Müasir təhsil sistemində imtahanlar tələbələrin bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsinin əsas vasitələrindən biridir. İmtahanlar tələbələrin gələcək təhsil və peşə fəaliyyətinə təsir göstərdiyi üçün onların həyatında mühüm yer tutur. Lakin imtahan dövrü əksər tələbələr üçün yalnız biliklərin yoxlanılması prosesi deyil, eyni zamanda emosional gərginlik və narahatlıq mənbəyidir. Bu narahatlıq müəyyən həddə qədər normal hesab olunsa da, həddindən artıq olduqda tələbənin psixoloji vəziyyətinə, sağlamlığına və akademik nailiyyətlərinə mənfi təsir göstərə bilər.
Stress insan orqanizminin xarici və daxili təsirlərə verdiyi təbii reaksiyadır. İmtahan stressi isə tələbələrin imtahanla bağlı yaşadıqları həyəcan, qorxu, narahatlıq və gərginlik hisslərinin məcmusudur. Bu vəziyyət bəzən tələbənin hazırlıq səviyyəsindən asılı olmayaraq meydana çıxır və onun potensialını tam şəkildə nümayiş etdirməsinə mane olur.
İmtahan stressinin yaranmasına səbəb olan amillər müxtəlifdir. Əsas səbəblərdən biri uğursuzluq qorxusudur. Tələbələr çox vaxt imtahandan aşağı qiymət almaqdan, təqaüdlərini itirməkdən və ya müəllimlərin gözləntilərini doğrultmamaqdan ehtiyat edirlər. Bu qorxu onların özlərinə olan inamını azaldır və gərginliyi artırır. Digər mühüm səbəb hazırlığın kifayət qədər olmamasıdır. Dərslərin vaxtında öyrənilməməsi, materialın son günlərə saxlanılması və vaxtın düzgün planlaşdırılmaması tələbələrdə əlavə narahatlıq yaradır.
İmtahan stressinin yaranmasında ailə və sosial mühit də mühüm rol oynayır. Bəzi valideynlər övladlarından yüksək nəticələr gözləyir və bu gözləntiləri tez-tez ifadə edirlər. Nəticədə tələbə özünü daim təzyiq altında hiss edir. Bundan əlavə, dostlarla müqayisə olunmaq, yüksək akademik göstəricilər əldə etməyə məcbur olmaq və rəqabət mühiti də stress səviyyəsini artıran amillər sırasındadır.
Mükəmməlçilik xüsusiyyəti daşıyan tələbələr imtahan stressinə daha çox meylli olurlar. Onlar hər zaman ən yüksək nəticəni əldə etməyə çalışır, kiçik səhvləri belə böyük uğursuzluq kimi qəbul edirlər. Bu yanaşma isə daimi gərginlik və narahatlıq yaradır. Özünəinamın aşağı olması da imtahan stressinin əsas səbəblərindən biridir. Bəzi tələbələr kifayət qədər hazır olsalar belə, öz bilik və bacarıqlarına şübhə ilə yanaşır, uğursuz olacaqlarını düşünürlər.
İmtahan stressi həm psixoloji, həm də fizioloji əlamətlərlə özünü göstərir. Psixoloji əlamətlərə həyəcan, qorxu, əsəbilik, diqqət dağınıqlığı, unutqanlıq və emosional gərginlik daxildir. Fizioloji əlamətlər isə ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, tərləmə, baş ağrısı, yuxu pozuntuları, iştahsızlıq və tez yorulma şəklində müşahidə olunur. Bəzi hallarda tələbələrdə imtahan yaxınlaşdıqca yuxusuzluq və panika halları da meydana çıxa bilər.
İmtahan stressinin tələbələrin akademik fəaliyyətinə mənfi təsiri vardır. Həddindən artıq stress diqqətin cəmlənməsini çətinləşdirir, yaddaş fəaliyyətini zəiflədir və məntiqi düşünmə qabiliyyətini azaldır. Nəticədə tələbə yaxşı bildiyi mövzuları belə imtahan zamanı xatırlamaqda çətinlik çəkir. Bu isə onun nəticələrinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.
İmtahan stressinin azaldılması üçün müxtəlif psixoloji üsullardan istifadə olunur. İlk növbədə vaxtın düzgün idarə olunması vacibdir. Dərs materialının əvvəlcədən planlı şəkildə öyrənilməsi son günlərdə yaranan gərginliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Tələbə gündəlik və ya həftəlik plan hazırlayaraq hazırlıq prosesini daha səmərəli təşkil edə bilər. Stresslə mübarizədə müsbət düşüncə tərzinin formalaşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tələbə özünə qarşı mənfi fikirlərdən uzaq durmalı, bacarıqlarına inanmalı və uğur əldə edə biləcəyini düşünməlidir. Özünü motivasiya edən fikirlər insanın psixoloji vəziyyətinə müsbət təsir göstərir və özünəinamı artırır.
Relaksasiya texnikaları da imtahan stressinin azaldılmasında geniş istifadə olunur. Dərin nəfəsalma məşqləri, meditasiya, əzələ boşaltma texnikaları və sakitləşdirici fəaliyyətlər gərginliyin azalmasına kömək edir. Bu üsullar insanın emosional vəziyyətini stabilləşdirir və diqqətin bərpasına şərait yaradır.
Fiziki aktivlik də stresslə mübarizənin təsirli vasitələrindən biridir. Müntəzəm gəzinti, idman hərəkətləri və açıq havada vaxt keçirmək orqanizmdə xoş əhval yaradan hormonların ifrazını artırır. Bunun nəticəsində insan özünü daha enerjili və rahat hiss edir. Sağlam həyat tərzi də imtahan dövründə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Kifayət qədər yuxu, düzgün qidalanma və istirahət beynin fəaliyyətini yaxşılaşdırır və yaddaş proseslərini gücləndirir. Xüsusilə imtahandan əvvəl gecəni yatmadan keçirmək əvəzinə normal yuxu rejiminə riayət etmək daha faydalıdır.
Nəhayət, sosial dəstək imtahan stressinin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Ailə üzvləri, dostlar və müəllimlər tərəfindən göstərilən mənəvi dəstək tələbənin özünü daha rahat hiss etməsinə kömək edir. Problemləri bölüşmək və başqalarının dəstəyini hiss etmək narahatlığın azalmasına səbəb olur. Beləliklə, imtahan stressi tələbələrin həyatında geniş yayılmış psixoloji problemlərdən biridir. Onun yaranmasına müxtəlif fərdi, sosial və akademik amillər təsir göstərir. Lakin düzgün planlaşdırma, müsbət düşüncə, relaksasiya üsulları, sağlam həyat tərzi və sosial dəstək vasitəsilə bu stressi azaltmaq mümkündür. İmtahanlara psixoloji cəhətdən hazırlıqlı olmaq tələbələrin həm akademik uğurlarını artırır, həm də onların psixi sağlamlığının qorunmasına xidmət edir.
Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi
