Səssizcə gedən 16 yaşlı Nurcanın xatirəsinə ithaf olunur. Hər ayrılıq erkəndir, nur içində uyu.
İndi gecələr yel və sükut gəzir dəhlizlərdə,
Gündüzlər qapı ardında qaranlıq pusqudadır.
Yox olubdur bütün səslər, gülüşlər,
Yerin qəlbindəki hərarət də soyuqdadır...
Abandoned (Tərk edilmiş, Atılmış) – Joseph Auslander
Ən incidici nəzəriyyələrdən biri mənim üçün həmişə Alfa və Beta elementlərindən danışan və Konteyner funksiyası icra edilmədiyi üçün zehnin, bədənin, tərəddüdlü fikirlərin, emosiyaların xam maddə olaraq qaldığını deyən Bion nəzəriyyəsi olmuşdur. Bu yazı çoxdan başlanıb, Bion haqqında da çoxdan danışmaq istəyirdim, lakin istər Bionun tank hekayəsi, istərsə də anadan illər boyu uzaq qalması nüansı, bir çağanın emosiyaları daşımaq ilə bağlı bacarıqlardan məhrum qalması halı, bir sözlə, özüm üçün də ağır bir yanaşma olduğu üçün bir növ emosianal olaraq hazır hiss etmirdim. Bir saat öncə belə bir xəbər oxudum, anası 7 yaşında vəfat edən, atası tərəfindən tərk edilən 16 yaşlı qız sığınacaqda həyatına son verib, nə xalası, nə də atası onu yenidən himayəyə almağı istəməyiblər.
Dünya 16 yaşlı bir qızın tərk edilmə, sevilməzlik, dəyərsizlik kimi ən dərində yatan Beta elementlərini Alfa element halına gətirə bilməmiş və ətrafındakı heç kim bu elementlərin Konteyneri ola bilməmişdi.
Bionun öz ayrılığı
Bionun öz həyatı onun nəzəri baxışları ilə dərin şəkildə iç-içədir. O, 1 yaşına çatmadan anasından ayrılır və Britaniyada bir dayə tərəfindən böyüdülür. Hindistanda doğulmuş bu oğlan, ailəsinin yanında olmayan, öz kimliyini və aidiyyət hissini itirmiş bir uşaq kimi formalaşır. Bu erkən ayrılıq, onun ruhunda dərin bir “konteynersizlik” təcrübəsi buraxır – yəni duyğularını saxlayan, mənalandıran bir ana fiqurunun yoxluğu.
Bion üçün əlaqə – xüsusilə ana-uşaq münasibəti – bir qida prosesi kimidir. Ana körpənin hisslərini qəbul edir, onları “həzm edir” və ona geri qaytarır. Bu prosesin baş verməməsi uşağın duyğularla bacarmaya dair bütün qabiliyyətini zəiflədir. Bionun öz həyatı bu yoxluğun nümunəsi kimidir. O, yalnızlıq içində hisslərini mənalandıra bilmədiyi bir uşaq idi və illər sonra bu təcrübə onun “alfa funksiyası”, “beta elementləri”, “konteyner-məzmun” modellərini formalaşdırır. Tərk edilmək, Bion üçün yalnız fiziki yoxluq deyil, eyni zamanda psixi mənalandırmanın yoxluğudur. Ana yoxdur – deməli emosiyalar da başsızdır. Şəxsi tarixçəsindəki bu sükut və boşluq, onun bütün nəzəri irsində hiss olunur. Ona görə Bion deyirdi ki, psixoterapiya bir növ “ana funksiyası”dır – terapevt pasiyentin içindəki xaosu qəbul edib onu mənalandırmalıdır. Çünki bir vaxtlar tərk edilmiş uşaq, yalnız indi – münasibət içində – bəlkə də ilk dəfə tutulacaq, saxlanacaq, başa düşüləcəkdir.
Bionun nəzəriyyəsi
Wilfred Bion (1897–1979) — Britaniya psixoanalitiki, 20-ci əsrin ən orijinal və təsirli psixoanalitik nəzəriyyəçilərindən biridir. Onun işləri xüsusilə düşüncənin inkişafı, psixoloji proseslər və əlaqələrin dinamikası üzərində cəmlənib.
Bionun nəzəriyyəsinin əsas xüsusiyyətləri:
1. Beta Elementləri (Xam Duyğular)
- İnsan zehnində emal olunmamış, qarışıq və ağrılı duyğular olur.
- Bu duyğular hələ mənalandırılmamış, “hazırlanmamış” xam material kimidir.
- Məsələn, qorxu, kədər, narahatlıq, hiddət kimi hisslər beta elementləridir.
- Bunlar insan üçün çox çətindir, çünki onları birbaşa qəbul etmək ağrılı və çaşdırıcıdır.
BETA Elementləri (Emal olunmamış xam emosional material)
Beta elementləri — insan zehnində hələ düşüncəyə çevrilməmiş, emal olunmamış duyğu və təəssüratlardır. Bu duyğular çox xam , çox qarışıq , izah olunmamış , bəzən isə fiziki və emosional olaraq narahatlıqverici olur. Bion deyir ki, bu elementlər insan tərəfindən “düşünülə bilmir.” Onları içimizdə hiss edirik, amma onları nə anlaya , nə də ifadə edə bilirik . Həmin anda sanki yalnız hissin təsirindəyik , amma o hissin adı, səbəbi, forması yoxdur .
Beta elementlərinin təzahürü necə olur?
- Uşaq ağlayır, amma nə istədiyini bilmir.
- Gənc biri narahatdır, amma nədən sıxıldığını ifadə edə bilmir.
- Travma keçirmiş bir şəxs dəhşətli qorxu və sıxıntı içindədir, amma bunu sözlərlə ifadə edə bilmir.
- Bəzən bu duyğular bədəndə ağrı, ürəkbulanma, sıxılma, yorğunluq şəklində də hiss olunur.
Beta elementləri ilə yaşamaq necə hissdir?
- Dağınıq, tərəddüdlü və fikir qarışıqlığı, zehni bir ağırlıq kimi görünə bilər.
- Düşünə bilmirsən, sadəcə “nə isə var içində” deyirsən.
- Onlarla yaşamaq — sanki başın içi qarışıq bir otaqdır: işıqsız, səs-küylü, amma heç nə görünmür.
Beta elementləri haradan gəlir?
1. Uşaq yaşlarda, ana tərəfindən emosional tənzimləmə yetərli olmadıqda.
2. Kəskin travmalarda — zehin o qədər yüklənir ki, hissləri emal edə bilmir.
3. Hisslərini daim basdıran insanlarda — çünki emal edilmir, içində “xam” qalır.
Bunlar nəyə səbəb ola bilər?
- Hisslərlə əlaqənin kəsilməsi.
- Düşünmədən hərəkət etmə (impulsivlik).
- Panika, təşviş, depressiya — çünki duyğular yığılıb partlayır.
- Somatik şikayətlər — bədənə yüklənmiş duyğular.
Psixoanalitik nümunələr:
Deyək ki, bir uşaq hər dəfə qorxduqda, anası onu sakitləşdirmək əvəzinə “uşaqsan da, qorxarsan” deyib keçib. Uşaqda qorxu hissi emal olunmayıb . Bu qorxu beta elementi kimi qalır. Və bu uşaq böyüdükdə, hansısa adi səsə və ya xəbər qarşısında panikaya düşür, özü də anlamır niyə.
Bion və Tank hekayəsi
Bionun məşhur “ tank hekayəsi ” onun duyğuların emalı , təcrübəyə dözümlülük və psixoanalitik münasibətin mahiyyəti barədə təsirli bir metaforudur.
Hekayə belədir:
Bion müharibə dövründə həkim kimi xidmət edərkən, bir gün bir tankda olan əsgər yanına gətirilir. Əsgər o qədər travmatizə olmuşdu ki, heç nə demirdi . Sadəcə dayanır, gözlərini bir nöqtəyə dikmişdi.
Bir neçə gün sonra o əsgər dilə gəlir və deyir:
“Tankda oturmuşdum. Dostumun başı bir anda yox oldu. Tankın içinə düşdü. Mən onun başsız bədəninə baxırdım. Və elə o an elə bil beynim dondu. Heç nə düşünə bilmədim. Sadəcə baxdım.”
Bion bu təcrübəni izah edərkən deyir ki, həmin anda bu əsgər təcrübənin real mənası ilə əlaqəyə girə bilməmişdi . Təcrübə “beta element” kimi çılpaq və dözülməz halda qalır , çünki alfa funksiyası onu həzm edə bilməmişdi .
Bionun vurğusu:
- İnsan təcrübəni yaşaya bilər, amma onun mənasını daşıya bilməyə bilər .
- Bu tip təcrübə o qədər ağrılı və primitiv olur ki , onu “düşüncə”yə çevirmək mümkün olmaya bilir.
- Terapevtin və ya münasibətdəki digər insanların vəzifəsi — o beta elementləri tutmaq, daşımaq və tədricən mənalandırmaq dır (yəni “contain” etmək və “transform” etmək).
Əgər bir insan yaşadığı travmanı sözlə ifadə edə bilmirsə, bu o demək deyil ki, o hiss etmir. Sadəcə bu hisslər dil səviyyəsinə gələcək qədər emal edilməyib . Və bu yerdə başqa bir ağılın, terapevtin, analitik münasibətin ona kömək etməsi.
2. Alfa Elementləri (Emal Edilmiş Duyğular)
- Alfa elementləri beta elementlərinin işlənmiş, mənalandırılmış formasıdır.
- Bu, zehnin xam duyğuları anlamlı, simvolik və idarəolunan formaya çevirməsi prosesidir.
- Alfa elementləri vasitəsilə insan düşünə bilir, hisslərini ifadə edə bilir və daxili stabillik əldə edir.
- Uşağın ilk alfa funksiyasını ana və ya qayğıkeş şəxs təmin edir — o, uşağın duyğularını qəbul edib onları mənalandıraraq uşağa qaytarır.
Alfa funksiyası nədir?
Alfa funksiyası, insanın yaşadığı xam duyğuları (Beta elementləri) mənalı, düşüncəvi təcrübəyə çevirən psixi funksiyadır. Yəni, hisslərin “düşüncəyə çevrilmə fabrikidir”.
Bion deyir ki:
- Hər bir insanın içindən qarışıq, xaotik duyğular keçə bilər.
- Amma bu duyğuların düşüncə halına gəlməsi , daxili sabitlik və özünüanlama üçün şərtdir.
- Əgər bir insanda Alfa funksiyası yetkin deyilsə, o, yaşadıqlarını anlaya, əlaqələndirə və ifadə edə bilmir. Bu zaman da dissosiativ hallar, somatik simptomlar və ya təkrarlanan destruktiv davranışlar ortaya çıxır.
Alfa funksiyası ilk dəfə kimdə yaranır?
Uşaqda bu funksiya doğuşdan hazır olmur .
Əvvəlcə ana körpənin duyğularını öz Alfa funksiyası ilə emal edir — yəni:
— körpənin ağlamasındakı acını, qorxunu “oxuyur”,
— onu sakitləşdirir və duyğunu başlıqlı, struktur halına salır (“Acsan, narahatsan, yanındayam” kimi).
Bu münasibət davamlı və tənzimləyici olarsa, uşaqda zamanla bu funksiya daxili şəkildə formalaşır .
Əgər ana/nəqledici yetərli deyilsə və ya öz travmaları ilə məşğuldursa, uşaq Beta elementləri ilə tək qalır və Alfa funksiyası inkişaf etmir. Nəticədə:
- duyğular ya somatizə edilir,
- ya da “boşluq”, “donma”, “nə hiss etdiyimi bilmirəm” deyə yaşanır.
Praktik nümunə – terapiyada Alfa funksiyası necə işləyir?
1. Pasiyent deyir : “Əsəbiləşirəm, amma niyə belə olur bilmirəm. Xırda şeyə partlayıram.”
2. Terapevt konteynerlik edir : onu dinləyir, sözlərini qəbul edir, duyğularını adlandırır.
3. Tədricən pasiyent deyir : “Əslində hər dəfə tənqid ediləndə, atamın o baxışları yadıma düşür.”
4. Bu anda Beta elementi → Alfa elementinə çevrilmiş olur: hiss artıq tanınır, mənalandırılır, düşüncəyə çevrilir .
Alfa funksiyası olan insan nə bacarır?
- Duyğularını ayırd edə bilir (bu, əsəbdir, bu, qorxudur).
- Onları ifade edə bilir (“Hazırda qorxuram”).
- Onların haradan gəldiyini düşünə bilir (“Bu, keçmiş təcrübə ilə bağlı ola bilər”).
- Və ən əsası – reaksiya verməzdən əvvəl dayanma bacarığı yaranır.
Bu, psixoterapiyanın əsas məqsədidir: Beta elementlərini emal edə bilən, Alfa funksiyası olan bir sistem qurmaq .
3. Reveria anlayışı
Bu anlayış Bionun nəzəriyyəsində çox xüsusi yerə malik anlayışdır və onu sadəcə “xəyal qurmaq” kimi yox, emosional aləmdə həssas, cavab verə bilən vəziyyət kimi başa düşmək lazımdır.
1. Reverie nədir?
Reverie – xüsusilə ananın və ya terapevtin, uşağın və ya pasiyentin ifadə edə bilmədiyi emosiyaları hiss edib emal etməyə hazır olan ruhi halıdır.
Bion deyirdi: körpə özü duyğularını dərk edə bilmir , onların yalnız “çiyninə düşən ağırlığını” yaşayır. Ana isə bu “xam duyğulara” reverie vasitəsilə “cavab verir”.
2. Reverie necə işləyir?
- Uşaq ağlayır → bu sadəcə aclıq deyil, panika, boşluq, qorxu ola bilər.
- Ana bu duyğunu şüuraltı hiss edir , empatik olaraq içində saxlayır .
- Bu emosiyanı mənalandıraraq adlandırır və qaytarır (“Əzizim, çox darıxıbsan yəqin” və ya sadəcə sakit qucaqlayaraq).
- Uşaq emosional olaraq rahatlayır – özünü başa düşülmüş və saxlanılmış hiss edir.
3. Reverie nə vaxt olmur?
- Ana öz narahatlığı ilə məşğuldursa (depressiya, travma, özünü yükləmə),
- Uşağın duyğusunu hiss etmir , ya da təhlükə kimi qəbul edir ,
- Bu duyğuya ya reaksiya vermir , ya da ağrını böyüdərək geri qaytarır (məsələn, narahat uşaqla qışqıraraq davranmaq),
- Uşaq bu zaman başqasının içində yer tuta bilmədiyini öyrənir.
Bu uşaqların gələcəkdə emosional tənzimləmə və yaxınlıq qurmaqda çətinliyi olur.
4. Terapiyada reverie nədir?
Terapevt pasiyentin:
- ifadə edə bilmədiyi duyğularını hiss etməyə açıqdır ,
- susqunluqların içindəki çarəsizliyi “duyur” , ad verir,
- Hətta pasiyent danışmadan belə onun emosional halını “daşıya bilir” .
Bu, pasiyentin illərlə içində daşıdığı “emal olunmamış duyğuların” ilk dəfə bir başqasının “daxilində daşıya bilindiyi” andır.
5. Nümunə ilə açıqlayaq:
Pasiyent: Sessiyada susur, heç nə demir.
Terapevtin reverisi: İçində “boşluq”, “ümidsizlik”, “ayrılıq qorxusu” ilə bağlı hisslər oyanır.
Terapevt (reverie ilə cavab):
“Sanki danışmaq belə ağır gəlir. Bəlkə də içində danışsan da dəyişməyəcək bir şey olduğu hissi var.”
Pasiyent: Gözləri dolur, başıyla təsdiqləyir.
Bu, reverienin emosiyanı tanıyıb adını qoyduğu haldır.
Reverie – analitik empatiyanın dərin, qeyri-verbal formasıdır . O, Bionun düşüncəsində, qarşıdakının hissini sadəcə başa düşmək yox, onu hiss edib içində “daşımaq” bacarığıdır.
4. Konteyner və Konteyned (Qablaşdıran və Qablaşdırılan)
- Ana və ya terapevtin rolu konteyner olmaqdır — o, uşağın və ya pasiyentin xam duyğularını qəbul edir.
- Pasiyent (və ya uşaq) isə konteyneddir — o, bu duyğuları konteynerin vasitəsilə emal edir.
- Bu münasibət vasitəsilə qarışıq duyğular mənalı olur, insan sakitləşir və daha rahat olur.
- Terapiyada terapevt bu konteyner funksiyasını yerinə yetirir. Bu anlayış, psixodinamik və analitik psixoterapiyanın ən dərin emosional tənzimləmə modellərindən biridir.
1. “Container–Contained” nədir?
Bu modeldə iki komponent var:
- Contained – yəni, qəbul olunan:
Emosional yüklə, qorxu, həyəcan, ağrı, panika və ya çaşqınlıqla dolu olan şəxsin içindəki xam duyğular .
- Container – yəni, qəbul edən:
Bu duyğuları emosional olaraq daşıya, emal edə və qaytara bilən şəxs və ya struktur (əvvəl ana, sonra terapevt və ya pasiyentin öz yetkin “mən”i).
2. Harada və necə işləyir bu model?
Əvvəlcə ana və uşaq arasında :
- Körpə ağlayır, içində hələ adlandırıla bilməyən bir qorxu və ya narahatlıq var.
- Ana bu emosiyanı “qəbul edir” – sakitləşdirici baxış, ton, qucaqla.
- Duyğunu anlayır, adlandırır, mənalandırır (“Yəqin acsan / qorxmusan”).
- Bu duyğunu uşaq üçün emal edərək geri qaytarır – beləliklə uşaq özünü tənzimləməyi öyrənir.
Uşaq bu təcrübəni daxili modelə çevirir , gələcəkdə emosiyaları öz-özünə tənzimləməyi bacarır.
3. Psixoterapiyada container–contained necə olur?
Pasiyent:
“Əsəbiləşirəm, amma bu hiss çox ağırdır, boğuluram. Heç kəs məni başa düşmür.”
Terapevt (container kimi):
- Bu emosiyanı rədd etmir , öz içində saxlayır , ifadə etməyə şərait yaradır .
- Emosiyaya ad verir , onu strukturlaşdırır (“Sanki bu, yalnızlıq və görülməmə hissidir.”)
- Pasiyent bu yolla hissini “daha daşımalı hala” gətirir – yəni artıq bu, bircə “panika” deyil, mənalı bir duyğudur.
Beləliklə:
Xam duyğu → qəbul olunur → emal olunur → mənalandırılmış, saxlanıla bilən duyğuya çevrilir.
4. Container zəifdirsə nə baş verir?
- Ana depressiyadadır → uşaq hisslərini “özünə qaytarılmış şəkildə” emal edə bilmir.
- Uşaq duyğularıyla tək qalır , onları idarə edə bilmir.
- Nəticədə gələcəkdə bu insanlar:
- ya öz hisslərini inkar edirlər (hisssizlik, dissosiasiya),
- ya da emosional “daşqınlar” yaşayırlar (impulsiv davranışlar, partlayışlar).
5. Niyə bu model bu qədər vacibdir?
Çünki bu model:
- Uşaqda daxili sabitlik , təhlükəsizlik , özünü dərk bacarığını formalaşdırır.
- Terapiyada isə psixoloji “sağalmanı” mümkün edir.
Container olmaq, qarşıdakının duyğusunu öz içində qorxmadan daşımaqdır .
Yəni, pasiyentin qorxusunu qorxusuz qarşılayırsansa, o da bu qorxunu artıq dağıdıcı yox, paylaşıla bilən kimi hiss edir.
5. “O” Konsepti (Bilinməyən Həqiqət)
- “O” həyatın özü, təcrübənin dərin və bilinməyən tərəfi deməkdir.
- Biz “O”ya birbaşa çatmırıq, sadəcə ona yaxınlaşırıq, araşdırırıq.
- “O” həqiqətin tam açıqlanmayan, mürəkkəb, bəzən ağrılı yönləridir.
- Terapiyada bu “O” ilə üzləşmək və qəbul etmək vacibdir.
Bionun “O” konsepti onun nəzəriyyəsinin ən dərin və metafizik qatlarından biridir. Bu anlayış biliyin və təcrübənin son həddə mümkün olan formasını ifadə edir.
“O” nədir?
- ”O” — həqiqətin özü, təmiz reallıq , təcrübə olunmadan əvvəlki həqiqət dir. Bion bunu nə düşüncə, nə hiss, nə də təsəvvür yolu ilə tam olaraq dərk edilə bilən bir şey kimi görmür.
- “O” – nə müşahidə olunur, nə də tamamilə izah edilə bilər. Ona yalnız “olaraq” yaxınlaşmaq olar – yəni olmaq halı ilə, təslimiyyətlə , eqonun müdaxiləsi olmadan.
“O”ya çatma şərtləri:
1. Yox olmağı (və ya olmamağı, boşluğu, məlumatsız və qənaətsiz olmağı) qəbul etmək – Yəni öz “bilmə istəyini” buraxmaq.
2. Nifrət, ehtiyac və biliyə həddən artıq bağlılıqdan imtina etmək.
3. Duyğu və düşüncənin sərhədlərini aşmaq , eqonun müdaxiləsini dayandırmaq.
Praktik anlayışda:
- Terapiyada pasiyentin yaşadığı bir duyğunu etiketləmədən, məna yükləmədən , sadəcə olduğu kimi qəbul etmək , terapevtin “O”ya açıq olması deməkdir.
- Bu hal terapevtin “bilməyə çalışmaması”, “hiss etdiyini sadəcə hiss etməsi” ilə mümkündür.
“O” – Təmiz, Etiketlənməmiş Təcrübə
Wilfred Bion-un “O” anlayışı insan təcrübəsinin mahiyyətinə yönəlmiş bir cəhddir:
Bu, dərk edilməmiş, formalaşmamış, hələ sözə və düşüncəyə çevrilməmiş həqiqətdir.
Bion yazırdı ki:
“Həqiqətə gedən yol təcrübədən keçir. O təcrübə ki, hələ formalaşmayıb.”
”O” – Praktik Klinik Nümunələrlə
1. Seansda duyğuların ad qoyulmadan müşahidəsi
Nümunə:
Pasiyent danışarkən göz yaşlarını tutmağa çalışır. “Bağışlayın, niyə ağladığımı da bilmirəm.” – deyir.
Terapevt:
- “Ağlayırsınız… və bəlkə də bu an nə üçün olduğunu bilmək məcburiyyətində deyilik.”
İzah:
Bu an “O”nun içində qalmaqdır – yəni hələ anlam verilməmiş təcrübəni olduğu kimi saxlamaq. Etiket yox, varoluş.
2. Bilməmə halı ilə barışmaq
Nümunə:
Pasiyent deyir: “Bilmirəm niyə bu qədər qəzəbliyəm... Sadəcə içim doludur.”
Terapevt:
- “Bunu bilməmək də vacib bir hissdir. Bəlkə də bu qəzəbin hansı səbəbdən gəldiyini indi bilmək mümkün deyil.”
İzah:
Terapevt burada “O”ya yaxın durur – həqiqətin tez cavab və ya şərh tələb etmədən olmasına şərait yaradır.
3. Analitik sessiyada metaforik “olmaq”
Nümunə:
Uşaq analizi zamanı bir uşaq oyun qurur: ata fiqurunu torpağın altına basdırır.
Terapevt bu səhnəni izah etmir, sadəcə oyunun içində qalır.
Daha sonra uşaq deyir: “Atam getdi, torpağa yox oldu.”
İzah:
Bu, “O”nun yaranmasına imkan verməkdir – təcrübə metaforik şəkildə təzahür edir , terapevt onu dərhal analiz etmədən, “olmaq” halında müşahidə edir.
“O” – Daxili Hazırlıq və Təvazö
Bion deyirdi ki, “O”ya yaxınlaşmaq üçün terapevt nifrət, ehtiyac və biliyə olan istəyi bir anlıq buraxmalıdır.
Bu, eqosuz müşahidə , həqiqətin müqəddəsliyinə təslimiyyət halıdır.
“O” və Yaradıcı Proseslərdə
Bir şair, musiqiçi və ya rəssam yeni bir işə başlayarkən tamamilə “O” vəziyyətində ola bilər.
– Bilmir nə yazacaq, nə çəkəcək. Amma “bilməmə”nin içində yaradıcı güc var.
Bionun öz cümlələrində “O”
- “Bilməyə çalışan deyil, olmağa çalışan bir varlıq olmaq.”
- “Heç bir nəzəriyyəyə bağlı olmadan, heç nəyi əvvəlcədən bilmədən, sadəcə həqiqətə açıq olmaq .”
“O”- nun poetik ruhu:
“ Həqiqət ona çatmaq istəyinin yox, ona yer açmağın nəticəsidir.
Sənin içində yer tapmadıqca, o gəlməyəcək.
Sən ona hazır olmadıqca, o susacaq.”
Klinik Nümunə – “O” ilə təmasın qırıldığı vəziyyət:
Pasiyent: 28 yaşlı qadın, yaxın zamanda atası qəfil vəfat edib. Seansa gəldikdən bəri davamlı gülümsəyir, hadisədən “çox normal” bir şəkildə danışır, kədərlənməyə fürsət vermir, dərhal pozitiv şeylərə yönəlir. Deyir: > “Onsuz da hamımız öləcəyik… Bilirsiz, bu mənə həyatın nə qədər qiymətli olduğunu göstərdi!”
Terapevt bu nöqtədə hiss edir ki, pasiyent “təcrübə” ilə deyil, “təcrübəyə baxış” ilə məşğuldur. Yəni “O” ilə – təcrübənin özü ilə təmas qopub. Hisslərə toxunmaq əvəzinə, şərh və mənalandırma ilə özünü qoruyur.
Bion yanaşması ilə izah:
- “O” : Buradakı “O” — atasının ölümü ilə bağlı çılpaq, kəsişməz, qənaətsiz, çarəsiz və başa düşülməsi mümkün olmayan hiss ola bilər: boşluq, qəzəb, qorxu, tək qalma panikası.
- Təmasın pozulması : Pasiyent bu təcrübəyə çılpaq şəkildə yaxınlaşmaq əvəzinə, onu rasional izahlarla pərdələyir . Yəni “O”ya doğru irəliləyişdəki qorxu və narahatlıq onu dərhal müdafiə sistemlərinə yönəldir (pozitiv reframe, intellektualizasiya və s.).
- Terapevtik vəzifə : Terapevtin vəzifəsi bu müdafiə sistemlərini qırmaq deyil, reverie və konteyner olmaqla pasiyentin yavaş-yavaş “O” ilə təmasa dözə biləcək duruma gəlməsini təmin etməkdir. Yəni, pasiyent hisslərinə tədricən açıq ola bilsin.
Terapevtin Yanaşması:
Terapevt, pasiyentin pozitiv və rasional izahlarına dərhal reaksiya vermək əvəzinə, reverie vəziyyətində qalır – yəni sadəcə “baş verənin” emosional yüklərini içində saxlayır, şərh etmir, “düzəltməyə” çalışmır. Pasiyentin gülümsəməsinə baxmayaraq onun gözlərindəki boşluq, səsindəki zəiflik terapevtin “O” hissini duyması üçün siqnallardır.
Terapevt yavaşca deyir:
— “Bəzən insan o qədər tez mənalandırmağa çalışır ki... sanki hiss edəcək vaxt belə olmur...”
Və susur. Heç nə əlavə etmir.
Pasiyentin Dəyişimi:
Bu sakitlik və terapevtin “təcrübəyə açıq qalması” pasiyetin müdafiələrini silkələyir. Gülümsəmə bir qədər solur. Bir az çiyinləri düşür. Aşağı baxır.
— “Əslində… o gün onun son dəfə evdən çıxmasını izlədim. Elə bil bilirdim. Amma heç nə demədim. Hiss etmişdim. Niyə demədim? Bilmirəm…”
Bu an — pasiyentin “O” ilə ilk təmasıdır. Bu təmas sözlə ifadə edilməyən , ancaq hiss edilən bir dərinliyin parçasıdır. Ağlamağa başlayır. Terapevt heç nə demir. Sadəcə yanında olur.
Analitik Qənaət:
- “O” ilə təmas hər zaman narahatlıq, qorxu və müdafiə ilə müşahidə olunur.
- Reverie və konteynerlik vasitəsilə pasiyetə bu hissləri daşıya biləcək sahə təqdim olunduqda, müdafiələr zəifləyir və insan əsl təcrübəyə yaxınlaşa bilir.
- Dəyişiklik, analiz və inkişaf da yalnız bu təmasın içində baş verir .
Ayrılıq keysi təsviri:
Pasiyent: 32 yaşlı kişi
Şikayət: 3 illik münasibət bitib. Deyir ki, “əslində çox normal davam edirəm”, amma hər dəfə münasibətdən, sevgidən danışanda içində “soyuqluq” hiss etdiyini, heç bir qadına “toxunmaq” belə istəmədiyini bildirir.
Deyir:
— “Məncə keçib. Sadəcə nəsə soyuq qalıb içimdə. Sevgidən danışanda içimdə bir dəniz donub qalır sanki. Yaxınlıq istəmirəm. Bilirəm, bu düz deyil.”
Bion yanaşması ilə analiz:
1. Beta elementlər və bloklanmış emosiya
- Pasiyent duyğunu duymur , onu hiss etmir — ancaq onun yoxluğunu hiss edir.
- Bu, beta elementlər in bədəndə qaldığı, alfa funksiyası nın aktiv olmadığı bir vəziyyətdir.
Terapevt bu duyğusuzluğa “duyğu kimi” yanaşır.
— “Sanki soyuqluq da bir duyğudur. Bir şeyin yoxluğu elə onun ən güclü varlığı ola bilər.”
2. Müdafiə mexanizmləri və “toxunmamaq”
- Toxunmaq istəməməsi – libidinal enerjinin dondurulması ilə bağlıdır.
- Bu, duyğunu emal etməmək üçün onu bədəndə bloklamaq formasında çıxır.
- Bu, pasiyentin “Reverie”yə ehtiyacı olduğunu göstərir — bir başqasının onun toxunmaq istəməməsinin arxasındakı “toxunmaq istəyini” hiss etməsinə.
3. “O” təcrübəsi
Pasiyent sevgini itirməklə sadəcə qadını yox, sevmə qabiliyyəti olan özünü də itirib.
— “Əslində əvvəlcə onu sevdiyimi düşünürdüm. Sonra anladım ki, onunla olanda mən özümü daha çox sevirdim.”
Bu, “O” ilə qarşılaşmadır — çünki burada sevgi, yaxınlıq, özlük və məna bir-birinə qarışıb. İndi isə dərin bir yoxluq var, amma adı yoxdur.
Yekun analiz:
- Pasiyent funksional görünür , amma içindəki duyğu səssizliyi fışqırmaq əvəzinə donur.
- Terapevtin reverie halında qalması , bu donmuş sahəni “görməsi”, adlandırmadan yanında olması, yeni bir alfa funksiyası formalaşdırır.
- Tədricən bu hisslər formalaşmağa başlayır, duyulmamış hisslər duyulmağa , sonra deyilməyə başlayır.
6. Tərk Edilmə və Ayrılıq
- Erkən yaşlarda təcrübə olunan tərk edilmə insanın duyğularının alfa funksiyası ilə işlənməsinə mane ola bilər.
- Bu, daxili qarışıqlığa, narahatlığa və psixoloji sarsıntılara səbəb ola bilər.
- Tərk edilmənin təsiri terapiyada diqqətlə işlənməli, duyğular qəbul edilərək mənalandırılmalıdır.
Bion üçün tərk edilmə və ayrılıq , yalnız bir emosional hadisə deyil, ağlın strukturlaşmasında fundamental rol oynayan bir təcrübə dir. Onun nəzəriyyəsində bu hal, ”container-contained” (daşıyan-daşınan) münasibətində pozulma kimi başa düşülür.
1. Tərk edilmə nədir Bionda?
Tərk edilmə, uşağın yaşadığı təcrübənin (xüsusilə qorxu, ağrı, çaşqınlıq) ana tərəfindən qəbul edilməməsi və emal olunmaması vəziyyətidir. Ana, uşağın duyğularına reverie (empatik, passiv və içdən qarşılayıcı hal) ilə cavab vermirsə, bu zaman:
- Alfa funksiyası işləmir
- Təcrübə beta element kimi qalır – yəni “həzm olunmamış”, xam, düşünülə bilməyən bir duyğu
- Bu da uşağın özünü tərk edilmiş və “anlaşılmaz” hiss etməsinə səbəb olur
Fiziki yoxluqdan daha çox, psixoloji bağın qırılması burada əsas ayrılıqdır.
2. Ayrılıq necə baş verir?
Əgər ana təkrar-təkrar uşağın duyğularını daşımaqdan imtina edirsə:
- Uşaq öz hisslərini təhlükəli kimi qəbul etməyə başlayır (çünki qarşılıq görmür)
- Zamanla öz duyğularından dissosiasiya edir , yəni emosional əlaqədən çıxır
- Bu da şizoid , narsisistik , ya da autistik psixi strukturların başlanğıcı ola bilər
3. Tərk edilmənin nəticəsi:
• Uşaq daxili container yarada bilmir. Yəni ağlında duyğuları daşıyacaq bir məkan yoxdur.
• Bu səbəbdən, travmatik təcrübələr ya çöldə saxlanılır , ya da bədənin içində somatizasiya olur .
• Bionun fikrincə, tənhalıq bu ayrılığın ilk nəticəsidir, amma düşünməmək , bağlanmamaq , təcrübədən qaçmaq daha dərin nəticələrdir.
Sadə bir nümunə:
Uşaq ağlayır və qorxur. Ana bunu “həddindən artıq” hesab edir, cavab vermir və ya narahat olur. Uşaq bu duyğunu “mən narahatlıq gətirənəm”, “mən təhlükəyəm” kimi qəbul edir. Bu zaman uşaq ana ilə emosional rabitədən ayrılır .
