Uşağın davranışı bizə nə deyir? Davranışın arxasındakı psixoloji ehtiyacları anlamaq
Müəllif: Klinik psixoloq Mənsur Xaspoladov
Açıqlama
Uşaqlarda aqressiya, inadkarlıq, diqqətsizlik, səbəbsiz ağlama, özünəqapanma və ya qaydalara tabe olmama çox zaman yalnız “pis davranış” kimi qiymətləndirilir. Halbuki davranış uşağın daxili emosional vəziyyətinin, ehtiyaclarının və yaşadığı çətinliklərin ifadəsi ola bilər. Bu məqalədə uşağın davranışına yalnız nəticə kimi deyil, müəyyən səbəblərin göstəricisi kimi yanaşmanın əhəmiyyəti izah olunur.
Uşağın davranışı sadəcə davranış deyil
Uşaq hər zaman hisslərini və yaşadığı çətinliyi sözlə ifadə edə bilmir. Xüsusilə erkən yaşlarda uşağın emosiyalarını tanıması, adlandırması və düzgün şəkildə ifadə etməsi hələ tam formalaşmamış olur. Buna görə də onun daxili vəziyyəti çox zaman davranış vasitəsilə üzə çıxır.
Məsələn, tez-tez qışqıran uşaq əsəbi görünə bilər, amma bu davranışın arxasında yorğunluq, anlaşılmamaq, qorxu, diqqət ehtiyacı və ya emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik dayana bilər.
Bu səbəbdən “Uşaq niyə belə edir?” sualından əvvəl “Bu davranışla uşaq bizə nə deməyə çalışır?” sualını vermək daha faydalıdır.
Davranışın arxasında hansı səbəblər ola bilər?
Uşaqlarda davranış dəyişikliklərinə müxtəlif amillər təsir edə bilər:
- ailədaxili gərginlik və dəyişikliklər;
- məktəb və ya bağçaya uyğunlaşma çətinliyi;
- yaşıdlarla münasibətlərdə problemlər;
- diqqət və emosional yaxınlıq ehtiyacı;
- həddindən artıq ekran istifadəsi;
- yuxu rejiminin pozulması;
- akademik çətinliklər;
- qorxu və narahatlıq;
- emosiyaları ifadə etmək bacarığının zəif olması;
- inkişaf xüsusiyyətləri.
Eyni davranış müxtəlif uşaqlarda tamamilə fərqli səbəblərdən meydana çıxa bilər. Buna görə yalnız görünən davranışa əsaslanaraq nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
Cəza hər zaman problemi həll etmir
Valideynlər bəzən arzuolunmaz davranışı dərhal dayandırmaq üçün cəzadan istifadə edirlər. Cəza müəyyən anda davranışı azalda bilər, lakin davranışı yaradan əsas səbəb dəyişmədikdə problem yenidən ortaya çıxa bilər.
Məsələn, uşaq məktəbə getmək istəmirsə, yalnız onu məcbur etmək kifayət etməyə bilər. Məktəbdə qorxduğu bir vəziyyətin, yaşıd münasibətlərinin, müəllimlə ünsiyyətin və ya dərs çətinliyinin olub-olmadığı araşdırılmalıdır.
Davranışı dəyişdirmək üçün əvvəlcə onun funksiyasını və səbəbini anlamaq lazımdır.
Valideyn necə yanaşmalıdır?
İlk addım uşağı müşahidə etməkdir. Davranışın nə zaman başladığına, hansı vəziyyətlərdə artdığına və davranışdan əvvəl və sonra nə baş verdiyinə diqqət etmək vacibdir.
Uşaqla danışarkən ittihamedici ifadələr əvəzinə onun hisslərini anlamağa çalışmaq daha məqsədəuyğundur.
“Yenə niyə belə etdin?” demək əvəzinə:
“Görürəm ki, indi çox əsəbisən. Səni narahat edən nədir?”
kimi suallar uşağın öz hisslərini ifadə etməsinə imkan yarada bilər.
Bununla yanaşı, uşağın bütün davranışlarına icazə vermək də düzgün yanaşma deyil. Uşağın emosiyasını qəbul etmək, lakin davranış üçün aydın və sabit sərhədlər müəyyənləşdirmək lazımdır.
Nə zaman mütəxəssisə müraciət edilməlidir?
Davranış dəyişiklikləri uzun müddət davam edirsə, uşağın ailə, məktəb və sosial həyatına ciddi şəkildə təsir göstərirsə, aqressiya, güclü qorxu, özünəqapanma, diqqət problemləri və ya əvvəlki bacarıqlarda geriləmə müşahidə olunursa, mütəxəssis qiymətləndirməsi məqsədəuyğundur.
Psixoloji qiymətləndirmənin məqsədi uşağa dərhal hər hansı diaqnoz qoymaq deyil. Əsas məqsəd davranışın səbəblərini, uşağın emosional vəziyyətini, inkişaf səviyyəsini və dəstəyə ehtiyac duyduğu sahələri müəyyənləşdirməkdir.
Nəticə
Uşağın davranışı çox zaman onun bizə verdiyi bir mesajdır. Böyüklərin vəzifəsi yalnız həmin davranışı dayandırmaq deyil, onun arxasında duran ehtiyacı anlamağa çalışmaqdır.
Uşağı dinləmək, müşahidə etmək, onun emosiyalarını qəbul etmək və lazım gəldikdə vaxtında peşəkar dəstəyə müraciət etmək sağlam psixoloji inkişafın mühüm şərtlərindəndir.
Klinik psixoloq Mənsur Xaspoladov
