Mağaradan plazaya: nə dəyişdi?
Birinci kursda eksperimental psixologiya dərsi idi. Vundt, ilk psixologiya laboratoriyası, psixologiyanın fəlsəfədən ayrılaraq eksperimental elmə çevrilməsi haqqında danışırdıq. Yəni mövzu insan davranışını müşahidə etmək, ölçmək və anlamaq idi.
Orta yaşlı qadın müəllimimiz isə bir məqamda qız tələbələrə ədəb-ərkan haqqında nəsihət verməyə başladı. Sonda bunun üçün verdiyi motivasiya isə təxminən belə idi:
“Bəlkə biri uzaqdan sizə baxır, sizi öz oğluna bəyənəcək?”
Bu cümlədə maraqlı olan yalnız onun məzmunu deyil, qadının davranışının hansı meyarla qiymətləndirilməsidir. Gənc qadın universitetdə tələbədir, gələcək mütəxəssisdir, öz maraqları və məqsədləri olan bir insandır. Amma həmin anda onun davranışına başqa bir ölçü əlavə olunur: kişinin baxışı və seçimi.
Psixoanalitik baxımdan bu, qadının yalnız özü üçün deyil, başqasının arzusunda necə görünməsi üzərindən müəyyənləşdirilməsinin gündəlik nümunəsidir. Qadına “necə olmalısan?” sualının cavabı onun istəklərindən deyil, onu kimin və hansı meyarla seçəcəyindən çıxarılır.
Əsrlər ərzində isə qadının sosial mövqeyində çox şey dəyişib. Qadın təhsil alır, işləyir, pul qazanır, rəhbər olur, biznes qurur, siyasi və ictimai həyatda iştirak edir. Mağaradan plazaya qədər məkan dəyişib. Amma bəzi gözləntilər məkanla birlikdə yox olmayıb.
İşdə kişi rəhbər qətiyyətli görünə bilər, qadın rəhbər isə eyni davranışa görə “çətin” və ya “aqressiv” adlandırıla bilər. Ailədə hər iki tərəf işləsə də, uşağın məktəbi, yeməyi, həkimi və qohumların ad günlərini xatırlamaq yenə avtomatik olaraq qadının məsuliyyəti hesab edilə bilər. Münasibətdə qadının “yox” deməsi və ya münasibəti bitirməsi isə sadəcə şəxsi seçim kimi deyil, “hörmətsizlik”, “tərbiyəsizlik” və ya “özünü çox bəyənmək” kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada məsələ yalnız qadına qarşı açıq düşmənçilik deyil. Daha incə bir mexanizm işləyir: qadının hansı davranışının “uyğun”, “qəbulolunan” və “qadına yaraşan” olduğuna dair sosial gözləntilər.
Mizoginiyanın psixoanalitik baxımdan maraqlı tərəfi də məhz burada başlayır: qadına qarşı düşmənçilik həmişə nifrət kimi görünmür. Bəzən nəsihət, qayğı, tərbiyə, zarafat və “sənin yaxşılığını istəyirəm” formasında gəlir.
Mizoginiya qadına nifrət etməkdirmi?
Mizoginiya sözünü eşidəndə ilk ağla gələn şey qadınlara qarşı açıq nifrətdir. Lakin onu yalnız “qadınlardan xoşlanmamaq” kimi başa düşmək bu fenomenin daha incə tərəflərini gözdən qaçırır.
Kate Manne-nin fərqləndirməsinə görə, seksizm patriarxal gender münasibətlərini əsaslandıran ideyalar və təsəvvürlərlə, mizoginiya isə həmin münasibətləri gündəlik həyatda qoruyan, qadınları müəyyən gözləntilərə uyğunlaşdıran və bu gözləntilərdən kənara çıxdıqda onları cəzalandıran mexanizmlərlə daha çox əlaqəlidir.
Məsələn, kişi rəhbər sərt və tələbkar olduqda onun davranışı “qətiyyət” kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni davranışı qadın göstərdikdə isə “aqressiv”, “çətin” və ya “özünü aparmağı bilmir” kimi təsvir edilə bilər. Ailədə qadın ənənəvi qayğı rolunu yerinə yetirmədikdə “ailəsini düşünmür” deyilir. Münasibətdə qadın ayrılmaq, etiraz etmək və ya sadəcə “yox” demək qərarına gəldikdə isə onun qərarını müzakirə etmək əvəzinə şəxsiyyətinə hücum edilə bilər. Burada maraqlı olan odur ki, qadının davranışı artıq davranış kimi deyil, qadınlığının pozulması kimi qiymətləndirilir. Bu mexanizm dilin özündə də görünür.
Gündəlik söyüşlərə diqqət etdikdə seksual məzmunlu ifadələrin çox vaxt qarşı tərəfi alçaltmaq və aşağı statusa salmaq üçün istifadə edildiyini görürük. Burada seksual akt yaxınlıq, qarşılıqlılıq və həzz kontekstindən çıxarılaraq güc və təhqir metaforasına çevrilir.
Xüsusilə maraqlı olan budur ki, dil bu aktı çox vaxt aktiv edən və passiv məruz qalan mövqelər arasında bölür. Birinci mövqe güc və təşəbbüslə, ikinci mövqe isə alçaldılma ilə assosiasiya edilir. Bu, patriarxal seksual təsəvvürlərin dilə necə yerləşdiyini göstərən kiçik, amma diqqətçəkən nümunədir.
Məsələn, ingiliscədəki “fuck you” ifadəsi birbaşa qadın düşmənçiliyi demək deyil; həm kişiyə, həm qadına yönələ bilər. Lakin ifadənin təhqir kimi işlənməsində seksual aktın özünün qarşı tərəfi alçaltmaq və onun üzərində hökmranlıq etmək mənası qazanması diqqətəlayiqdir.
Qadına yönəlmiş təhqirlərdə isə bu mexanizm daha genderləşmiş forma ala bilir. Qadının cinsi həyatı, kiminlə münasibətdə olması, geyimi və ya seksual reputasiyası onun şəxsiyyətini gözdən salmaq üçün istifadə olunur. Beləliklə, qadının seksuallığı onun öz həyatının bir hissəsi olmaqdan çıxaraq ona qarşı istifadə edilə bilən sosial silaha çevrilir.
Burada bir paradoks yaranır: qadından cazibədar olması gözlənilir, amma seksuallığını özü müəyyənləşdirdikdə bu, asanlıqla onun əleyhinə çevrilə bilər. O, arzuolunan ola bilər, amma öz arzusunun subyekti kimi görünməsi narahatlıq yarada bilər.
Psixoanalitik baxımdan məsələ məhz burada maraqlılaşır. Seksuallıq yalnız fərdi istək məsələsi deyil; insanın özünü və digərini hansı mövqedə təsəvvür etdiyini də əks etdirir. Feminist psixoanalitik yanaşmalar patriarxal gender münasibətlərinin insanın psixikasında necə mənimsənilə bildiyini və sonradan gender münasibətlərində yenidən istehsal oluna bildiyini araşdırırlar.
Ona görə bu mexanizmi yalnız kişilərin qadınlara münasibətində axtarmaq da kifayət deyil. Qadınlar da başqa qadınlara “belə geyinmə”, “belə danışma”, “qadın belə davranmaz” deyə bilirlər. Burada artıq bir qadının digər qadının davranışını sosial olaraq qəbul edilmiş qadınlıq normalarına uyğunlaşdırmağa çalışması baş verir. Beləliklə, mizoginiya:
Bəzən nəsihətdir;
Bəzən “tərbiyə”dir;
Bəzən zarafatdır;
Bəzən seksual təhqirdir;
Bəzən isə qadının öz seçimlərinə görə cəzalandırılmasıdır.
Yəni məsələ yalnız qadına nifrət etmək deyil. Məsələ qadının “necə qadın olmalı olduğunu” müəyyən edən sərhədlərdən kənara çıxdıqda nə baş verdiyidir.
Qadın obrazı psixikada necə formalaşır?
Burada artıq sosial davranışlardan bir addım geri çəkilib psixoanalitik təsəvvürə keçək: insanın “qadın”, “kişi”, “ana”, “ata”, “arzu”, “hakimiyyət”, “asılılıq” kimi kateqoriyaları yalnız böyüklükdə öyrənilən sosial qaydalar deyil. Onların emosional mənaları uşaqlıq münasibətlərində formalaşır.
Feminist psixoanalitiklər Freydin klassik nəzəriyyəsinin gender iyerarxiyalarını təkrar edə bildiyini tənqid etməklə yanaşı, psixoanalizin başqa bir imkanını da saxlayıblar: şüursuz fantaziyaların, erkən münasibətlərin və gender kimliyinin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını anlamaq.
Məsələn, uşaq üçün ana ilk və ən yaxın fiqurlardan biridir. O, həm qidalandıran, sakitləşdirən, qoruyan, həm də eyni zamanda uşağın ehtiyaclarını özbaşına təmin etməyən — yəni uşağın tam nəzarətində olmayan — bir insandır. Uşaq böyüdükcə bu ilkin münasibətlər tədricən daha mürəkkəb emosional mənalar qazanır.
Burada vacib məqam budur: qadın obrazı psixikada yalnız “qadın” kimi deyil, müəyyən emosional funksiyaların daşıyıcısı kimi qurula bilər. Ana qayğı ilə, asılılıqla, ehtiyacla, yaxınlıqla əlaqələnə bilər; kişi obrazı isə ayrılma, avtonomiya, hakimiyyət və sosial dünya ilə. Bu bölgü bioloji zərurət deyil, erkən ailə münasibətlərinin və mədəniyyətin təsiri ilə formalaşan psixi sxemlərdən biridir. Chodorow və digər feminist psixoanalitiklərin müzakirələri məhz bu erkən genderləşmənin sonrakı münasibətlərə necə daşındığını araşdırır.
Buradan maraqlı bir nəticə çıxır: yetkin insanın qadınlara münasibəti həmişə yalnız qarşısındakı konkret qadın haqqında olmaya bilər. Bəzən həmin qadın şüursuz şəkildə daha qədim emosional mənaları da hərəkətə gətirə bilər.
Məsələn, qayğı göstərən qadın “yaxşı qadın”dır. Amma tələb edən, rədd edən, qəzəblənən və ya hakimiyyət sahibi olan qadın artıq başqa emosional reaksiya doğura bilər. Çünki qadının psixikadakı obrazı yalnız “qayğı verən” mövqedə sabitlənibsə, onun güc sahibi olması qəribə, hətta təhdidedici görünə bilər.
Beləliklə, mizoginiyanın bəzi formalarını yalnız sosial qaydaların pozulmasına verilən reaksiya kimi deyil, qadın obrazının psixikada necə təşkil olunduğu ilə də əlaqələndirmək mümkündür.
Və burada daha dərin sual başlayır:
Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir?
Bu sual bizi artıq ana obrazına, ambivalentliyə və qadının həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi paradoksuna gətirir.
Nə üçün bəzi psixikalarda qadın həm ən çox ehtiyac duyulan, həm də ən asanlıqla dəyərsizləşdirilən fiqura çevrilə bilir?
Psixoanalitik baxımdan bunun mühüm izahlarından biri erkən ana–uşaq münasibətinin özündəki ziddiyyətdir. Uşaq üçün ana ilk və ən mühüm münasibət fiqurlarından biridir. Uşaq ona ehtiyac duyur, ondan asılıdır və onun qayğısına möhtacdır. Amma ana eyni zamanda uşağın nəzarətindən kənarda olan ayrıca bir insandır: onun öz istəkləri, yoxluğu, qərarları və sərhədləri var.
Məhz burada iki təcrübə yanaşı meydana çıxır: “Mənim ona ehtiyacım var” və “O məndən ayrıdır.”
Jessica Benjaminin yanaşmasında uşağın inkişafında bu ikinci həqiqətin — digər insanın ayrıca subyekt olduğunu tanımağın — xüsusi əhəmiyyəti var. Münasibət yalnız mənim ehtiyaclarımı təmin edən “obyekt”lə deyil, mənim kimi ayrıca iradəsi olan bir insanla qurulur. Qarşılıqlı tanınma baş vermədikdə münasibət daha asanlıqla hökmranlıq və tabeçilik formasına keçə bilir.
Benjaminin Gardiner tərəfindən təqdim edilən təhlilində Freydçi Oedipal sxemə yönələn əsas tənqidlərdən biri də budur: ana uşağın nəzərində müstəqil subyekt kimi tanınmadıqda, onun rolu uşağın arzusunun obyekti səviyyəsinə endirilir. Beləliklə, uşağın özünü təsdiq etməsi ilə ananın ayrıca insan kimi mövcudluğunu qəbul etməsi arasında yaranmalı olan qarşılıqlılıq pozulur və münasibət hökmranlıq–tabeçilik oxuna sürüşür. Burada qadının sonrakı psixi obrazı üçün əhəmiyyətli bir paradoks yaranır.
Ana ən çox ehtiyac duyulan insandır, amma məhz buna görə onun üzərində güc fantaziyaları da yarana bilər.
O, həm qayğı göstərən, həm də uşağın istədiyini hər zaman etməyən insandır. Həm yaxınlıq mənbəyidir, həm də ayrılığın ilk təcrübələrindən biridir. Uşaq üçün onun ayrıca iradəsi müəyyən mərhələdə sadəcə “başqasının iradəsi” deyil, həm də mənim istədiyim kimi davranmayan başqasının iradəsi deməkdir. Benjaminin nəzəri xəttində problem bu fərqliliyin qəbul edilməməsidir. Digər insanın müstəqilliyi tanınmadıqda onu ya tamamilə öz ehtiyaclarına uyğunlaşdırmaq, ya da onun üzərində hökmranlıq etmək meyli meydana çıxa bilər. Bu baxımdan qadının sonradan həm idealizə, həm də dəyərsizləşdirilməsi bir qədər daha anlaşılan olur.
“Mənə baxan, məni qoruyan, mənə ehtiyac duyduğum şeyi verən qadın” - obrazı çox yüksək qiymətləndirilə bilər.
Amma həmin qadın:
Öz istəyini ortaya qoyanda,
Müstəqil qərar verəndə,
Qarşı tərəfin istəyinə tabe olmayanda,
Seksual və arzu edən bir insan kimi göründükdə
Artıq əvvəlki rahat psixi obrazı pozur.
Benjaminin müzakirəsində analığın idealizasiyasının da belə paradoksu olduğu göstərilir: qadın analıq və qayğı ilə idealizə edilərkən, onun seksual və arzu edən agent kimi mövcudluğu arxa plana keçirilə bilər.
Beləliklə, qadının dəyəri bəzən onun başqasının ehtiyacını nə qədər yaxşı qarşıladığı ilə ölçülür. O, ehtiyacı ödədiyi müddətdə çox qiymətli ola bilər; ayrıca subyekt kimi ortaya çıxdıqda isə həmin ideal obrazın içərisinə sığmaya bilər.
Burada “qadın niyə həm sevilir, həm də dəyərsizləşdirilir?” sualının psixoanalitik cavabı “çünki kişilər qadınlardan qorxur” kimi sadə bir formul deyil. Bizim mənbənin dəstəklədiyi daha dəqiq fikir budur:
Digər insanın ayrıca subyekt kimi tanınması çətinləşdikdə münasibət qarşılıqlı tanınmadan hökmranlıq və tabeçiliyə sürüşə bilər. Qadın isə qayğı və asılılığın əsas fiquru kimi idealizə edilərkən, onun ayrıca arzusu və agentliyi tanınmaya bilər.
Və məhz burada əvvəlki hissələrdə danışdığımız paradoksun psixoanalitik kökü görünür: qadına ehtiyac duymaqla qadını ayrıca insan kimi tanımaq eyni şey deyil.
Hökmranlıq və tabeçilik: münasibət nə vaxt qarşılıqlı olmaqdan çıxır?
Benjaminin yanaşmasında əsas məsələ qadınla kişi arasındakı münasibətin sadəcə “kim daha güclüdür?” sualına endirilməsi deyil. Daha fundamental məsələ iki insanın bir-birini ayrıca subyekt kimi tanıyıb-tanımamasıdır.
İnsan öz iradəsinin olduğunu hiss edir. Amma öz iradəsinin başqa insan tərəfindən tanınmasına da ehtiyac duyur. Mən “mən bunu istəyirəm” deyirəmsə, qarşımdakı insanın da “mən başqa cür istəyirəm” demək haqqı var. Münasibətin qarşılıqlı olması məhz bu iki iradənin eyni anda mövcud ola bilməsindən başlayır.
Benjaminin nəzəriyyəsində erkən münasibətlərdə problem bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda ortaya çıxır. Digər insan ayrıca subyekt kimi qəbul edilmədikdə münasibət hökmranlıq–tabeçilik formasına keçə bilər: biri öz iradəsini təsdiqləyir, digəri isə həmin iradəyə uyğunlaşmalı olur. Gardiner Benjaminin bu yanaşmasını məhz “self-assertion” ilə “mutual recognition” arasındakı gərginlik kontekstində təqdim edir. Bu mexanizmi gündəlik münasibətlərdə görmək o qədər də çətin deyil.
Məsələn, kişi və qadın arasında fikir ayrılığı yaranır.
Tərəflərdən birinin - “Mən belə düşünürəm” – deməsi normaldır.
Amma - “Sən belə düşünə bilməzsən” - deyildiyi anda münasibətin xarakteri dəyişir. Çünki artıq fikir ayrılığı deyil, qarşı tərəfin individuallığının tanınmaması baş verir.
Ailə münasibətlərində bunun daha yumşaq formaları ola bilər. Qadının fikri soruşulur, amma qərar onsuz verilir. Qadın işləyir, amma qazandığı pul üzərində son sözün kimdə olması ayrıca məsələ sayılır. Qadın ailədə hər kəsin ehtiyacını nəzərə alır, amma onun öz ehtiyacı “sonra baxarıq” kateqoriyasına keçir. Burada açıq zorakılıq olmaya da bilər. Hətta münasibət zahirən çox qayğıkeş görünə bilər. Amma bir tərəfin istəyi avtomatik olaraq daha legitim hesab olunursa, qarşılıqlı tanınma zəifləyir. Açıq zorakılıq olmaması maraq konfliktində qadının ehtiyacının arxa plana atılmasını iqtisadi zorakılıq olmaqdan “xilas etmir”.
Benjaminin nəzəriyyəsinin maraqlı tərəfi budur ki, o, bunu yalnız qadınların “zərər çəkdiyi” bir sosial münasibət kimi deyil, insan münasibətinin struktur problemi kimi düşünür. Hökmranlıq münasibətində hər iki tərəfin subyektliyi zədələnir: biri özünü yalnız üstünlük mövqeyində təsdiqləməyə, digəri isə tanınmaq üçün tabe olmağa məcbur olur. Münasibətdə toplar partlayanda, dil və uzlaşma cəhdləri susur.
Bu baxımdan əvvəl danışdığımız seksual dil də başqa cür görünür. Seksual münasibətin qarşılıqlı arzu və tanınma münasibəti olmaq əvəzinə, bir tərəfin digərini idarə etdiyi və alçaltdığı fantaziyaya çevrilməsi məhz həmin hökmranlıq modelinin seksual dilə daşınması kimi oxuna bilər. Burada artıq söhbət konkret söyüşün özündən yox, seksual münasibətin güc münasibəti kimi təsəvvür edilməsindən gedir.
Benjaminin yanaşması üçün əsas alternativ isə “kim qalib gələcək?” deyil, qarşılıqlı tanınmadır: mən özümü ayrıca subyekt kimi qoruyarkən qarşımdakı insanın da ayrıca subyekt olduğunu qəbul edə bilirəm. Bu, münasibəti itaət üzərindən deyil, iki ayrı insanın eyni münasibətin içində mövcud ola bilməsi üzərindən qurur.
Və burada mizoginiyanın psixoanalitik mənzərəsində daha bir mühüm məqam ortaya çıxır: qadını yalnız aşağı statusa salmaq yox, onun ayrıca subyektliyini tanımamaq da qadın düşmənçiliyinin psixi mexanizmlərindən biri ola bilər.
Qadın və “digər”in qorxusu: fərqlilik niyə bu qədər çətin qəbul edilir?
Benjaminin müzakirəsində münasibətin əsas problemi yalnız kimin üstün, kimin tabe olması deyil. Daha əvvəl gələn bir məsələ var: qarşıdakı insanın məndən fərqli və məndən asılı olmayan biri olduğunu qəbul etmək.
Uşağın inkişafında ana bunun ilk nümunələrindən biridir. Uşaq əvvəlcə anaya güclü şəkildə bağlıdır, lakin zamanla ananın ayrıca istəkləri və iradəsi olan bir insan olduğunu kəşf edir. Benjaminin intersubyektiv yanaşmasında bu, mühüm dönüş nöqtəsidir: mənim ayrıca “mən” olmağım qarşımdakı insanın da ayrıca “mən” olduğunu qəbul etməklə birlikdə inkişaf edir.
Bu qarşılıqlılıq qurulmadıqda isə fərqlilik asanlıqla təhlükə kimi yaşana bilər. Qarşı tərəfin mənim istədiyim kimi düşünməməsi, mənim istədiyim kimi davranmaması və mənim üzərimdə tam nəzarətimin olmaması münasibətdə gərginlik yarada bilər.
Benjaminin daha sonrakı formulunda erotik münasibətin özündə də məhz bu paradoks dayanır: yaxınlıq digər insanın fərqliliyini yox etməklə deyil, həmin fərqlilik qorunmaqla mümkündür. Gardiner bunu Benjaminin “seksuallığı mümkün edən şey digərinin, bütün yaxınlığa baxmayaraq, ayrıca qalmasıdır” fikri ilə təqdim edir. Patriarxal gender quruluşları isə heteroseksual münasibətdə iki tərəfin eyni anda həm subyekt, həm də bir-birinə hörmət edən tərəf olmasını çətin təsəvvür edilən hala gətirə bilər.
Bu ideyanı gündəlik münasibətə gətirsək, məsələ çox sadələşir.
Sevdiyim insanın məndən fərqli düşünməsi mümkündür.
Onun mənimkilərdən başqa istəkləri ola bilər.
O, mənimlə yaxın ola bilər, amma mənim bir hissəm deyil, mən də onun həmçinin.
Onun məni sevməsi ona mənim üzərimdə mülkiyyət haqqı yaratmır.
Bunlar adi cümlələrdir. Amma psixoloji baxımdan çox mürəkkəb bir qabiliyyət tələb edir: yaxınlığı sahibliklə qarışdırmamaq.
Bu nöqtədə qadın obrazı xüsusi əhəmiyyət qazana bilər. Çünki Benjaminin təhlilində patriarxal gender qütbləşməsi kişini daha çox müstəqillik, fəaliyyət və subyektliklə, qadını isə qayğı və asılılıqla əlaqələndirən bölgünü möhkəmləndirir. Belə bölgüdə qadının ayrıca subyekt kimi mövcudluğu münasibətin “təbii” ssenarisinə sığmaya bilər.
Onda qadının fərqliliyi — onun ayrıca arzusu, iradəsi, seksual subyektliyi, ambisiyası — sadəcə fərqlilik kimi deyil, münasibətin quruluşunu pozan bir şey kimi yaşana bilər.
Bu, məsələn, qadının münasibətdə öz fikrini söyləməsindən daha çox, qarşı tərəfin həmin fikrin ayrıca mövcudluğuna dözüb-dözə bilməməsində görünür.
Burada mizoginiyanın psixoanalitik tərəfi daha aydınlaşır: məsələ həmişə “qadını sevməmək” deyil. Bəzən problem qadının ayrıca qalmasına dözə bilməməkdir. Və bu, əvvəlki hissədəki sualı tamamlayır:
İnsan ən çox ehtiyac duyduğu fiquru məhz o fiqurun ayrıca, müstəqil və öz iradəsi olan biri olduğunu qəbul edə bilmədikdə dəyərsizləşdirə bilər.
Bu halda idealizə edilən “qadın”la real qadın arasında məsafə yaranır. Real qadın isə həmişə bir az – ideal anadan, ideal sevgilidən, ideal həyat yoldaşından, ideal “qadın” obrazından – artıqdır. Onun öz arzusu və öz fərqliliyi var, özlüyü var.
Benjaminin nəzəriyyəsinin güclü tərəfi də məhz bu nöqtədədir: yetkin münasibət digərini mənim fantaziyama uyğunlaşdırmaq deyil, onun məndən fərqli olaraq qalmasına baxmayaraq onunla münasibətdə qala bilməkdir.
Gənc bir psixoanalitikin (burda bu mənəm) oxuduqlarından gəldiyi nəticələr
İnsan nəzarətində olmayan ehtiyacın möhtacıdır. Bu möhtaclıq bəzən utanc, bəzən üzüntü və bədbəxtliklə ən içdə gizlədilir. Bunu gizlətməyin ən yaxşı yollarından biri ehtiyacın olana — möhtac olduğuna qarşı inkişaf etdirdiyin bir aqressiyadır.
Məsələn, ana döşünə ehtiyacı olan bir körpənin o döşə qovuşduqdan, doyduqdan sonra onun ondan ayrı olmasını qəbul edə bilməməsi və döşü dişləməsi kimi bir hal.
Bir kişinin üst bədəni daha güclüdür, partlayıcı bir qüvvəyə və təbiətən aqressiyaya sahibdir. Yaradılışın və ya təkamülün bu yerində onda ehtiyac duyulan şey və ya ondan gözlənən fəth etmək, savaşmaq, ovçuluq və əsgərlik vəzifələridir. Əsgərliyə, ovçuluğa, fəth etməyə qədərki dövrdə ayaq üstündə, kiçik tualet ehtiyacını edə bilmə ilə birlikdə kişi bədənindəki narsisizm ilk dəfə səhnəyə çıxır. Bu özsevərliyin və öz qüdrətinə heyranlığın göstəricisi qarışqa yuvalarını islatmağın ona tanrı kimi hiss etdirməsində gizlidir.
İrəliləyən dövrlərdə bu balaca tanrıcığazın ehtiyacları ortaya çıxır, qorxuda sakitləşmə, ağlayarkən ovunma kimi, özünün təkbaşına bacarmadığı yerlərdə həmişə bir baxım verənin, xüsusilə də ananın orada olduğunu görə bilir, öz-özünə yetmədiyini görə bilir. Bunu qız uşaqları da görür, amma doğurqanlıq, güc iddiasında olmamaq onu bu düşmənlikdən uzaq tuta bilir. Fallik qadın şəxsiyyətini burada mövzudan xaric tutmağı seçirəm, çünki o ayrıca bir yazı mövzusudur.
Ana doyurucu olsun və ya ac qoysun, sakitləşdirsin və ya ağlamağa tərk etsin. Sakitləşdirdiyi zaman sakitləşmənin ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ağlamağı dayandırdığı zaman onu ovutmadığı üçün möhtaclığın, doyurucu olduğu zaman doymağın ondan gəldiyi üçün möhtaclığın, ac qoyduğu zaman doyurmaqdan məhrum etdiyi üçün möhtaclığın gətirdiyi həsəd, şükür və qəzəb yan-yana gedəcək. Sevgi və aqressiya yan-yana gedəcək.
Həyatın sonrakı dövrlərində qadına qarşı şiddət və sevgi bəzən eyni münasibətin içərisində görünə bilər. Münasibətin irəliləyən dövrlərində dəstəkləyici olmaq, doyurmaq, amma qadının onun gücü ilə doymuş olması, əlbəttə ki, bir kişini məmnun edə bilər. Fəqət qadının ondan uzaqda, o olmadan, ona ehtiyac duymadan doya bilməsi kişini içdən-içə o arxaik, o primitiv, o ilkin möhtaclıq dövrünə geri qaytara bilər.
Hekayəmiz əvvəldən belə formalaşdı axı. Yəni əslində qadın düşmənliyinin pərdə arxasındakı təşkilatlanma və ya struktur onun doğuruculuğunun və doyuruculuğunun insan üzərində, insan psixikası və zehni üzərində yaratdığı dominantlıqdır gerçəyi və möhtaclığın sancısıdır. Öz-özünə yetə bilməyən insan balası, onun özü əvəzdən yetən baxım verənə qarşı bəzən minnətdarlığı və həsədi, bəzən sevgini və nifrəti eyni anda daşıya bilər.
Onu doyuran halına qarşı sevgini, amma ac qoyan halına qarşı və ya ac qoyma ehtimalına qarşı — ən dərində isə ac qoyacaq qədər azad olmasına qarşı — nifrəti öz bədənində, eyni psixikada daşıya bilər.
Bəlkə də elə buna görədir ki, ən təsirli söyüşlər qadın cinsi və qadın cinsəlliyi üzərindən qurulur. Kişilər bir-birinə ana üzərindən və digər qadın rolları üzərindən söyüş söyməyi daha təsirli görə bilərlər.
Və bəlkə də, doğurmanın və nəslinin davam etməsinin, sonsuz olmamağın tək sübutu bir qadınla birlikdə ola bilmək və onun bətni sayəsində nəslini davam etdirə bilməkdir. Yəni öz donorluğunun da bir qadının varlığı üzərindən məna daşıması.
Öz donorluğunun, sperminin çoxalma ilə bağlı heç bir təsirinin olmaması gerçəyinə duyulan nifrət qalır bəzən geriyə və bu nifrətin kölgəsi kişinin başının üstündə gəzir, mağaradan böyük plazalara qədər...
Nəsimi Qiyasov
Bərdə, 23.09.26
