən son evə gəlməməyim söykəndi, nişanlım isə bu situasiyada belə bir reaksiya verdi “ailəsi tərəfindən atılmış bir qızı mən neynirəm?”, heç nə deməyini istəmirəm, sadəcə danışmaq istədim. Ondan ayrılacaq gücüm yoxdur. Sadəcə bunu bilirəm ki, o da ailəm kimi olacaq, hər şey yaxşı getsə belə münasibətimizin böyük hissəsini məhz qadağalar təşkil edəcək. İlllər öncə, hələ tələbə və bir çox nəzəriyyəyə mühazirələrin verdiyi izah qədər bələd olan bir konsultant namizədi olaraq və nəzərə alın ki, bu nəzəriyyələrin bir çoxu anatomiya dərsində cinsi yetkinlik, birincili, ikincili cinsi əlamətlərin haqqında danışmaq zamanı gələndə ötürülən dərslər kimi idi, bu mesajı almışdım bir tanışımdan. Gah sosial öyrənmə, gah Stokholm sindromu ilə izahlar verib, illər öncə bu mövzuda bir məqalə belə yazmışlığım vardır, fəqət söhbət Anaksimandr və Falesin dünya izahı paradoksuna dönürdü. Madam ki, bir paradoks var və zatən psixologiya bir çox nüansı izah etməkdə çətinlik çəkir, köhnə sevgilim Psixoanalitik xətt üzrə bir izah və nümunəvi sessiya ilə növbəti yazını yazmaq qərarına gəldim. Hərçənd bu yazı istədiyim sərtlik ilə yazıla bilməyəcək, çünki biz elmin və psixi sağlamlıq müalicə vasitələrinin dilini çoxdan ictimai vəkillərin heç bir dəyərə və güclü bir rəqib, məsələn siyasi struktur qarşısında keçərliliyə sahib olmayan “linç kültürü” və heç nə bilməyən “hərşeyologiya"sına uduzmuşuq. Bad Boy hekayəmizdə sərhədsizliyi təmsil edəcək, qızımız mədəni təzyiqlər və Orta Şərqdəki patriarx sistem gərəyi fantaziyasını basdırmış biri olacaq və bu qızımız, heç bir dəyəri ilə uyuşmayan, bonobo meymunu ilə sosial və emosional zəkası təqribən eyni olan bir obraz ilə bir hekayə yaşayacaq. İzah təqribən bu cürdür, basdırılan arzu yox olmur, repressiya halı özünü sərhədsiz, zorakı bir partnyor seçimi ilə göstərə bilir və fantaziyanı bu modelin sərhədsizliyi ilə gerçək edən qadın obraz bir tərəfdən İD tərəfin arzu və fantaziyasını doyurur, digər tərəfdən senzura, norma, dəyər, ictimai qaydanın tənqidi səsini təmsil edən Super Egonun ağzını yığır, seçimi Ego edir və Bad Boy əslində müdafiə mexanizminin bədən tapmış halıdır. Bu yazının söykəndiyi əsas, “niyə belə insan seçilir?” sualını moral, maarifləndirici və ya sosioloji cavablarla deyil, psixodinamik zərurət kimi oxumaqdır. Psixoanalitik xəttdə seçim təsadüf deyil; seçim daxili konfliktin mümkün olan ən az ağrılı həllidir. Birinci dayaq repressiya anlayışıdır. Patriarxal və normativ mədəniyyətlərdə qadın cinsəlliyi yalnız davranış səviyyəsində yox, fantaziya səviyyəsində də nəzarət altına alınır. “Etmə” qadağasından əvvəl “istəmə” qadağası formalaşır. Fantaziyanın özünün ayıb, təhlükəli və ya dağıdıcı olduğu ideyası daxilə alınır. Amma psixoanalizin klassik müddəası dəyişmir: basdırılan arzu yox olmur, sadəcə şüurdan kənarlaşdırılır. İkinci dayaq İD–Ego–Super Eqo dinamikasıdır. Fantaziya şüur səviyyəsində qəbul edilə bilmədiyi üçün Ego onu birbaşa ifadə etmir. Ego kompromis həll axtarır. Burada Bad Boy fiquru funksional olur: sərhədsizliyi qadın yox, “o” daşıyır. Beləliklə Ego həm arzuya çıxış tapır, həm də məsuliyyəti öz üzərindən atır. Super Eqo susdurulur, çünki daxili məhkəmə “mən istədim” yox, “belə alındı” narrativi ilə aldadılır. Üçüncü dayaq obyekt seçimi və təkrar kompulsiyasıdır. Bu tip münasibətlər çox zaman “ilk dəfə” deyil. Təkrar var. Freudun dediyi kimi, subyekt həll edə bilmədiyi konflikti təkrar-təkrar səhnələşdirir. Burada məqsəd zövq deyil, mastery – nəzarət illüziyasıdır. Subyekt bir zamanlar passiv qaldığı, qorxduğu və ya sözsüz qaldığı vəziyyəti bu dəfə “öz seçimi” kimi yaşamaq istəyir. Amma ssenari dəyişmir, yalnız rollar dəyişir. Dördüncü dayaq müdafiə mexanizmləridir. Rasionalizasiya (“onu dəyişə bilərəm”), idealizasiya (“əslində çox dərin biridir”), dissosiasiya (“mənimlə elə deyil”) və proyeksiya burada mərkəzi rol oynayır. Bad Boy obrazı reallıqdan çox, daxili ehtiyacın ekranıdır. O, real insan olmaqdan çıxıb psixi funksiyaya çevrilir. Beşinci dayaq mədəni konteksdir. Orta Şərq və oxşar patriarxal strukturlarda “yaxşı qadın” obrazı ilə “arzulayan qadın” obrazı bir-birinə zidd qoyulur. Ego bu ziddiyyəti birləşdirə bilmədiyi üçün parçalayır: gündəlik həyat üçün normativ münasibətlər, fantaziya üçün isə sərhədsiz və təhlükəli obyektlər seçilir. Bu, psixopatologiya deyil, adaptasiyadır – lakin bahalı adaptasiya. Nəticə olaraq, Bad Boy fiquru problem deyil, simptomdur. O, arzu ilə qadağa arasında qalan psixikanın tapdığı ən əlverişli, amma ən riskli kompromisdir. Fantaziya inteqrasiya edilmədikcə, Super Eqo ilə danışıq qurulmadıqca və Ego öz seçiminin məsuliyyətini daşıya bilmədikcə bu fiqur dəyişmir, sadəcə üz dəyişir. Sərhədsiz biri ilə bir arada olmaq qadın üçün fantaziyanın real müstəvidə yaşanması üçün uyğun zəmin yaradır. Çünki fantaziya birbaşa “mən istəyirəm” deyə səslənə bilmir. “İstəmək olmaz” senzurası hələ də aktivdir və arzu öz adına danışa bilmir. Ona görə də arzu özünə bir daşıyıcı tapır. Bu daşıyıcı dəyər anlayışı bulanıq, hətta bəzən ümumiyyətlə dəyəri olub-olmadığı bilinməyən bir obyekt olur. Burada mühüm bir incəlik var: seçilən kişinin dəyərlərə zidd olması təsadüf deyil. Əksinə, bu, funksionaldır. Çünki əgər o şəxs etik, məsuliyyətli, sərhəd tanıyan biri olsaydı, fantaziya yenə də senzura ilə toqquşacaqdı. Sərhədsiz obyekt fantaziyanın üzərinə düşən bütün “olmaz”ları öz varlığı ilə pozur və qadın psixikası üçün rahatladıcı bir alibi yaradır. Fantaziyalar bu sərhəd pozucusu tərəfindən pozulduqca, daxili narrativ də formalaşır: “mən istəmirdim, o elədir”, “mən onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”. Bu dil, zahirdə passivlik ifadə etsə də, əslində psixikanın özünü qoruma cəhdidir. Çünki bu cümlə ilə Ego həm arzuya çıxış tapır, həm də Super Eqo qarşısında özünü təmizə çıxarır. Burada qadın öz arzusunu inkar etmir, onu məsuliyyətsizləşdirir. Arzu var, amma sahibi yoxdur. Fantaziya yaşanır, amma subyekt “mən” deyil, “o”dur. Bu, klassik proyektiv mexanizmdir: daxildə qəbul edilə bilməyən impuls kənara yerləşdirilir və sonra da kənardan gələn bir zorakılıq kimi yaşanır. Bu nöqtədə paradoks yaranır. Qadın real olaraq zərər görür, sərhədləri pozulur, bəzən travmatik təcrübələr yaşayır. Amma psixodinamik səviyyədə bu münasibət eyni zamanda daxili konflikti idarə edən bir sistem kimi işləyir. Yəni münasibət həm dağıdıcıdır, həm də “işə yarayır”. Ona görə də tərk edilməsi bu qədər çətindir. Beləliklə, “mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam” cümləsi sadə bir şikayət deyil. Bu, fantaziyanı qoruyan, arzunu inkardan xilas edən və Super Eqo senzurasını neytrallaşdıran psixi bir formuladır. Fantaziya inteqrasiya olunmadıqca, bu formul dəyişməz qalır – yalnız sərhədsiz obyektin siması dəyişir. Mexanizm nə vaxt çökür? Lacanın baxışı ən qısa belə formalaşdırıla bilər: fantaziya reallaşdıqda yox olur. Buradakı “yox olma” anlayışı, fantaziyanın tam mənada itməsi yox, onun artıq arzunun gizli tənzimləyicisi kimi fəaliyyətini dayandırmasıdır. Lacan üçün fantaziya subyektin arzusunun ekranıdır – obyekt a-nı subyektin arzusuna bağlayan çərçivədir. Obyekt A — Lacanın nəzəriyyəsində arzuya səbəb olan, amma heç vaxt tam əldə olunmayan obyektdir. İnsan daim onu istədiyini düşünür, amma əslində o, bir çatışmazlığın simvoludur. Bu obyekt gerçəkdə deyil, fantaziyada mövcuddur və arzumuzu daim hərəkətdə saxlayır. Fantaziya, obyektin həqiqi mövcudluğu ilə qismən qorunur. Yəni “Bad Boy” obrazı yalnız arzuya xidmət edir. Arzu, reallaşma çərçivəsində fantaziyanın konstruksiyası ilə əlaqəlidir. Amma subyekt sərhədsiz və arzunun “qadağalı” bir daşıyıcı ilə üz-üzə gələndə, obyekt artıq fantaziyanın ekranı olmaqdan çıxır. Lacan deyir ki, obyektin tam mövcudluğu fantaziyanı pozur, çünki artıq arzu qismən doğrulanır və bu doğrulama fantaziyanın strukturunu çökdürür. Çəkici nümunəsi ilə desək: qadın sərhədsiz, ziddiyyətli bir partnyor ilə birlikdə olmaqla fantaziyanı “real” edir. Amma bu reallaşma, Lacan baxımından, fantaziyanın yox olmasına gətirib çıxarır. Çünki fantaziya arzu və qadağa arasında oynayan bir ekrandır. Oyun bitəndə, yəni arzunun qismən də olsa reallaşması baş verdikdə, ekran artıq işləməyəcək; arzu birbaşa mövcud obyektlə qarşı-qarşıya qalır. Lacan üçün bu nöqtə kədər və itki anıdır: subyekt fantaziyanın yoxluğunu yaşayır. Fantaziya yox olur, amma arzu hələ də qalır. Buradakı dramatik effekt də budur – qadın artıq “qurban dili” ilə danışa bilməz, çünki sərhədsiz obyekt artıq özünü ekran kimi deyil, real bir varlıq kimi göstərir. Repressiya ilə qorunan arzu indi Super Eqo və Ego ilə birbaşa üz-üzədir. Bu nöqtədə müdafiə mexanizmləri sınaya bilər, çünki fantaziya artıq müdafiəni təmin etmir. Lacan bunu “real”ın (le Réel) zərbəsi kimi görür – obyekt tam mövcuddur, amma arzunun tənzimləyicisi olan fantaziya artıq yoxdur. Beləliklə, çəkici (Bad Boy) təcrübəsində fantaziya həm arzu üçün zəruri bir çərçivədir, həm də reallaşdığı anda subyektin müdafiəsini pozan bir faktor kimi çıxış edir. Lacan bunu fantaziya-strukturun “yox olması” kimi təhlil edir: reallaşma, fantaziyanın qoruyucu ekranını dağıdır və arzunu birbaşa obyekt qarşısında qoyur. Müdafiənin çöküşünə dair alternativ izah Müdafiə bir anda çökmür. O, işini görə bilmədiyi yerdə çat verir. Psixodinamik baxımdan müdafiənin çökdüyü nöqtə, fantaziyanın artıq daşıyıcı ilə örtülə bilmədiyi andır. Birinci çat zövq–əzab balansının pozulduğu yerdə yaranır. Münasibət əvvəlcə “bahalı, amma işlək” kompromisdir. Arzu doyurulur, Super Eqo susdurulur, Ego məsuliyyəti kənara ötürür. Amma zamanla sərhədsizlik yalnız fantaziyanı yox, subyektin bütövlüyünü də dağıtmağa başlayır. Zövq yerini davamlı gərginliyə, ayıqlığa və təhlükə gözləntisinə verdikdə, Ego artıq bu münasibəti “idarə edilə bilən” kimi saxlaya bilmir. Müdafiə hələ mövcuddur, amma effektini itirir. İkinci nöqtə təkrarın ifşa olduğu andır. Subyekt birdən fərq edir ki, problem bu konkret kişi deyil. Ssenari tanışdır. Sözlər, davranışlar, hətta üz ifadələri belə dəyişsə də, hiss eynidir. Bu tanışlıq hissi müdafiəni zəiflədir, çünki “bu sadəcə onun sərhədsizliyidir” narrativi artıq yetərli olmur. Fantaziya ilk dəfə obyektini itirir və boşluq yaranır. Üçüncü çat Super Eqo-nun ton dəyişdirdiyi yerdə baş verir. Əvvəl Super Eqo susdurulmuşdu. Sonra isə o, fərqli bir səslə geri qayıdır: “sən niyə həmişə buradasan?”, “bu artıq təsadüf deyil”. Bu, klassik günahlandırıcı Super Eqo deyil, daha çox ayıldıcı, sorğu-sual edən bir səsdir. Bu səs peyda olanda, “mən qurbanam” dili çatlamağa başlayır. Dördüncü nöqtə bədənin danışmağa başladığı andır. Psixika artıq müdafiəni saxlaya bilməyəndə yük bədənə ötürülür. Panik epizodlar, yuxusuzluq, somatik ağrılar, libidonun donması və ya əksinə, kompulsiv artması – bunlar müdafiənin zəiflədiyini göstərən siqnallardır. Burada artıq fantaziya təkbaşına sistemi saxlamır. Beşinci və ən kritik nöqtə “mən”in cümlədə görünməsidir. Müdafiə “o elədir” dilini sevir. Amma bir anda cümlə dəyişir: “Mən niyə buradayam?”, “Mən bunu niyə davam etdirirəm?”. Bu suallar cavab tapmaq üçün deyil, müdafiəni dağıtmaq üçün ortaya çıxır. Çünki bu sualla məsuliyyət ilk dəfə subyektə qayıdır. Müdafiə tam olaraq bu nöqtədə çökür: Fantaziya hələ var, arzu hələ canlıdır, amma artıq onu daşıyacaq “günahkar obyekt” əvvəlki qədər inandırıcı deyil. Və məhz bu an terapiya üçün mümkün olur. Çünki müdafiə çökməmişkən terapiya izah verir, çökmə anında isə subyekt eşitməyə başlayır. Terapiyaya baxış Pasiyentin vəziyyəti: Qadın artıq uşaq yaşlarından patriarxal və normativ mədəniyyətin təsiri altında böyüyüb. Fantaziya səviyyəsində arzularını basdırıb. “İstəmək olmaz” senzurası daxili təlimat kimi işləyir. Şüur səviyyəsində isə norma və dəyərlərlə uyumlu olmağa çalışır. Münasibət seçimi: O, sərhədsiz, sərt, bəzən zorakı davranan partnyorlar seçir. Bu seçim fantaziyanı reallaşdırmaq üçün bir daşıyıcıdır. Bu daşıyıcı eyni zamanda Super Eqo-nu susdurur: “o elədir, mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”. Beləliklə, qadın həm arzunu doyurur, həm də məsuliyyəti kənara ötürür. Məlumat Pasiyent 28 yaşında, heteroseksual, subay, ingilis dili və ədəbiyyatı üzrə dərs tədris edən, maddə və alkoqol asılılığı olmayan, hər hansı bir psixiatrik diaqnoz daşımayan, ailə anamnezində psixiatrik rastlama yaşamadığımız, əvvəllər bir neçə dəfə terapiya alıb, sonra dayandırmış qadındır. Təkrarlanana münasibət çərçivələrindən şikayətlə müraciət edib və seanslarının ikinci ilindədir, seanslar həftəlik 2 dəfə ilə başlayıb, 1 dəfəyə endirilib və Lacanın deyimi ilə demək olar ki “özü haqqında və mənimlə danışdığı dövrə” çatmışıq. Psixodinamik analiz: 1. Repressiya və basdırılmış arzu: Basdırılan arzu yox olmur, yalnız qadağa altında saxlanılır. Sərhədsiz partnyor onun arzusunu gerçəkləşdirmək üçün istifadə olunur. 2. Ego və müdafiə: Ego kompromis həll tapır – arzu reallaşır, amma məsuliyyət kənarda qalır. Müdafiə mexanizmləri (rasyonalizasiya, idealizasiya, proyeksiya) işləyir. 3. İD və arzu: Bad Boy obrazı İD-in sərhədsiz impulslarını daşıyır. Qadın İD-nin arzularını yaşayır, amma “mən” olaraq deyil, “o” üzərindən. 4. Fantaziyanın reallaşması (Lacan baxışı): Obiekt reallıqda mövcud olduqda fantaziya ekranı pozulur. Arzu birbaşa obyektlə üz-üzə qalır, müdafiə zəifləyir. Müdafiənin çöküş nöqtələri: Zövq–əzab balansı pozulduqda (partnyor artıq təhlükəli və qeyri-idrak edilən səviyyədə sərhəd pozur). Təkrarın ifşa olduğu an (pasiyent fərq edir ki, problem təkcə obyekt deyil, struktur təkrarlanır). Super Eqo-nun tonunun dəyişməsi (“mən niyə buradayam?” sualı peyda olur). Bədənin danışması (somatik simptomlar, yuxusuzluq, panik). “Mən”in cümlədə görünməsi (“mən niyə davam edirəm?”). Terapiya strategiyası: Əvvəlcə pasiyentin seçiminin daxili mexanizmini izah etmək, moral və ya sosial tənqid etməmək. Fantaziyanı və basdırılmış arzunu dil və simvol səviyyəsində tanımaq. Müdafiə çökməyə yaxınlaşanda Super Eqo ilə dialoqu açmaq: qurban dilindən məsuliyyət dilinə keçid. Bad Boy obrazını təkcə kişi deyil, psixikanın bir funksiyası kimi görmək: “o, mənim arzumun daşıyıcısıdır, amma artıq mənim öz seçimi ilə üz-üzəyəm”. Real obyekt ilə arzu arasındakı məsafəni terapiyada simvolik şəkildə işləmək – reallaşmanı dəstəkləmək, amma fantaziya ekranını qorumaq üçün alternativ yollar yaratmaq. Bad Boy-un funksiyasını çərçivələmək 1. Başlanğıc vəziyyət Pasiyent: Fantaziyanı basdırıb, “istəmək olmaz” senzurası ilə böyüyüb. Dəyərləri və arzuları arasında gərginlik var. Obyekt seçimi: Sərhədsiz, impulsiv, bəzən zorakı partnyor. Bad Boy, İD-in arzusunu daşıyan “daşıyıcı”dır. Müdafiə: Qurban dili (“mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam”), rasyonalizasiya, proyeksiya. 2. Fantaziyanın reallaşması Bad Boy seçimi ilə fantaziya gerçəkləşir: sərhədsiz, qadağan olunmuş arzular ekran üzərindən subyektə çıxış edir. Super Eqo tənqidi kısmen susdurulur, Ego arzu və təhlükə balansını qoruyur. Psixodinamik effekt: Arzu doyurulur, amma ekranın qoruyucu funksiyası hələ aktivdir. 3. Müdafiənin çöküş nöqtəsi Zövq–əzab balansının pozulması: Sərhədsizlik artıq təhlükəli və idarə olunmazdır. Təkrarın ifşası: Pasiyent görür ki, problem təkcə partnyorda deyil, strukturdadır. Bədən siqnalları: Panik, gərginlik, yuxusuzluq, libidinal dəyişikliklər. “Mən”in görünməsi: “Mən niyə buradayam?” sualı. Bu nöqtədə Bad Boy artıq sadəcə fantaziyanın daşıyıcısı deyil, obyektin reallığı ilə üz-üzə qalan psixikanın zərbəsini təmsil edir. 4. Terapevtik müdaxilə Fantaziyanın tanınması: Pasiyentə izah edilir ki, Bad Boy onun arzularının daşıyıcısıdır, seçim isə subyektin özüdür. Super Eqo dialoqu: Qurban dili əvəzinə məsuliyyət dili işə düşür: “Mən istəyirəm, amma məsuliyyət mənimdir.” Bədən və emosiyaların işlənməsi: Gərginlik və panik simvolik olaraq danışılır, təhlükəsiz çərçivədə işlənir. Simvolik çərçivənin qurulması: Fantaziya ekranı qorunur, amma artıq real obyektlə dialoq imkanı yaranır. 5. Mümkün Təsirlər 1. Fantaziyanın şüura inteqrasiyası: Arzu artıq ekran olmadan birbaşa tanınır. 2. Müdafiənin sağlam zəifləməsi: Qurban dili itir, məsuliyyət və seçim dilinə keçid olur. 3. Arzu-Super Eqo dialoqu: Pasiyent arzularını və daxili tənqidi bir arada idarə edə bilir. 4. Münasibət seçimlərinin şüurlu tənzimlənməsi: Bad Boy-un impulsiv təkrar kompulsiyası azalır. 5. Emosional və psixi rifah: Daxili gərginlik azalır, bədən və emosiyalar arzu ilə Super Eqo balansında işlənir. 6. Simvolik nəticə Bad Boy: Artıq təkcə kişi deyil, psixikanın arzu və müdafiə mexanizmini daşıyan simvolik funksiya kimi görünür. Pasiyent: Arzularını tanıyır, məsuliyyətini qəbul edir, fantaziya ekranını simvolik şəkildə qoruyur. Terapiya: Müdafiənin çökmə anları idarə olunur, fantaziya reallaşma ilə yox olmadan, təhlükəsiz bir çərçivədə işlənir. Terapevt: Salam, keçən sessiyadan bəri münasibətləriniz haqda düşündünüzmü? Həm də Bad Boy tipli insanlarla olan təkrar seçiminiz barədə. Pasiyent: Bəli… Yenə eyni hissləri yaşadım. Başlanğıcda həyəcan, sonra hər şey birdən mənə ağır gəlir. Düşünürəm ki, sanki özümü onun sərhədsizliyinin qurbanı etmişəm. Terapevt: Maraqlıdır, “qurban olmaq” ifadəsini işlətməyiniz… bunu necə hiss edirsiniz? Orada daxili bir səs sizin üçün danışır? Pasiyent: Hə, elə bilirəm ki, bütün hərəkətlərim mənim istəklərimdən deyil, onun davranışlarından təsirlənir. Sanki mən burada heç bir seçim etmirəm. Terapevt: Maraqlıdır. Burada bir neçə qat var: Fantaziya səviyyəsində arzu, və şüur səviyyəsində Super Eqo-nun tənqidi. Sizin iç dünyanızda arzu “istəmək olmaz” deyir, amma İD-in istəyi sərhədsizliyi daşıyan obyekt üzərində yaşayır. Pasiyent: Bəli… Obyektin sərhədsizliyi mənim bütün arzumun ortaya çıxmasına imkan verir, amma sonra Super Eqo ilə danışmaq istədikdə içimdə bir səs deyir ki, bu düzgün deyil. Terapevt: Lacan deyir ki, fantaziya ekran rolunu oynayır. Obyekt arzu üçün daşıyıcıdır, amma obyektin tam real mövcudluğu fantaziyanı pozur. Belə bir an yaşadığınızda nə baş verir? Pasiyent: Sanki hər şey birdən çox gerçək olur və mən artıq “mən niyə buradayam?” sualını verməyə başlayıram. Öncə “mən sadəcə onun sərhədsizliyinin qurbanıyam” deyirdim, indi artıq belə bir izahat yetərli deyil. Terapevt: Düzdür. Bu, müdafiənin zəiflədiyi anı göstərir. Fantaziya artıq ekran rolunu oynaya bilmir, arzu birbaşa obyekt qarşısında dayanır. Burada nə hiss edirsiniz? Pasiyent: Həyəcan, qorxu, bəzən çaşqınlıq… Bədənim də xəbər verir: yuxusuzluq, gərginlik. Terapevt: Tam olaraq. Bu bədən siqnalları müdafiənin çökməyə başladığını göstərir. Buradan terapiyada nə edə bilərik? Məqsəd, sizin arzu və Super Eqo ilə üz-üzə qalmanızı, amma eyni zamanda seçim məsuliyyətinizi qəbul etmənizi təmin etməkdir. Pasiyent: Amma bu çox qorxulu… O anı yaşamaq istəmirəm. Terapevt: Əslində qorxu, arzu ilə Super Eqo-nun dialoqunun açıldığının göstəricisidir. Biz burada fantaziyanı yox etmək üçün deyil, onu simvolik şəkildə işləmək və real obyektlə münasibəti təhlükəsiz bir çərçivəyə çəkmək üçün varıq. Pasiyent: Yəni… mən artıq “qurbanam” deyə bilmərəm, amma eyni zamanda arzumu yaşaya bilərəm? Terapevt: Bəli. “Qurban dili”ndən “məsuliyyət dili”nə keçmək əsas məqsəddir. Bad Boy obrazı indi yalnız sizin arzunuzu daşıyan simvol kimi görünür, amma seçim sizindir. Arzu və Super Eqo ilə danışığı terapiyada qurduqca, müdafiənin çökmə anları idarə oluna bilər. Bu nümunədə terapiya üç qat üzərində işləyir: 1. Fantaziya və arzu – arzu ekranda (“Bad Boy” vasitəsilə) ifadə olunur. 2. Müdafiə mexanizmləri – qurban dili, məsuliyyəti kənara ötürmə, proyeksiya. 