Psixosomatika — bədənin danışa bilməyən ruhun yerinə söz deməyə başladığı andır.
İnsanın içində düşünün ki, iki otaq var: biri işıqlı — orda sözlər, düşüncələr, izahlar yaşayır; biri qaranlıq — orda hisslər, qorxular, itkilər, özünü ifadə etməmiş arzular oturub səssizcə gözləyir.
Bəzən bu qaranlıq otaqdakı hisslər qapını aça bilmir. Ya utanc ağırdır, ya qadağalar çoxdur, ya da insan elə kiçik yaşlarından öyrənib ki, “ağlamaq olmaz, qorxmaq olmaz, ehtiyacları dilə gətirmək olmaz.” Onda bu hisslər, bu çıxılmaz vəziyyət, bir yol tapıb bədəndən keçərək səslənir.
Mədə narazı pıçıldayır. Nəfəs daralır. Ürək ritmini dəyişir. Dərinin altından sanki unudulmuş bir xatirə qaşınır. Baş sanki gizli bir gərginliyi çiyinlərdən yuxarı qaldırıb ağırlığa çevirir.
Bədən onların dili olur.
Psixosomatika, əslində, belə bir səhnədir: Ruh söz tapa bilməyəndə, bədən danışmağa başlayır. Bu danışıq isə nə şairanədir, nə də birmənalı — daha çox kodlaşdırılmış bir məktub kimidir. Həkim laboratoriyada heç nə tapa bilmir, terapevt cümlələri eşidir, amma ən yüksək səsi yenə də bədən çıxarır.
İnsanın içində danışılmayan nə qədər çox şey varsa, bədən bir o qədər yüksək tonla danışmağa meyl edir. Çünki bədən yalan danışa bilmir.
Və psixosomatik simptom — xəstəlikdən çox, həddən artıq uzun müddət dinlənilməmiş bir hissin çıxardığı “mən burdayam” səsidir. Freudun deyimi ilə ifadə olunmayan arzu diriykən basdırılmış birinin kabusu bənzəri geri qayıdır. İnsanın xaricində böyük alqışlar, təlaşlı hal, məşğul görünüş, böyük qəhqəhələr, qaldırılan qədəhlər olduğu kimi heç deyilməyən, bəzən özünə belə pıçıldaya bilmədiyi, hələ adı qoyulmamış, hələ üzünə baxılmamış ünsürlər var.
Bəzən qısılmış bir həsrət.
Bəzən uzun illər gizlədilmiş qəzəb.
Bəzən “məni incidilməyə qoyma” deyə bilməyən uşağın içindən gələn titrəyiş.
Bəzən də sadəcə hədsiz güclü olmağa çalışmaqdan yorulmuş bir insanın özünə göndərdiyi işarə.
Psixosomatika insanın ən qədim həqiqətini xatırladır:
Biz hər zaman danışmırıq — amma bədənimiz heç vaxt susmur.
Klassik yanaşmada: Freud
Freud psixosomatikanı bugünkü kimi ayrıca bir sahə kimi formalaşdırmamışdı, amma psixosomatik düşüncənin özülü tam olaraq onun ideyalarından çıxır. Onun dilində psixosomatikanı bədii şəkildə belə ifadə etmək olar:
Freudun baxışı ilə psixosomatika — bədii izah
Freuda görə, insanın içində daim hərəkətdə olan bir enerji var: arzular, qorxular, qadağalar və onların yaratdığı gərginlik. Bu gərginlik ya şüura çıxır, ya da çıxmağa yer tapa bilməyəndə başqa bir yoldan özünə çıxış axtarır.
Freud üçün bədən ruhun səssizliyə dözə bilmədiyi anda ikinci səhnəyə çevrilir.
Bir hiss var ki, adlana bilmir.
Bir xatirə var ki, yad edilə bilmir.
Bir istək var ki, demək qadağandır.
Onda psixi enerji harasa getməlidir. Freud bunu “konversiya” adlandırırdı — psixi gərginliyin bədən dilinə çevrilməsi. Yəni söz ola bilməyən hiss, əzələyə çevrilir; xatırlana bilməyən təcrübə, ağrıya çevrilir.
Freudun xəstələri danışmağa başlayanda, bədən simptomları zəifləyirdi. Çünki o deyirdi ki, şüura çıxmayan şey bədəndə özünə yer açır.
O, psixosomatik simptomu belə təsvir edirdi:
Bu, kirpik kimi incə bir müdafiədir;
Ruhu hələ ki, tarazlıqda saxlayan bir mexanizmdir;
Psixikanın susdurduğu həqiqətin somatik libasda səhnəyə çıxmasıdır.
Freud üçün simptom həm bir şikayət, həm də bir kompromisdir.
O, insana zənginlik verir: “Burada gizli bir hekayə var, mən bunu bədənlə danışaraq göstərirəm.”
Psixosomatik akt — Freuda görə — psixikanın dilini itirdiyi an, bədənin özünü dramaturqa çevirməsidir.
Psixoanalizdə psixosomatika ayrı bir ixtisas sahəsi kimi sonradan inkişaf etsə də, onun bütün nəzəri bünövrəsi klassik psixoanalizdən – əsasən Freud, daha sonra isə Fransız və İngilis məktəblərindən gəlir. Aşağıda psixoanalitik ənənədə psixosomatikanın necə başa düşüldüyünü sistemli və aydın şəkildə təqdim edirəm.
PSİXOANALİZDƏ PSİXOSOMATİKAYA BAXIŞ
Psixoanalitik düşüncəyə görə psixosomatik simptom psixik gərginliyin bədəndə ifadəyə çevrilməsidir. Yəni psixika bir hissi, xatirəni, arzunu, qorxunu şüura buraxa bilməyəndə onu “somatik səhnəyə” yönəldir. Psixosomatika burada qoruyucu mexanizmin bir formasıdır.
Bu yanaşma tarixi və nəzəri olaraq bir neçə əsas xətt üzrə inkişaf edib.
