Ailə uşağın şəxsiyyətinin, emosional dünyasının və sosial davranışlarının formalaşdığı ilk və ən mühüm sosial mühit hesab olunur. Uşaq dünyanı ilk olaraq ailə vasitəsilə tanıyır, emosiyaları ifadə etməyi, münasibətlər qurmağı və problemlərlə davranma üsullarını valideynlərin davranış modellərindən öyrənir. Buna görə də ailədaxili münasibətlərin xarakteri uşağın emosional inkişafına birbaşa təsir göstərir. Ailədə davamlı münaqişələrin mövcudluğu isə uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Münaqişəli ailə mühiti dedikdə valideynlər arasında tez-tez baş verən mübahisələr, emosional gərginlik, aqressiv davranışlar, qarşılıqlı hörmətin azalması, psixoloji təzyiq və ya soyuq münasibətlər sistemi nəzərdə tutulur. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar özlərini təhlükəsiz hiss etmədikləri üçün emosional sabitlik formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, ailədə konfliktlərin intensivliyi və davamlılığı uşağın emosional inkişaf səviyyəsinə birbaşa təsir edir.
Uşağın emosional inkişafı onun hisslərini tanımaq, ifadə etmək, idarə etmək və digər insanların emosiyalarını anlama bacarığı ilə bağlıdır. Sağlam ailə mühitində böyüyən uşaqlar sevgi, diqqət və dəstək gördükləri üçün öz emosiyalarını daha düzgün tənzimləməyi öyrənirlər. Əksinə, münaqişələrin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə uşaqlar qorxu, narahatlıq, günahkarlıq və qeyri-müəyyənlik hissləri yaşayırlar. Onlar çox vaxt valideynlər arasındakı konfliktlərə görə özlərini məsul hesab edir və bu da daxili gərginliyin artmasına səbəb olur.
Münaqişəli ailə mühitinin uşaqlara təsiri ilk növbədə emosional təhlükəsizlik hissinin zəifləməsində özünü göstərir. Uşaq üçün ailə sabitlik və qorunma məkanı olmalıdır. Lakin valideynlər arasında davamlı mübahisələr olduqda uşaq gələcək hadisələri proqnozlaşdıra bilmir və daim stress vəziyyətində qalır. Bu hal emosional həssaslığın artmasına, tez ağlama, aqressiv reaksiya və ya əksinə, içəqapanma kimi davranışlara səbəb olur. Belə ailələrdə böyüyən uşaqlarda narahatlıq və qorxu səviyyəsi daha yüksək olur. Onlar yüksək səslərə və ya konflikt vəziyyətlərinə qarşı həddindən artıq reaksiya verə bilirlər. Bəzi uşaqlar emosiyalarını açıq ifadə etməkdən çəkinir, çünki mənfi reaksiyalar görməkdən qorxurlar. Nəticədə emosional sıxıntılar daxildə toplanır və bu vəziyyət uzun müddətdə psixosomatik problemlərə, yuxu pozuntularına və özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər.
Ailə münaqişələri uşağın özünüqiymətləndirməsinə də təsir edir. Valideynlər arasında konfliktlər zamanı uşağın ehtiyaclarına diqqətin azalması onda dəyərsizlik hissi yaradır. Uşaq özünü sevilməyən və ya lazımsız hiss edə bilər. Bu isə sosial münasibətlərdə çətinliklərə, utancaqlığa və ya aqressiv davranışlara səbəb olur. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda bu vəziyyət həm akademik motivasiyanın azalmasına, həm də yaşıdlarla münasibətlərdə problemlərə yol açır.
Münaqişəli ailə mühitinin digər mühüm təsiri emosional davranış modellərinin öyrənilməsi ilə bağlıdır. Uşaqlar valideynləri müşahidə edərək konfliktlərin necə həll olunduğunu öyrənirlər. Əgər ailədə problemlər qışqırıq, təhqir və ya zorakı davranışlarla həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal ünsiyyət forması kimi qəbul edir. Gələcəkdə o, sosial münasibətlərdə eyni davranış modelini tətbiq edə bilər. Bu səbəbdən ailə konfliktləri yalnız cari deyil, uzunmüddətli sosial-emosional nəticələr də yaradır.
Yeniyetməlik dövründə münaqişəli ailə mühitinin təsiri daha qabarıq şəkildə müşahidə olunur. Bu mərhələdə emosional həssaslıq artdığı üçün ailə daxilindəki gərginlik yeniyetmədə üsyankar davranışlara, emosional partlayışlara və ya sosial uzaqlaşmaya səbəb ola bilər. Bəzi hallarda isə yeniyetmələr emosional dəstək tapmadıqları üçün riskli davranışlara meyl göstərə bilirlər.
Bununla yanaşı, qeyd etmək vacibdir ki, ailədə konfliktlərin mövcudluğu hər zaman mənfi nəticə doğurmur; əsas məsələ konfliktlərin necə idarə edilməsidir. Əgər valideynlər problemləri sakit dialoq, qarşılıqlı hörmət və kompromis yolu ilə həll edirlərsə, uşaq sağlam konflikt həll etmə bacarıqlarını öyrənir. Bu isə onun emosional yetkinliyinin inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Deməli, konfliktin özü deyil, onun destruktiv formada yaşanması uşağın emosional inkişafı üçün təhlükəlidir.
Münaqişələrin uşaqlara mənfi təsirini azaltmaq üçün valideynlərin emosional savadlılığının artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideynlər uşağın yanında aqressiv mübahisələrdən çəkinməli, onun emosiyalarını dinləməli və təhlükəsizlik hissini qorumağa çalışmalıdırlar. Ailə daxilində açıq ünsiyyət, empatiya və qarşılıqlı dəstək mühiti yaradıldıqda uşaqlar daha stabil emosional inkişaf nümayiş etdirirlər.
Nəticə olaraq demək olar ki, münaqişəli ailə mühiti uşaqların emosional inkişafına ciddi təsir göstərən sosial-psixoloji faktordur. Davamlı konfliktlər uşaqlarda narahatlıq, qorxu, özünəinamın azalması və emosional tənzimləmə problemləri yarada bilər. Sağlam emosional inkişaf üçün ailədə təhlükəsiz, dəstəkləyici və hörmətə əsaslanan münasibətlər mühüm şərt hesab olunur. Valideynlərin davranış modeli uşağın gələcək emosional və sosial həyatının formalaşmasında əsas rol oynadığından ailədaxili münasibətlərin harmonik qurulması həm uşağın psixoloji rifahı, həm də cəmiyyətin sağlam inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi
