Yeniyetməlik dövrü insan həyatında ən mürəkkəb və həssas inkişaf mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu dövrdə fərdin həm fiziki, həm də psixoloji inkişafı sürətlə baş verir, şəxsiyyət formalaşır, sosial münasibətlər genişlənir. Lakin bu dəyişikliklər fonunda yeniyetmələrdə emosional qeyri-sabitlik, özünü təsdiq ehtiyacı və sosial təsirlərə yüksək həssaslıq müşahidə olunur. Məhz bu amillər bəzi hallarda aqressiv davranışlara və zorakılıq meyllərinə səbəb olur. Müasir dövrdə yeniyetmələr arasında zorakılıq halları artmaqda davam edir və bu problem həm ailə, həm məktəb, həm də cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur.
Zorakılıq anlayışı fərdin digər şəxsə qəsdən fiziki və ya psixoloji zərər yetirməsi kimi izah olunur. Yeniyetmələr arasında zorakılıq müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: fiziki zorakılıq (vurmaq, itələmək), psixoloji zorakılıq (təzyiq, alçaltma), verbal zorakılıq (təhqir, lağ etmə) və müasir dövrdə geniş yayılan kiberzorakılıq (sosial şəbəkələrdə təhqir, təhdid və s.). Bu formaların hər biri yeniyetmənin psixikasına ciddi mənfi təsir göstərir və uzunmüddətli nəticələrə səbəb ola bilər.
Yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılma səbəbləri çoxşaxəlidir və bir neçə əsas amillə əlaqədardır. İlk növbədə ailə faktoru mühüm rol oynayır. Ailədə sevgi, diqqət və anlayışın olmaması, valideynlərin sərt və ya laqeyd münasibəti, tez-tez baş verən konfliktlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edir. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar zorakılığı normal davranış modeli kimi qəbul edə və onu sosial münasibətlərdə tətbiq edə bilərlər. Digər tərəfdən, valideyn nəzarətinin zəif olması da yeniyetmənin yanlış davranışlara yönəlməsinə şərait yaradır.
Sosial mühit və məktəb də zorakılığın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yeniyetmələr üçün həmyaşıd qrupunun təsiri çox güclüdür. Qrup daxilində qəbul olunmaq və liderlik qazanmaq istəyən yeniyetmələr bəzən aqressiv davranışlara əl atırlar. Məktəbdə bullinq halları-yəni bir şagirdin digərinə sistemli şəkildə psixoloji və ya fiziki təzyiq göstərməsi-bu problemin ən geniş yayılmış formalarından biridir. Bullinqə məruz qalan yeniyetmələrdə özünə inamsızlıq, qorxu, depressiya və sosial təcrid kimi problemlər yaranır.
Müasir dövrdə rəqəmsal mühitin təsiri də xüsusi qeyd olunmalıdır. Sosial şəbəkələrin geniş yayılması ilə kiberzorakılıq halları artmışdır. İnternet vasitəsilə edilən təhqir və təhdidlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə daha dərin təsir göstərə bilir, çünki bu hallarda zorakılıq daha geniş auditoriya qarşısında baş verir və dayandırılması çətin olur. Anonimlik faktoru isə bəzi yeniyetmələrin məsuliyyətsiz və aqressiv davranışlarını daha da artırır.
Yeniyetmələrdə zorakılıq davranışının psixoloji xüsusiyyətləri də diqqətəlayiqdir. Aqressiv yeniyetmələrdə adətən empatiya səviyyəsi aşağı olur, yəni onlar qarşı tərəfin hisslərini anlamaqda çətinlik çəkirlər. Eyni zamanda impulsivlik-düşünmədən hərəkət etmə meyli bu davranışların əsas səbəblərindən biridir. Belə yeniyetmələr tez əsəbiləşir, emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkir və konfliktləri zorakılıq yolu ilə həll etməyə üstünlük verirlər. Bəzi hallarda isə zorakılıq edən yeniyetmələr öz daxili narahatlıqlarını və psixoloji problemlərini bu cür davranışlarla ifadə edirlər.
Zorakılığın nəticələri həm zorakılıq edən, həm də qurban olan yeniyetmələr üçün ciddi olur. Zorakılığa məruz qalan yeniyetmələrdə psixoloji travmalar, depressiya, təşviş, özünə qapanma və hətta intihar meylləri yarana bilər. Digər tərəfdən, zorakılıq edən yeniyetmələrdə antisosial davranışların formalaşması, hüquq pozuntularına meyllilik və gələcəkdə sosial uyğunlaşma problemləri müşahidə olunur. Bu baxımdan, zorakılıq problemi yalnız fərdi deyil, həm də ictimai problem kimi qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılması çoxsaylı amillərlə bağlıdır və kompleks yanaşma tələb edir. Bu problemin qarşısının alınması üçün ailədə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, məktəblərdə profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsi, psixoloji xidmətlərin gücləndirilməsi və yeniyetmələrin emosional bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, cəmiyyət səviyyəsində maarifləndirmə işlərinin aparılması zorakılığın azalmasına mühüm töhfə verə bilər.
Nüşabə Məmmədova, Baş müəllim
Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu
