Ordubad rayon Behrud kənt tam orta məktəbin psixoloqu: Əliyev Fərid
Xülasə
Məqalədə məktəb mühitində şagirdlərin digər uşaqlarla müqayisə edilməsinin onların özünüqavrayışı, özünəqiymətləndirməsi, motivasiyası və emosional vəziyyətinə mümkün psixoloji təsirləri nəzərdən keçirilir. Tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində gündəlik pedaqoji ünsiyyətdə geniş istifadə olunan “Filankəs kimi ol” ifadəsi və onun uşağın özünüqiymətləndirmə meyarlarına təsiri dayanır. Məqalədə sosial müqayisənin uşağın inkişafında təbii psixoloji proses kimi mövcudluğu ilə böyüklər tərəfindən yaradılan davamlı müqayisə mühiti arasında fərq aparılır. Eyni zamanda, müqayisənin yalnız açıq tənqid formasında deyil, tərif və nümunə göstərmə yolu ilə də dolayı şəkildə həyata keçirilə biləcəyi vurğulanır. Məqalədə uşağın nailiyyətlərinin digər şagirdlərin nəticələri ilə deyil, onun əvvəlki göstəriciləri və fərdi inkişaf dinamikası ilə qiymətləndirilməsinin psixoloji baxımdan daha konstruktiv yanaşma olduğu əsaslandırılır. Məktəb psixoloqunun bu prosesdə müşahidə, profilaktika və psixopedaqoji maarifləndirmə istiqamətində rolu ayrıca təhlil edilir.
Açar sözlər: sosial müqayisə, şagird, özünüqavrayış, özünəqiymətləndirmə, məktəb psixologiyası, motivasiya, psixoloji təhlükəsizlik, pedaqoji ünsiyyət.
Giriş
Məktəb yalnız bilik və bacarıqların formalaşdırıldığı təhsil mühiti deyil. Eyni zamanda, uşağın özünü, imkanlarını və sosial mövqeyini dərk etdiyi mühüm inkişaf məkanıdır. Şagird məktəb həyatında yalnız dərs materialını mənimsəmir; o, həm də “Mən necə bir şagirdəm?”, “Nəyi bacarıram?”, “Başqaları məni necə qiymətləndirir?” kimi suallara cavab formalaşdırır.
Bu prosesdə müəllim və valideynlərin uşağa münasibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəzən böyüklərin yaxşı niyyətlə istifadə etdiyi ifadələr uşağın psixoloji təcrübəsində fərqli məna qazana bilər. “Filankəs kimi ol”, “Bax, o necə oxuyur”, “Sənin yaşında qardaşın bunu bacarırdı” kimi ifadələr ilk baxışda motivasiya vasitəsi kimi görünə bilər. Lakin davamlı təkrarlandıqda bu cür ünsiyyət uşağın özünüqiymətləndirmə meyarlarının formalaşmasına təsir göstərə bilər. Məsələnin mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, uşağın inkişafını stimullaşdırmaq məqsədi ilə edilən müqayisə bəzən onun diqqətini şəxsi inkişafdan uzaqlaşdıraraq sosial rəqabətə yönəldə bilər.Bu baxımdan sosial müqayisənin məktəb mühitində psixoloji xüsusiyyətlərinin araşdırılması praktik əhəmiyyət daşıyır.
1. Sosial müqayisə və şagirdin özünüqavrayışı
Sosial müqayisə insanın öz qabiliyyətləri, davranışları və nailiyyətləri haqqında fikir formalaşdırarkən digər insanları müəyyən müqayisə meyarı kimi istifadə etməsi ilə xarakterizə olunan psixoloji prosesdir. Şagirdlik dövründə bu proses xüsusilə nəzərəçarpandır. Uşaq sinif yoldaşlarının oxu sürətini, yazı bacarığını, qiymətlərini, müəllimlə münasibətini və digər xüsusiyyətlərini müşahidə edərək özünü sosial mühit daxilində dəyərləndirir.Lakin burada mühüm fərq mövcuddur: sosial müqayisənin mövcudluğu təbii prosesdir, müqayisənin uşağın dəyərini müəyyən edən əsas meyara çevrilməsi isə psixoloji baxımdan fərqli vəziyyətdir.Əgər şagird öz inkişafını əsasən digər uşaqların nəticələri ilə ölçməyə başlayırsa, onun uğur anlayışı da dəyişə bilər. Bu zaman “Mən əvvəlkindən daha yaxşıyam?” sualının yerini “Mən ondan yaxşıyam?” sualı tuta bilər.Bu dəyişiklik uşağın öz inkişafına deyil, sosial mövqeyinə diqqət yetirməsinə səbəb ola bilər.
2. “Filankəs kimi ol” ifadəsinin psixoloji məzmunu
“Filankəs kimi ol” ifadəsi Azərbaycan ailə və məktəb mühitində tez-tez rast gəlinən ünsiyyət nümunələrindən biridir. Bu ifadənin arxasında əksər hallarda uşağın inkişafına stimul vermək niyyəti dayanır.Lakin psixoloji baxımdan mesajın niyyəti ilə qəbul olunma forması arasında fərq yarana bilər.Böyüyün məqsədi: “Sən də bunu bacara bilərsən.”Uşağın qəbul etdiyi mesaj isə: “Mən hələ kifayət qədər yaxşı deyiləm.” ola bilər.Bu fərq xüsusilə özünəinamı zəif, səhv etməkdən çəkinən və ya əvvəlki uğursuzluq təcrübəsi olan uşaqlarda daha əhəmiyyətli ola bilər.Belə vəziyyətdə müqayisə motivasiya yaratmaq əvəzinə uğursuzluq qorxusunu gücləndirə bilər.
3. Müqayisənin özünəqiymətləndirməyə təsiri
Uşağın özünəqiymətləndirməsi yalnız əldə etdiyi obyektiv nəticələr əsasında formalaşmır. Ətrafdakı insanların reaksiyaları da bu prosesdə mühüm rol oynayır.Məsələn, müəyyən tapşırığı əvvəlkindən daha yaxşı yerinə yetirən şagird müəllim tərəfindən başqa şagirdlə müqayisə edilirsə, onun real irəliləyişi diqqətdən kənarda qala bilər.Beləliklə, uşaq öz nailiyyətini müstəqil şəkildə qiymətləndirməkdə çətinlik çəkə bilər.Davamlı müqayisə nəticəsində uşağın daxilində belə bir psixoloji meyar yarana bilər:“Mən yalnız başqasından yaxşı olduğum halda uğurluyam.”Bu yanaşma isə uğurun fərdi inkişaf göstəricisi kimi deyil, sosial üstünlük kimi qəbul edilməsinə gətirib çıxara bilər.
4. Müqayisənin davranışda görünməyən formaları
Müqayisənin təsiri hər zaman açıq şəkildə müşahidə edilmir.Bəzi şagirdlər narazılıqlarını verbal ifadə edir, bəziləri aqressiv davranış nümayiş etdirir, digərləri isə sosial və akademik fəaliyyətdən geri çəkilə bilər.Xüsusilə sakit və özünə qapanan şagirdlərdə müqayisənin təsiri daha çətin müşahidə oluna bilər.
Şagirdin:
• cavab verməkdən çəkinməsi;
• səhv etməkdən həddindən artıq narahat olması;
• öz bacarığını əvvəlcədən kiçiltməsi;
• “mən bacarmıram” ifadəsini tez-tez işlətməsi;
• başqalarının nəticələri ilə özünü davamlı müqayisə etməsi;
• uğur qazandıqda belə nəticəsindən narazı qalması mütləq şəkildə sosial müqayisənin nəticəsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Lakin bu davranışlar müşahidə olunduqda onların arxasında müqayisə təcrübəsinin olub-olmadığını araşdırmaq məqsədəuyğundur.Burada məktəb psixoloqunun müşahidəsi xüsusi əhəmiyyət qazanır.
5. Müəllim–şagird münasibətində müqayisənin yeri
Müəllim şagird üçün yalnız tədris prosesinin təşkilatçısı deyil, həm də sosial qiymətləndirmə mənbəyidir. Buna görə müəllimin ifadələri şagirdin özünə münasibətinə təsir göstərə bilər.“Bax, Aysel necə sakit oturur” ifadəsi müəllim üçün davranış nümunəsi göstərmək məqsədi daşıya bilər. Lakin həmin ifadənin təkrar istifadəsi digər şagirddə “Mən müəllimin gözündə yaxşı şagird deyiləm” düşüncəsi yarada bilər.Burada əsas problem nümunə göstərmək deyil, uşağın şəxsiyyətinin və dəyərinin başqa uşağın davranışı ilə müqayisə olunmasıdır.Bu səbəbdən pedaqoji ünsiyyətdə şəxsiyyətə deyil, davranışa və inkişafa yönəlmiş geribildirim daha məqsədəuyğun hesab edilə bilər.
6. “Başqası kimi olmaq” əvəzinə “özündən irəli getmək”
Müqayisənin alternativi uşağın fərdi inkişaf dinamikasının görünən və dəyərli hala gətirilməsidir.Şagirdin əvvəlki göstəricisi ilə indiki göstəricisi arasında fərq varsa, həmin fərq onun üçün əhəmiyyətli nailiyyət kimi təqdim edilə bilər.“Keçən dəfə 5 söz yazmışdın, bu dəfə 12 söz yazdın.”“Əvvəl cavab verməyə çəkinirdin, bu gün fikrini ifadə etdin.”“Bu məsələdə əvvəl çətinlik çəkirdin, indi həll yolunu özün tapdın.”Bu tip geribildirim şagirdin diqqətini başqa uşağın nəticəsindən öz inkişafına yönəldir.Belə yanaşma uşağın “mən başqasından yaxşı olmalıyam” düşüncəsindən “mən öz inkişafımı davam etdirə bilərəm” düşüncəsinə keçidini dəstəkləyə bilər.
7. Məktəb psixoloqunun profilaktik rolu
Məktəb psixoloqunun fəaliyyəti yalnız artıq formalaşmış psixoloji çətinliklərlə işləməklə məhdudlaşmamalıdır. Profilaktik fəaliyyət də məktəb psixologiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir.Bu baxımdan psixoloq müəllim və valideynlərlə maarifləndirici iş apararaq müqayisəedici ünsiyyətin mümkün nəticələrinə diqqət çəkə bilər.Məqsəd valideynə və müəllimə “uşağı heç vaxt müqayisə etməyin” kimi sadələşdirilmiş mesaj vermək deyil. Daha əhəmiyyətli məsələ müqayisənin hansı məqsədlə, hansı formada və hansı emosional şəraitdə aparıldığını anlamaqdır.Uşağın digər şagirdi nümunə götürməsi ilə onun həmin şagird qarşısında daim aşağı mövqedə göstərilməsi arasında ciddi fərq vardır.Psixoloqun vəzifələrindən biri də məhz bu fərqi məktəb ictimaiyyətinə izah etməkdir.
Nəticə
Şagirdin digər uşaqlarla müqayisə edilməsi gündəlik məktəb həyatında adi görünən, lakin psixoloji baxımdan daha mürəkkəb nəticələr doğura bilən ünsiyyət formasıdır.“Filankəs kimi ol” ifadəsi öz-özlüyündə bir neçə saniyəlik cümlədir. Lakin bu cümlənin tez-tez təkrarlanması uşağın özünü hansı meyarla qiymətləndirməsinə təsir göstərə bilər.Uşağın qarşısına daim başqa bir uşağı qoyduqda onun diqqəti şəxsi inkişafdan sosial müqayisəyə yönələ bilər. Əksinə, uşağın əvvəlki vəziyyəti ilə indiki vəziyyəti arasındakı fərqin görünən və dəyərli edilməsi daha fərdi inkişafyönümlü yanaşma yaradır.
Bu baxımdan məktəb mühitində əsas sual:
“Bu uşaq niyə filankəs kimi deyil?”olmamalıdır.
Daha əhəmiyyətli sual:
“Bu uşaq öz imkanları daxilində haradan haraya gəlib və növbəti addımı nə ola bilər?”şəklində qoyula bilər.
Çünki təhsilin məqsədi bütün uşaqları eyni nəticəyə və eyni davranış modelinə gətirmək deyil. Təhsil fərqli başlanğıc nöqtələrinə malik uşaqların öz potensiallarını kəşf etmələri və inkişaf etdirmələri üçün şərait yaratmalıdır.Uşağın başqasına bənzəməsi onun inkişafının göstəricisi deyil.Bəzən ən mühüm inkişaf uşağın dünənki özündən bir addım irəli getməsidir.
Ədəbiyyat
1. Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
2. Bandura, A. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. Prentice-Hall.
3. Harter, S. (2012). The Construction of the Self: Developmental and Sociocultural Foundations. Guilford Press.
4. Marsh, H. W., & Parker, J. W. (1984). Determinants of student self-concept: Is it better to be a relatively large fish in a small pond even if you don't learn to swim as well? Journal of Personality and Social Psychology, 47(1), 213–231.
5. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.
