Abstract
Məqalədə müasir təhsil sistemində motivasiya anlayışının mahiyyəti, onun
psixoloji-pedaqoji əsasları və təlim prosesində formalaşdırılmasının əsas
mexanizmləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Təlim motivasiyasının şagird və
tələbələrin idrak fəallığının yüksəldilməsində, akademik nailiyyətlərinin
artırılmasında və şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynadığı elmi
baxımdan təhlil edilmişdir. Məqalədə motivasiya anlayışının nəzəri aspektləri
izah olunmuş, daxili və xarici motivasiya amillərinin xüsusiyyətləri müqayisəli
şəkildə şərh edilmişdir. Eyni zamanda motivasiyanın formalaşmasına təsir edən
maraq, emosional vəziyyət, özünüqiymətləndirmə, sosial mühit və müəllim-
şagird münasibətləri kimi psixoloji mexanizmlər təhlil edilmişdir.
Tədqiqat zamanı müəllimin şəxsiyyətinin, onun peşəkar kompetensiyalarının və
pedaqoji ünsiyyət bacarıqlarının təlim motivasiyasının yaranmasına birbaşa təsir
göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Məqalədə interaktiv təlim metodlarının,
innovativ pedaqoji texnologiyaların və rəqəmsal təhsil vasitələrinin motivasiya
formalaşdırılmasında rolu xüsusi vurğulanmışdır. Müasir təhsil şəraitində layihə
üsulu, debat, rollu oyun və qrup işi kimi metodların şagirdlərin fəallığını və
öyrənməyə marağını artırdığı qeyd edilmişdir.
Bundan əlavə, rəqəmsal texnologiyaların təlim prosesinə inteqrasiyasının
motivasiya imkanlarını genişləndirdiyi, lakin düzgün istiqamətləndirilmədiyi
halda müəyyən psixoloji problemlər yarada biləcəyi də göstərilmişdir. Məqalədə
pedaqogika və psixologiyanın qarşılıqlı əlaqəsi əsasında motivasiya probleminin
nəzəri və praktik aspektləri sistemli şəkildə ümumiləşdirilmişdir. Aparılmış
təhlillər nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, təlim motivasiyasının düzgün
təşkili təhsil keyfiyyətinin yüksəldilməsi, yaradıcı və fəal şəxsiyyətin
formalaşdırılması, həmçinin müasir cəmiyyətin tələblərinə cavab verən
kompetent mütəxəssislərin hazırlanması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb
edir.
GİRİŞ
Müasir dövrdə təhsil sistemində baş verən yeniliklər təlim prosesinin yalnız bilikvermə funksiyası ilə
məhdudlaşmadığını göstərir. Təhsil artıq şəxsiyyətin inkişafına, onun yaradıcılıq potensialının üzə
çıxarılmasına və sosial adaptasiyasına xidmət edən mürəkkəb psixoloji-pedaqoji proses kimi
qiymətləndirilir. Bu baxımdan motivasiya təlim fəaliyyətinin əsas komponentlərindən biri hesab edilir.
Psixoloqların fikrincə, motivasiya insan fəaliyyətinin istiqamətini və intensivliyini müəyyən edən
daxili psixoloji mexanizmdir. Təlim prosesində motivasiya şagirdin öyrənməyə marağını artırır, onun idrak
fəallığını gücləndirir və müstəqil düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, təlim yalnız
maraq və daxili ehtiyac əsasında qurulduqda inkişafetdirici xarakter daşıyır.
Müasir təhsil sistemində əsas problemlərdən biri şagird və tələbələrdə davamlı təlim
motivasiyasının yaradılmasıdır. İnformasiya bolluğu, rəqəmsal texnologiyaların geniş yayılması və sosial
dəyişikliklər motivasiya mexanizmlərinə də təsir göstərmişdir. Buna görə də pedaqoji və psixoloji
yanaşmaların inteqrasiyası mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Motivasiya termini latın mənşəli “movere” sözündən yaranmış və “hərəkətə gətirmək” mənasını
ifadə edir. Psixologiyada motivasiya insan davranışını istiqamətləndirən daxili və xarici amillərin məcmusu
kimi izah edilir.
Motivasiya təlim prosesinin səmərəliliyini müəyyən edən əsas psixoloji amillərdən biridir. Müasir
pedaqogika və psixologiyada motivasiya insan fəaliyyətini istiqamətləndirən daxili və xarici səbəblərin
məcmusu kimi xarakterizə olunur. Təlim motivasiyası isə şagird və tələbələrin öyrənməyə marağını, biliyə
olan tələbatını və təhsil fəaliyyətində fəallığını təmin edən mühüm komponent hesab edilir.
Azərbaycan psixoloqu Əbdül Əlizadə qeyd edir ki, təlim motivasiyası şagirdin idrak fəaliyyətinin
əsas hərəkətverici qüvvəsi olmaqla yanaşı, onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına da təsir göstərir. Müəllifin
fikrincə, motivasiya olmadan təlim prosesi formal xarakter daşıyır və şagirdin yaradıcı fəallığını təmin
etmir (4, s. 142).
Pedaqoq Fərrux Rüstəmov motivasiyanı təhsilin keyfiyyətini müəyyən edən əsas pedaqoji
şərtlərdən biri hesab edərək yazır ki, müəllim tərəfindən yaradılan müsbət psixoloji mühit şagirdlərin təlim
fəaliyyətinə münasibətinə birbaşa təsir göstərir (9, s. 233).
Müasir pedaqogikada motivasiyanın iki əsas növü fərqləndirilir: daxili və xarici motivasiya. Daxili
motivasiya şagirdin şəxsi marağı və mənəvi tələbatı əsasında formalaşır. Bu halda şagird bilik əldə
etməkdən zövq alır və təlim fəaliyyəti onun üçün daxili ehtiyaca çevrilir. Xarici motivasiya isə qiymət,
mükafat, valideyn nəzarəti və ya sosial təsir nəticəsində yaranır.
Akif Abbasov qeyd edir ki, müasir təlim texnologiyaları şagirdlərdə daxili motivasiyanın
formalaşdırılmasına daha çox imkan yaradır. Xüsusilə interaktiv metodlar şagirdlərin müstəqil düşünməsini
və yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirir (1, s. 97)
Təlim motivasiyası isə şagirdin təhsil fəaliyyətinə marağını, öyrənmək istəyini və biliyə olan
ehtiyacını əks etdirir. Təlim motivasiyası aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:
istiqamətləndirici funksiya;
stimullaşdırıcı funksiya;
tənzimləyici funksiya;
inkişafetdirici funksiya.
Müasir pedaqogikada motivasiyanın iki əsas növü fərqləndirilir:
Daxili motivasiya insanın fəaliyyəti şəxsi maraq və mənəvi tələbat əsasında yerinə yetirməsi ilə
bağlıdır. Bu zaman şagird qiymət və ya məcburiyyət üçün deyil, bilik əldə etmək istədiyi üçün öyrənir.
Məsələn, biologiya fənninə maraq göstərən şagird əlavə kitablar oxuyur, videolar izləyir və tədqiqat
aparmağa çalışır. Bu fəaliyyət onun daxili motivasiyasının göstəricisidir.
Xarici motivasiya mükafat, qiymət, valideyn təzyiqi və ya sosial təsir nəticəsində yaranır. Bu halda
fəaliyyətin əsas məqsədi bilik deyil, müəyyən nəticə əldə etmək olur.
Təlim motivasiyasının yaranması və inkişafı mürəkkəb psixoloji prosesdir. Bu prosesdə emosional
vəziyyət, maraq, ehtiyaclar, sosial münasibətlər və özünüqiymətləndirmə mühüm rol oynayır.
Maraq motivasiyanın əsas psixoloji komponentlərindən biridir. Maraqlı təqdim olunan dərs şagirdin
diqqətini daha çox cəlb edir və onun fəallığını artırır.
Təlim motivasiyasının formalaşması mürəkkəb psixoloji proses olmaqla bir sıra daxili və xarici
amillərlə bağlıdır. Bu prosesdə maraq, emosional vəziyyət, özünüqiymətləndirmə, sosial münasibətlər və
müəllim-şagird ünsiyyəti mühüm rol oynayır.
Psixoloq Ənvər Abbasov yazır ki, müsbət emosional mühit şagirdin özünəinamını artırır və onun
təlim fəaliyyətində daha fəal iştirak etməsinə səbəb olur (2, s. 184). Əksinə, davamlı tənqid və psixoloji
təzyiq şagirdlərdə qorxu və passivlik yaradır.
Müasir məktəb təcrübəsində müəllimin interaktiv metodlardan istifadə etməsi motivasiya
formalaşdırılmasının effektiv vasitələrindən biri hesab edilir. Məsələn, debat və qrup işi metodları
şagirdlərin həm ünsiyyət bacarıqlarını, həm də kollektiv fəaliyyətə marağını artırır. Bu barədə Hüseyn
Əhmədov qeyd edir ki, fəal təlim metodları şagirdləri passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevirir və onların
təlimə marağını gücləndirir (3, s. 156).
Praktik müşahidələr göstərir ki, müəllimin dərsdə rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etməsi də
motivasiyanın yüksəlməsinə müsbət təsir edir. Məsələn, təqdimatlar, interaktiv testlər və təhsil
platformaları şagirdlərin diqqətini artırır və dərs prosesini daha maraqlı edir.
Rəhilə Hüseynzadə müəllim-şagird münasibətlərinin motivasiya prosesində xüsusi əhəmiyyət
daşıdığını vurğulayaraq qeyd edir ki, müəllimin humanist münasibəti şagirdin özünüifadə imkanlarını
genişləndirir və onun təhsil fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir (7, s. 205)
Məsələn, müəllim tarix dərsində yalnız faktları sadalamaq əvəzinə sənədli videolar, xəritələr və
debat üsullarından istifadə etdikdə şagirdlərin marağı artır.
Müsbət emosional atmosfer motivasiya üçün mühüm şərtdir. Təzyiq, qorxu və həddindən artıq
tənqid şagirdin təlimə marağını azaldır.
Müəllim tərəfindən verilən dəstək və psixoloji təhlükəsizlik hissi şagirdin özünüifadəsini
gücləndirir. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə emosional münasibətlər təlim nəticələrinə ciddi təsir göstərir.
Şagirdin öz qabiliyyətlərinə inanması onun motivasiyasını artırır. Uğursuzluq qorxusu və aşağı
özünüqiymətləndirmə isə passivliyə səbəb olur.
Müasir pedaqoji yanaşmalarda müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, həm də motivasiya yaradan
psixoloji lider hesab edilir. Müəllimin peşəkarlığı, ünsiyyət bacarığı və emosional davranışı təlim
motivasiyasına birbaşa təsir göstərir.
Pedaqoq Ə.Əlizadə yazır ki, “müəllimin şəxsiyyəti təlim motivasiyasının formalaşmasında ən güclü
amillərdən biridir” (4, s. 154).
Müəllimin motivasiya yaratmaq üçün istifadə etdiyi əsas vasitələr bunlardır:
interaktiv metodlardan istifadə;
fərdi yanaşma;
şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi;
əməkdaşlıq mühitinin yaradılması;
müasir texnologiyaların tətbiqi.
Məsələn, dərsdə layihə üsulunun tətbiqi tələbələrin həm yaradıcı düşünməsini, həm də kollektiv
fəaliyyət bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu isə motivasiyanın davamlılığını təmin edir.
Müasir pedaqoji yanaşmalarda müəllim yalnız bilik verən şəxs deyil, həm də şagirdlərdə öyrənməyə
maraq yaradan əsas psixoloji faktor hesab olunur. Müəllimin peşəkar kompetensiyası, ünsiyyət mədəniyyəti
və pedaqoji davranışı təlim motivasiyasının formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. Müəllim tərəfindən
yaradılan demokratik və əməkdaşlığa əsaslanan mühit şagirdlərin dərsə fəal qoşulmasına şərait yaradır.
Əbdül Əlizadə qeyd edir ki, “müəllimin emosional münasibəti şagirdin təlim fəaliyyətinə
münasibətini müəyyən edən əsas amillərdəndir” (Əlizadə, 2019, s. 167). Müəllifin fikrincə, müəllim şagirdə
dəstək verən və onu motivasiya edən pedaqoji mövqe nümayiş etdirməlidir.
Fərrux Rüstəmov yazır ki, müəllimin əsas vəzifələrindən biri şagirdlərdə müstəqil düşünmə və
yaradıcı fəaliyyət üçün motivasiya yaratmaqdır (9, s. 251). Bu baxımdan müəllimin istifadə etdiyi metod
və vasitələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, müəllim dərs zamanı problemli situasiyalar yaratdıqda şagirdlər mövzu üzərində daha fəal
düşünməyə başlayırlar. Belə yanaşma onların həm idrak fəallığını, həm də daxili motivasiyasını gücləndirir.
Müasir təhsil sistemində interaktiv metodlar motivasiyanın formalaşdırılmasının ən effektiv
vasitələrindən biri hesab olunur. Bu metodlar şagirdi passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevirir.
Ən geniş istifadə olunan interaktiv metodlar bunlardır:
beyin həmləsi;
debat;
rollu oyunlar;
layihə üsulu;
case-study;
qrup işi.
Tədqiqatlar göstərir ki, interaktiv mühitdə təhsil alan tələbələrin akademik nailiyyətləri daha yüksək
olur. Çünki bu zaman şagird özünü təlim prosesinin iştirakçısı kimi hiss edir.
Məsələn, psixologiya dərsində rollu oyun metodunun tətbiqi tələbələrin empatiya və ünsiyyət
bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu da onların fənnə marağını artırır.
Müasir təhsil sistemində interaktiv təlim metodları motivasiya formalaşdırılmasının ən effektiv
vasitələrindən biri hesab olunur. Bu metodlar şagirdlərin dərs prosesində fəal iştirakını təmin edir və onların
sərbəst düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir.
Akif Abbasov qeyd edir ki, interaktiv təlim metodları şagirdlərin kommunikativ bacarıqlarını inkişaf
etdirməklə yanaşı, onların təlimə marağını da artırır (1, s. 118).
Debat, beyin həmləsi, rollu oyun və layihə üsulu kimi metodlar şagirdlərin dərs prosesinə emosional
və intellektual cəhətdən daha fəal qoşulmasına səbəb olur. Xüsusilə layihə üsulu şagirdlərdə məsuliyyət
hissi və yaradıcılıq qabiliyyətini inkişaf etdirir.
Hüseyn Əhmədov yazır ki, “fəal təlim metodları şagirdin passiv yaddaş fəaliyyətini aktiv təfəkkür
prosesinə çevirir” (3, s. 173). Bu isə motivasiyanın davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir.
Praktik nümunə kimi qeyd etmək olar ki, qrup işi zamanı şagirdlər bir-biri ilə əməkdaşlıq edir, fikir
mübadiləsi aparır və nəticədə dərsə maraqları artır. Bu cür fəaliyyət onların sosial bacarıqlarının inkişafına
da müsbət təsir göstərir.
Rəqəmsal texnologiyalar müasir təhsil sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Elektron
platformalar, onlayn kurslar və multimedia vasitələri motivasiya imkanlarını genişləndirmişdir.
Lakin rəqəmsal mühitin düzgün təşkil edilməməsi diqqət dağınıqlığı və asılılıq problemləri də
yarada bilər. Buna görə müəllim texnologiyanı məqsədyönlü şəkildə tətbiq etməlidir.
Məsələn, Kahoot, Quizizz və digər interaktiv platformalar şagirdlər arasında rəqabət və maraq
yaradır. Bu üsullar xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda motivasiyanı gücləndirir.
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı təhsil sistemində yeni imkanlar yaratmışdır. Elektron təhsil
platformaları, multimedia vasitələri və interaktiv proqramlar təlim prosesini daha maraqlı və əlçatan edir.
Müasir şagirdlərin informasiya texnologiyalarına marağı nəzərə alındıqda rəqəmsal vasitələr motivasiya
yaratmaq üçün mühüm vasitəyə çevrilir.
Ənvər Abbasov qeyd edir ki, müasir texnologiyaların məqsədyönlü tətbiqi şagirdlərdə öyrənməyə
marağı artırır və onların idrak fəaliyyətini fəallaşdırır (2, s. 209).
Məsələn, müəllimin dərs zamanı elektron təqdimatlardan, interaktiv testlərdən və onlayn
platformalardan istifadə etməsi şagirdlərin diqqətini daha uzun müddət saxlamağa imkan verir. Kahoot və
Quizizz kimi platformalar dərs prosesində rəqabət və maraq mühiti yaradır.
Rəhilə Hüseynzadə yazır ki, rəqəmsal təhsil mühitində müəllim yalnız informasiya ötürücüsü deyil,
həm də istiqamətləndirici və motivasiyaedici funksiyanı yerinə yetirməlidir (7, s. 228).
Bununla yanaşı, texnologiyaların düzgün idarə olunmaması diqqət dağınıqlığı və informasiya
asılılığı kimi problemlər də yarada bilər. Buna görə rəqəmsal vasitələrin pedaqoji məqsədlərə uyğun tətbiqi
xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə
Aparılan təhlillər göstərir ki, təlim motivasiyası müasir təhsil sisteminin əsas psixoloji-pedaqoji
problemlərindən biridir. Motivasiya şagirdin təlim fəaliyyətinə münasibətini, akademik nailiyyətlərini və
şəxsiyyət inkişafını müəyyən edən mühüm amildir.
Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, motivasiyanın formalaşdırılmasında daxili maraq,
emosional mühit, müəllim amili və interaktiv metodlar xüsusi rol oynayır. Müasir pedaqoji texnologiyaların
tətbiqi isə motivasiya imkanlarını daha da genişləndirir.
Beləliklə, təlim prosesində motivasiyanın düzgün təşkili təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi,
yaradıcı və fəal şəxsiyyətin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ədəbiyyat siyahısı
1. Abbasov A.N. Müasir təlim texnologiyaları. Bakı: Müəllim, 2020, 312 s.
2. Abbasov Ə.M. Psixologiya. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2015, 390 s.
3. Əhmədov H.H. Təlim prosesinin pedaqoji əsasları. Bakı: Elm və Təhsil, 2018, 286 s.
4. Əlizadə Ə.Ə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji problemləri. Bakı: Təhsil, 2018, 312 s.
5. Əlizadə Ə.Ə. Təhsil psixologiyası. Bakı: ADPU nəşriyyatı, 2019, 368 s.
6. Həsənov A. Təhsil psixologiyası. Bakı: Elm və təhsil, 2019, 276 s.
7. Hüseynzadə R.L. Məktəb pedaqogikası. Bakı: Təhsil, 2016, 401 s.
8. İsayev İ.Ə. Pedaqogika. Bakı: Müəllim, 2020, 428 s.
9. Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2017, 544 s