Sevgilisindən yeni ayrılmış 26 yaşlı kişi pasiyent
Əlamətlər:
- Hisslərini ifadə edə bilmir: “Boşluq hiss edirəm, amma ağlaya bilmirəm.”
- Yuxusuzluq, emosional uyuşma
- İçində bir “qəzəb var”, amma “hədəfsiz”
- Özünə qarşı sərt münasibət: “Mənim kimi birini kim sevərdi ki?”
- Dəstəyi qəbul etməkdə çətinlik: “Dostlarım zəng edir, cavab vermirəm.”
Bion yanaşması ilə analiz:
1. Container-contained pozulması (Tərk edilmə)
Pasiyentin duyğularına qarşı uşaq vaxtı valideynlər (xüsusən ana) kifayət qədər emosional reverie göstərməyib. Yəni o zamanlar yaşadığı qorxu, tərk edilmə, çaşqınlıq duyğuları tanınıb adlandırılmayıb → Həzm olunmayıb → Beta element olaraq qalıb.
→ İndi sevgilisindən ayrıldıqda bu duyğular daşıyacaq bir daxili konteyner tapmır , çünki bu funksiya inşa olunmayıb.
2. Emosional emal yoxluğu
Bion deyərdi ki, bu pasiyent düşünə bilmir, çünki “düşünmək” üçün əvvəlcə təcrübənin mənalandırılması lazımdır. Onun isə belə bir alfa funksiyası zəifdir – yəni duyğunu düşüncəyə çevirə bilmir.
→ Pasiyent təcrübəni boşluq kimi yaşayır. Deyir: “Boşam, heç nə hiss eləmirəm.”
3. “O” ilə qarşılaşmaqdan qorunma
Bionun “O” anlayışına görə həqiqətə tam açıq olmaq , yəni bu ayrılığın yaratdığı xam, kəskin ağrını hiss etmək – çox ağır təcrübədir.
→ Pasiyent bu həqiqətlə (“Sevilmədim, tərk edildim, itirdim”) qarşılaşmamaq üçün:
- Özünü qınayır (özünə qəzəbi “O”dan yayınmaq üçündür)
- Əlaqədən qaçır (dostlarına cavab verməmək)
- Somatik əlamətlər (boğazda düyün, yuxusuzluq)
Terapevtik yönləndirmə:
- Container olmaq: Terapevt pasiyentin daşıya bilmədiyi duyğuları reverie ilə qəbul edib adlandırır: “Hiss olunur ki, tərk edilmək sənə tanış, köhnə bir ağrını xatırladır.”
- Alpha funksiyasını gücləndirmək: Duyğunu ifadə üçün söz vermək, metafor qurmaq, bədii dil ilə duyğunu “həzm edə bilən” hala gətirmək.
- “O”ya yaxınlaşdırmaq: Tədricən hissin özünə deyil, hissin təcrübəsinə baxmaq – “Bu boşluğun içində nə var?” kimi suallarla dərinləşdirmək.
Bion yanaşması ilə işləyən bir terapevtin ayrılıq yaşayan pasiyentlə istifadə edə biləcəyi əsas texnika və mövqeləri ardıcıl şəkildə açaq:
1. Reverie texnikası – terapevtin daxili halı
Nədir?
Terapevtin pasiyentin emosiyalarını şərhsiz, qənaətsiz , sakit və qəbul edici şəkildə öz içində daşıyaraq emal etməsidir.
Necə istifadə edilir?
Pasiyent danışarkən terapevt özündə yaranan duyğuları (narahatlıq, sıxıntı, qorxu, emosional təzyiq) müşahidə edir.
Bu duyğular pasiyentin emal edə bilmədiyi beta elementlər ola bilər.
Terapevt bu hissi içində saxlayıb həzm edir , sonra uyğun anda yumşaq və strukturlaşdırılmış formada geri qaytarır:
“Bəlkə də, içində adını qoymadığın bir çaşqınlıq var, çünki bu ayrılıq yalnız indi yaşanmır…”
2. Səssiz iştirak – container olmaq
Nədir?
Müalicənin ilk mərhələlərində terapevt çox danışmaq, çözüm vermək əvəzinə, duyğuları daşıyan bir konteyner kimi iştirak edir.
Necə istifadə edilir?
Pasiyent danışarkən terapevt onun dediklərini səssiz şəkildə qəbul edir , çox erkən interpretasiya vermir.
Daxili sabitliyini qoruyaraq pasiyentin təcrübəsinin “dağılmamasına” kömək edir.
Əsas sual: “Mən bu danışılanı içimdə daşıya bilirəmmi, ona panik vermədən?”
3. Tədrici adlandırma – Alfa funksiyasının dəstəyi
Nədir?
Duyğuları çaşqın, naməlum, parçalayıcı hiss edən pasiyentin təcrübəsi sözə çevrilir , adlandırılır və strukturlaşdırılır.
Necə istifadə edilir?
“Sən deyirsən ki, boşluq hiss edirsən. Bəlkə də bu, buraxılmış hiss olunma duyğusudur?”
“Duyursan ki, ağlaya bilmirsən – bəlkə içində qalmaqdan qorxduğun bir ağrı var?”
4. “O” ilə təmasa yönəltmə – şərhsiz müşahidə
Nədir?
Pasiyentin yaşadığı ağrının mənasız, açılmamış, xam hissə olduğuna hörmətlə yaxınlaşmaq.
Necə istifadə edilir?
Terapevt: “Bu hissin nə demək olduğunu izah etməyə çalışmaq əvəzinə... sadəcə içində necə hiss etdiyini birlikdə müşahidə edə bilərikmi?”
Burada məqsəd “həqiqətə toxunmaq”, amma onu məcburən izah etmədən yaşamağa dəvət etməkdir.
5. Tolerans yaratmaq – duyğuya dözümlülüyü artırmaq
Nədir?
Terapiya prosesi pasiyentin acı duyğularla birlikdə qalma bacarığını tədricən inkişaf etdirir.
Necə istifadə edilir?
- Dərhal “pozitivə yönəltmək” əvəzinə, acını daşımaq bacarığını artırmaq.
- “Bu ağrıya qalmaq çətindir. Amma bəlkə də bu, həqiqətən baş verən bir şeyin izidir. Mən səninləyəm.”
Bion yanaşmasında texnikalar
1. Reverie (Xəyali Anlama Halı)
- Terapevt pasiyentin ifadə edə bilmədiyi duyğuları içində daşıyaraq formalaşdırır.
- Məsələn: “Sözlə deməsən də, bu otaqda qalmaq sənə ağırlıq verirmiş kimi hiss edirəm.”
2. Konteyner Funksiyası
- Terapevt pasiyentin xaotik, dağılmış duyğularını içində saxlayıb dağılmadan geri qaytarır.
- Məsələn: “Bu sənin yaşadığın ilk buraxılmışlıq deyil, elə deyilmi? Sanki bu ağrı tanış bir ağrıdır.”
3. Alfa Funksiyasını Aktivləşdirmək
- Duyğuları söz və mənaya çevirmək üçün pasiyentin ifadələrini sadə, aydın cümlələrlə qurmağa kömək edilir.
- Məsələn: “Sənin ‘boşluq’ dediyin hiss, bəlkə də ‘səssiz bir yoxluq’dur.”
4. “O” ilə Qorxusuz Təmas
- Həqiqətə tələsik anlam yükləmədən yaxınlaşmaq. Pasiyentin yaşantısına hörmətlə, şərhsiz yanaşmaq.
- Məsələn: “Sadəcə bu hissin içində bir az qalaq… Nə çıxır ortaya, tələsmədən baxaq.”
5. Şəffaf Sabitlik və Səssiz İştirak
- Terapevt pasiyentin dağılmadan duyğusunu ifadə edə bilməsi üçün səssiz, sabit mövqedə qalır.
- Çox danışmaqdan, erkən interpretasiyadan qaçılır.
6. Tədrici Adlandırma
- Duyğuların adlandırılması üçün metaforik, sadə dil istifadə olunur.
- Məsələn: “Bu duyğu sanki sənin içində donub qalıb. Sanki içində hərəkət edə bilməyən bir ağrı var.”
7. Dayanıqlılıq Öyrətmək (Containment Təkcə Terapevtin Yox, Pasiyentin də Funksiyasıdır)
- Uzunmüddətli məqsəd: Pasiyent də öz duyğularını “saxlaya” bilsin.
- Terapiyada: “Bu hiss gəlir, gedir… Amma sən onun içində dağılmadan qala bilirsən artıq.”
Bu yarımbaşlıq altında sadaladığımız texnikalar həm fərdi psixoterapiya seanslarında, həm də ağır emosional vəziyyətlərdə terapevtin yön tapması üçün güclü bələdçidir.
Klinik Keys – Ayrılıqdan Sonra Evlilik:
Pasiyent: 33 yaşlı kişi
Vəziyyət: 4 illik münasibət sonlanıb. Ayrılıqdan 8 ay sonra qarşı tərəf başqası ilə nişanlanıb və evlənib. Pasiyent sosial mediadan izləyir, evlilik fotolarına baxır, tez-tez “mənim yerimə keçən biri” olduğunu düşünür. Tənha hiss edir, işinə fokuslana bilmir, özünü “atılmış, dəyişdirilmiş” kimi görür.
1. Reverie:
Terapevt sessiyada “içinə çökmə”, “yaxası buraxılmışlıq” hissləri yaşaya bilər. Bu duyğuya diqqət verərək, pasiyentin ifadə edə bilmədiyi emosional yükə yaxınlaşır:
— “Səni dinlədikcə içimdə ‘kənarda dayanıb baxmaq’ kimi bir hiss doğur… sanki bu artıq sənə aid olmayan bir səhnədir, amma bir zamanlar baş rolunda idin.”
2. Konteyner:
Pasiyent özünü utanc, həsəd və dəyərsizlik hissləri ilə ifadə edə bilmədiyi bir xaosda hiss edə bilər. Terapevt onun yerinə bu hissləri qəbul edir və geri emal olunmuş formada qaytarır:
— “Onunla xoşbəxt görünməsi səni yerindən silkələyir… Bəlkə də bu, birinin ‘sənin yerinə’ keçmiş olması duyğusundan doğur.”
3. Alfa funksiyası:
Daxili ağrının sözə çevrilməsi:
— “Fotolara baxmaq – bu, bəlkə də yalnızlıqla baş-başa qalmaqdan qaçmaq cəhdidir. Eyni zamanda bir cəza – ‘bax, sənsiz necə davam edir’ deyə özünə acı çəkməyə icazə vermək.”
4. “O” ilə təmas:
Təcrübəyə qənaətsiz yaxın durmaq:
— “Bəlkə də biz bu sualın cavabını heç tapmayacağıq – niyə o deyil, sən olmadın? Amma bu bilməmə içində dayanmaq, buranı tərk etməmək… bəlkə də sağalma buradan keçir.”
5. Sessiyada səssizliklə iştirak:
Terapevtin səssiz duruşu, sözsüz yoldaşlıq pasiyentin içindəki “danışılmamış” hisslərə yer açır. “Əvəzlənmişlik” duyğusunun səslənməsi bəzən sadəcə göz yaşı ilə gəlir. Terapevt bu göz yaşının “məna yükünü” daşıyır, danışmadan.
6. Tədrici simvolizasiya:
> “Bəlkə sən onun həyatından çıxanda bir hekayə bağlanmadı. İndi isə yeni fotolar, yeni həyat… sanki səni hekayədən kəsib yerinə başqasını yapışdırıblar. Bu ağrı, bəlkə də, bağlanmamış qapının önündə gözləyən tərəf olmaq hissidir.”
7. Dayanıqlılıq üçün tapşırıq (klassik CBT elementli):
Sosial media izləmə davranışı ilə bağlı “təxirə salma” və “emal dəftəri” texnikası:
• “Bu gün baxmazdan öncə 10 dəqiqəlik emosiya qeyd dəftərinə hisslərini yaz.”
• “Nəyə baxmaq istəyirdin, və bu sənə nə hiss etdirdi?”
“İkili münasibətlərdən qorxan, yaxınlaşdıqca uzaqlaşan” bir pasiyent
Klinik Keys – Yaxınlıq Qorxusu (Fear of Intimacy):
Pasiyent: 29 yaşlı qadın
Tarixçə: Münasibətlərə ehtiyac duyur, ancaq biri yaxınlaşanda geri çəkilir. Əvvəl özü istəklidir, qarşı tərəf bağlanmağa başlayanda isə “boğuluram”, “özümü itirirəm” hissləri ilə münasibəti bitirir. Uşaqlıqda valideynlər arasında tez-tez soyuqluq və küsülülük olub. Anası depressiv, ata passiv və fiziki baxımdan uzaq.
Bion Yanaşması ilə Terapevtik Çərçivə:
1. Konteyner – duyğusal xaosu saxlamaq:
Pasiyent yaxınlıq istədiyini dediyi anda içində bir panika yaşayır. Bu ziddiyyətli emosiyaları ifadə edə bilmir, ağrını “qorxu” şəklində göstərir.
— “Sən sanki eyni anda həm ‘gəl’ deyirsən, həm də ‘qaç’. Bu hissləri bir yerdə tutmaq çətin, amma buradayam, birlikdə saxlaya bilərik.”
2. Reverie – terapevtin duyğularına etibar:
Seans zamanı terapevt “əlimi uzatsam, itəcək” hissi yaşaya bilər. Bu, pasiyentin iç dünyasındakı “yaxınlaşsam yox olaram” qorxusunun əks-sədasıdır. Terapevt bu duyğunu daşıyır və adlandırır.
3. Alfa funksiyası:
Zidd hisslərin emalı: ehtiyac və qorxu eyni anda mövcuddur.
— “Sanki bir tərəfin sarılmaq, sevgi almaq istəyir, digər tərəfin isə deyir ki, ‘əgər yaxın olarsansa, ya imtina ediləcəksən, ya da yox olacaqsan.’”
4. “O” təcrübəsinə açıq qalmaq:
Pasiyentin davranışlarının ardındakı səbəbi izah etməyə çalışmadan, sadəcə bu təcrübənin içində dayanmaq:
— “Nə üçün belə olduğunu hələlik bilməyimiz vacib deyil. Sadəcə bu hissin içində birlikdə dayanmağa davam edək.”
5. Tədrici simvolizasiya:
Yaxınlıq = boğulmaq imici. Bunu sözə çevirmək:
— “Sənə tərəf gələn birinin nəfəsini öz nəfəsin kimi hiss etməyə başlayırsan, bəlkə də o qədər iç-içə olma qorxusu ki, özün kim idin, onu itirəcəyindən qorxursan.”
6. Transgenerational təsirlər:
Valideynlərarası emosional məsafənin model kimi mənimsənilməsi:
— “Ananla atan arasında danışılmayan məsafə, bəlkə də sevgi varsa, mütləq yanında soyuqluq da olacaq kimi bir inanc yaradıb.”
Praktik Tapşırıq – Özünü müşahidə dəftəri:
• Münasibətə yeni biri daxil olduqda yaranan emosiyaların qeydi
• “İstək nə vaxt qorxuya çevrildi?”
• “Bu hiss tanışdırmı, ilk dəfə nə vaxt yaşadım?” sualları
Bu dəfə özünü sevilməyə layiq görməyən bir pasiyentin keysini işləyək — həm Bionun nəzəri çərçivəsindən, həm də praktik psixoanalitik yanaşmadan istifadə etməklə.
Keys– Özünü Sevilməyə Layiq Görməyən Pasiyent
Pasiyent: 33 yaşlı kişi
Şikayət: Münasibətləri pozur, dostlarının qayğısından utanır, sevgini qəbul edə bilmir. Deyir ki, “Məni sevən biri ya əziyyət çəkəcək, ya da yanılır.” Uşaqlıqda emosional laqeydlik, tənqid və gözləntilərlə yüklü bir mühitdə böyüyüb.
Bion Yanaşması ilə Analiz:
1. Konteyner – Mənfi öz dəyərinin daşıyıcısı olmaq:
Pasiyent içindəki utanc, özünü dəyərsiz bilmə duyğusunu terapevtin içində “yükləyir”. Terapevt bunu yalnız saxlamaqla kifayətlənməyib, emal etməlidir:
— “Sən deyirsən ki, sənin üçün yaxşı hiss edən birinə inanmaq çətindir. Bəlkə də belə düşünmək daha rahatdır: əgər sənə baxan birisi yanılırsa, deməli, onun gördüyü sən deyilsən.”
2. Reverie – Duyğuların səssiz dərk edilməsi:
Terapevt seansda “kədərli bir səssizlik” hiss edə bilər. Sanki pasiyent susaraq deyir: “Bilmirsən, mən nə qədər sevilməzəm.” Reverie bu susqunluğu hiss edib, adına bir pəncərə aça bilər:
— “Sənin sükutun sanki deyir ki, heç bir söz sənə dəyər verməz. Mən buradayam, danışmasan belə, səninlə.”
3. Alfa funksiyası – Duyğuları formaya salmaq:
Daxildəki “mən kifayət qədər yaxşı deyiləm” fikrini simvolizə edib daha idarə edilə bilən hala gətirmək:
— “Sənin üçün sevgini qəbul etmək bir növ ‘aldatmaq’ kimidir. Sanki bir gün üzə çıxacaq ki, sən o sevgi qədər dəyərli deyildin. Bu qorxu içindən gəlir.”
4. “O” – Təcrübəyə qərəzsiz açıq qalmaq:
Sevgiyə müqavimət göstərən bu pasiyentin davranışlarını dəyişdirmək yerinə, o təcrübənin içində olmaq, ona qarşı müdafiəsiz dayanmaq vacibdir.
— “Səninlə buradayam, sən sevgi qəbul edə bilməsən belə, mən bu çətin hisslərin içində səni tərk etməyəcəm.”
Nümunəvi Terapevtik Müdaxilə:
Terapevt:
“Səni sevən insanlar ya sənə lazım olandan çox verirlər, ya da səndən daha çox gözləyirlər kimi görünür, elə deyilmi? Bəlkə də sən, heç vaxt sadəcə var olduğun üçün sevilməmisən.”
Pasiyent:
“Heç vaxt... Həmişə bir şey etməli idim...”
Terapevt:
“Bəlkə də burada ilk dəfə sadəcə varlığın üçün qalmağa çalışacağıq.”
Bion üçün Terapevtin Mövqeyi:
Pasiyentin sevilməyə layiq olmadığına dair illərlə formalaşmış düşüncə sisteminə qarşı çıxmır. Əksinə, terapevt onu “tənzimləmədən, düzəltmədən” daşıyır. Bu, psixikaya “ilk dəfə başqa cür münasibət mümkündür” mesajı verir.
Biona dair son sözlər
Bionun düşüncələri ilə tanış olduqda anlayırsan ki, insan təcrübəsinin ən dərin qatlarında izahdan qaçan, adı olmayan bir yer var. Orada sözlər susur, anlayışlar əriyir, yalnız yaşantının özü qalır. Bion bu yerə “O” deyirdi — bilikdən əvvəlki həqiqət. Bu həqiqətə yaxınlaşmaq, onu daşımaq deyil, ona dözməkdir.
Tərk edilmə də, ayrılıq da bu səssizliyin içindən boylanır. Bu acıların hansısa texnika ilə “düzəldilməsi” yox, onların terapevtik münasibət içində qəbul edilə biləcək hala gətirilməsi məqsəd olur. Bionun reveria anlayışı burada həyat qurtarır — terapevtin ağrını öz içində saxlaması, onun formasını pozmadan ona yer açması. Çünki yalnız belə halda pasiyent “mənim yaşadıqlarım da daşımağa dəyərmiş” hissini qazana bilər.
Bion üçün psixoanaliz qəhrəmanlıq deyildi. Bu, insanın öz kövrəkliyini qəbul edərək başqasının kövrəkliyinə toxunma cəsarəti idi. O, qorxudan ibarət susqunluqları, danışılmayan ayrılıqları, dərin tərk edilmə izlərini danışılan, düşünülen, hiss edilən hala gətirmək üçün yaşadı.
Bəzən bir tankın içində çarəsiz qalmaq qədər ağır, bəzən susqun bir analığın yoxluğunda əriyib itməməyə çalışmaq qədər incə bir yoldur bu. Amma insan bu yolda özü ilə qarşılaşa bilsə, əsl sağalma da orada başlayar.
Nəsimi Qiyasov
Bərdə, 21.11.2024