3. Reallaşma və Super Eqo dialoqu – fantaziya pozulur, arzu birbaşa obyekt qarşısında qalır, bədən siqnalları ortaya çıxır. Analizanın (pasiyentin), Analitik (terapevt) kimi düşünməyə başlamasının mümkün nəticələri 1. Fantaziyanın şüura inteqrasiyası: Seans zamanı pasiyent fantaziyasının mexanizmini başa düşür – yəni Bad Boy seçiminin yalnız arzu daşıyıcısı olduğunu, özünü qurban kimi göstərməyin müdafiə olduğunu görür. Bu başa düşülmə prosesi, fantaziyanın artıq “sirrli və gizli” olaraq davranmamasını təmin edir. Fantaziya şüurla qarşılaşır, bu isə arzu və Super Eqo arasındakı gərginliyi idarə etməyə imkan verir. 2. Müdafiə mexanizmlərinin zəifləməsi: “Qurbanam” dili artıq keçərli olmur. Pasiyent məsuliyyəti birbaşa öz üzərinə götürmək məcburiyyətində qalır. Bu, müdafiənin çökməsi kimi görünə bilər, amma əslində psixodinamik böyümə üçün zəruridir. Müdafiə zəiflədikcə, pasiyent arzusunu və Super Eqo tənqidini bir arada görməyə başlayır. 3. Bədən və emosiyaların işlənməsi: Seans zamanı bədən siqnalları, gərginlik, panik, ya da libidinal impulslar üzə çıxa bilər. Bu, psixikanın artıq müdafiə mexanizmləri ilə örtülmədiyini göstərir. Terapevtin funksiyası bu siqnalları təhlükəsiz bir kontekstdə simvolik olaraq işləməyə kömək etməkdir. Pasiyent bədənini və emosiyalarını “arzunun göstəricisi” kimi qəbul etməyi öyrənir. 4. Arzu ilə Super Eqo dialoqu: Seansın kritik təsiri, pasiyentin artıq arzusu ilə Super Eqo arasında bir dialoq qurmağa başlamasıdır. “Mən istəmirəm, amma arzu var” vəziyyəti əvəzində “Mən istəyirəm, amma məsuliyyət mənimdir” anlayışı formalaşır. Bu, həm seçim məsuliyyətini, həm də arzunun doyurulmasını balanslaşdırır. 5. Davranış və münasibət seçiminə təsir: Teorik olaraq, pasiyent Bad Boy tipli münasibətləri təkcə arzu daşıyıcısı kimi görməyə başlayır. Seçimləri daha şüurlu və məsuliyyətli olur, impulsiv təkrar kompulsiyaları azalır. Lakin bu dəyişiklik dərhal baş vermir; əvvəlcə fantaziya ekranı qorunmağa çalışıla bilər, seçimlərdə qismən müqavimət və çəkişmələr qalır. 6. Emosional və psixi rifahın artması: Seans pasiyentin özünü “qurban” olaraq deyil, aktiv subyekt olaraq görməsinə imkan verir. Arzunun və cinsi fantaziyanın inkar edilmədən tanınması, daxili gərginliyi azaldır. Super Eqo ilə dialoq və məsuliyyət dilinin inkişafı uzun müddətli özünüdərk və psixoloji sabitlik təmin edir. 7. Paradoksal effekt: Mümkündür ki, seans sonrası pasiyent əvvəlcə qarışıqlıq, qorxu və narahatlıq hiss etsin. Çünki müdafiə mexanizmləri zəifləyib, fantaziya ekranı pozulub, arzu birbaşa obyektlə qarşı-qarşıyadır. Lakin bu qısa müddətli gərginlik, uzun müddətdə psixikanın daha sağlam tənzimlənməsi üçün zəruridir. Qısaca desək, bu cür seansın təsiri fantaziyanın şüura inteqrasiyası, müdafiənin sağlam zəifləməsi, Super Eqo dialoqunun açılması və məsuliyyət bilincinin formalaşması istiqamətindədir. Pasiyent artıq impulsiv qurban dili ilə deyil, şüurlu seçim və arzu dili ilə hərəkət etməyə başlayır. Nəsimi Qiyasov Bərdə, 14.12. 2025