Yeniyetməlik dövrü insan həyatında ən mürəkkəb və həssas inkişaf mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu dövrdə fərdin həm fiziki, həm də psixoloji inkişafı sürətlə baş verir, şəxsiyyət formalaşır, sosial münasibətlər genişlənir. Lakin bu dəyişikliklər fonunda yeniyetmələrdə emosional qeyri-sabitlik, özünü təsdiq ehtiyacı və sosial təsirlərə yüksək həssaslıq müşahidə olunur. Məhz bu amillər bəzi hallarda aqressiv davranışlara və zorakılıq meyllərinə səbəb olur. Müasir dövrdə yeniyetmələr arasında zorakılıq halları artmaqda davam edir və bu problem həm ailə, həm məktəb, həm də cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur.         Zorakılıq anlayışı fərdin digər şəxsə qəsdən fiziki və ya psixoloji zərər yetirməsi kimi izah olunur. Yeniyetmələr arasında zorakılıq müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər: fiziki zorakılıq (vurmaq, itələmək), psixoloji zorakılıq (təzyiq, alçaltma), verbal zorakılıq (təhqir, lağ etmə) və müasir dövrdə geniş yayılan kiberzorakılıq (sosial şəbəkələrdə təhqir, təhdid və s.). Bu formaların hər biri yeniyetmənin psixikasına ciddi mənfi təsir göstərir və uzunmüddətli nəticələrə səbəb ola bilər.         Yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılma səbəbləri çoxşaxəlidir və bir neçə əsas amillə əlaqədardır. İlk növbədə ailə faktoru mühüm rol oynayır. Ailədə sevgi, diqqət və anlayışın olmaması, valideynlərin sərt və ya laqeyd münasibəti, tez-tez baş verən konfliktlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edir. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar zorakılığı normal davranış modeli kimi qəbul edə və onu sosial münasibətlərdə tətbiq edə bilərlər. Digər tərəfdən, valideyn nəzarətinin zəif olması da yeniyetmənin yanlış davranışlara yönəlməsinə şərait yaradır.        Sosial mühit və məktəb də zorakılığın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yeniyetmələr üçün həmyaşıd qrupunun təsiri çox güclüdür. Qrup daxilində qəbul olunmaq və liderlik qazanmaq istəyən yeniyetmələr bəzən aqressiv davranışlara əl atırlar. Məktəbdə bullinq halları-yəni bir şagirdin digərinə sistemli şəkildə psixoloji və ya fiziki təzyiq göstərməsi-bu problemin ən geniş yayılmış formalarından biridir. Bullinqə məruz qalan yeniyetmələrdə özünə inamsızlıq, qorxu, depressiya və sosial təcrid kimi problemlər yaranır.        Müasir dövrdə rəqəmsal mühitin təsiri də xüsusi qeyd olunmalıdır. Sosial şəbəkələrin geniş yayılması ilə kiberzorakılıq halları artmışdır. İnternet vasitəsilə edilən təhqir və təhdidlər yeniyetmənin psixoloji vəziyyətinə daha dərin təsir göstərə bilir, çünki bu hallarda zorakılıq daha geniş auditoriya qarşısında baş verir və dayandırılması çətin olur. Anonimlik faktoru isə bəzi yeniyetmələrin məsuliyyətsiz və aqressiv davranışlarını daha da artırır.        Yeniyetmələrdə zorakılıq davranışının psixoloji xüsusiyyətləri də diqqətəlayiqdir. Aqressiv yeniyetmələrdə adətən empatiya səviyyəsi aşağı olur, yəni onlar qarşı tərəfin hisslərini anlamaqda çətinlik çəkirlər. Eyni zamanda impulsivlik-düşünmədən hərəkət etmə meyli  bu davranışların əsas səbəblərindən biridir. Belə yeniyetmələr tez əsəbiləşir, emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkir və konfliktləri zorakılıq yolu ilə həll etməyə üstünlük verirlər. Bəzi hallarda isə zorakılıq edən yeniyetmələr öz daxili narahatlıqlarını və psixoloji problemlərini bu cür davranışlarla ifadə edirlər.         Zorakılığın nəticələri həm zorakılıq edən, həm də qurban olan yeniyetmələr üçün ciddi olur. Zorakılığa məruz qalan yeniyetmələrdə psixoloji travmalar, depressiya, təşviş, özünə qapanma və hətta intihar meylləri yarana bilər. Digər tərəfdən, zorakılıq edən yeniyetmələrdə antisosial davranışların formalaşması, hüquq pozuntularına meyllilik və gələcəkdə sosial uyğunlaşma problemləri müşahidə olunur. Bu baxımdan, zorakılıq problemi yalnız fərdi deyil, həm də ictimai problem kimi qiymətləndirilməlidir.         Nəticə etibarilə, yeniyetmələr arasında zorakılığın yayılması çoxsaylı amillərlə bağlıdır və kompleks yanaşma tələb edir. Bu problemin qarşısının alınması üçün ailədə sağlam psixoloji mühitin yaradılması, məktəblərdə profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsi, psixoloji xidmətlərin gücləndirilməsi və yeniyetmələrin emosional bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, cəmiyyət səviyyəsində maarifləndirmə işlərinin aparılması zorakılığın azalmasına mühüm töhfə verə bilər.                                                                                                                             Nüşabə Məmmədova, Baş müəllim                                                                                                                                           Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu

Ailə münasibətlərinin şəxsiyyət tipinin formalaşmasına təsiri insan psixologiyasının mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri hesab olunur. Şəxsiyyət insanın davranış xüsusiyyətlərini, emosional reaksiyalarını, dəyərlər sistemini və sosial münasibətlərə yanaşmasını müəyyən edən psixoloji keyfiyyətlərin məcmusudur. Bu xüsusiyyətlər yalnız bioloji amillərin təsiri ilə deyil, eyni zamanda fərdin yaşadığı sosial mühitin təsiri nəticəsində formalaşır. İnsan həyatında ilk və ən təsirli sosial mühit isə ailədir. Uşaq dünyaya gəldiyi andan etibarən ilk sosial təcrübəni ailə daxilində qazanır, ətraf aləmi valideyn münasibətləri vasitəsilə tanıyır və davranış modellərini məhz bu mühitdə mənimsəyir. Buna görə də ailə münasibətlərinin keyfiyyəti şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas rol oynayan amillərdən biri kimi çıxış edir.         Ailə mühiti uşağın emosional və sosial inkişafının təməlini təşkil edir. Uşaq ailədə özünü təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etdikdə onda özünəinam, sosial aktivlik və müsbət dünyagörüş formalaşır. Valideynlərin uşağa göstərdiyi sevgi, diqqət və anlayış onun emosional sabitliyini gücləndirir və gələcək münasibətlərində sağlam ünsiyyət qurmasına şərait yaradır. Əksinə, ailədə davamlı gərginlik, münaqişə və emosional soyuqluq hökm sürdükdə uşaqda narahatlıq, qorxu və özünə güvənsizlik kimi xüsusiyyətlər inkişaf edə bilər. Belə uşaqlar çox vaxt sosial münasibətlərdə çətinlik yaşayır, öz fikirlərini ifadə etməkdə tərəddüd edir və ya aqressiv davranış nümayiş etdirirlər.          Valideyn-övlad münasibətlərinin xarakteri uşağın şəxsiyyət strukturunun formalaşmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideynlərin uşağa münasibətdə istifadə etdiyi tərbiyə üsulları onun davranış modelini və xarakter xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sərt nəzarət və yüksək tələbkarlıq üzərində qurulan avtoritar tərbiyə mühitində böyüyən uşaqlar adətən itaətkar olsa da, təşəbbüskarlıq və müstəqil qərarvermə bacarıqları zəif inkişaf edir. Onlarda səhv etmək qorxusu və sosial çəkingənlik daha çox müşahidə olunur. Demokratik münasibətlərin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə isə uşağın fikirlərinə hörmət edilir, qərarların qəbulunda onun iştirakı təşviq olunur. Bu cür mühitdə böyüyən uşaqlarda məsuliyyət hissi, özünəinam və sosial uyğunlaşma bacarıqları daha yüksək olur. Nəzarətin zəif olduğu liberal ailə mühitində isə uşaqlar sərhəd və qayda anlayışını tam mənimsəyə bilmədiyindən impulsiv davranış və məsuliyyətsizlik kimi xüsusiyyətlər yarana bilər.         Ailədaxili emosional münasibətlər də şəxsiyyət tipinin formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Uşaq valideynlərin bir-birinə münasibətini müşahidə edərək gələcək sosial davranış modellərini öyrənir. Ailədə qarşılıqlı hörmət, anlayış və əməkdaşlıq mövcuddursa, uşaq da sosial münasibətlərdə empatiya və tolerantlıq nümayiş etdirməyə meylli olur. Əgər ailədə münaqişələr aqressiv formada həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal qəbul edir və gələcək münasibətlərində eyni modeli təkrarlaya bilər. Bu baxımdan ailə yalnız tərbiyə mühiti deyil, həm də sosial davranışların öyrənildiyi praktik məktəb rolunu oynayır.         Şəxsiyyətin formalaşmasında sosial öyrənmə mexanizmi xüsusi yer tutur. Uşaqlar davranışları əsasən müşahidə və təqlid yolu ilə mənimsəyirlər. Valideynlər uşağın həyatında ilk rol modeli olduğundan onların davranışları uşağın psixoloji inkişafına birbaşa təsir edir. Valideynlərin problemlərə yanaşma üsulu, emosiyalarını idarə etmə bacarığı və ünsiyyət forması uşağın gələcəkdə stresslə mübarizə strategiyalarını müəyyənləşdirir. Məsələn, ailədə açıq və konstruktiv ünsiyyət mövcuddursa, uşaq problemləri dialoq yolu ilə həll etməyi öyrənir. Əks halda, emosiyaların basdırıldığı və ya aqressiv şəkildə ifadə edildiyi ailələrdə böyüyən uşaqlarda ya emosional qapanma, ya da həddindən artıq reaktiv davranış müşahidə oluna bilər.         Ailə münasibətləri uşağın özünüqiymətləndirmə səviyyəsinə də güclü təsir göstərir. Davamlı dəstək və müsbət geribildirim alan uşaqlar özlərini dəyərli hiss edir və yeni sosial mühitlərə daha asan uyğunlaşırlar. Daim tənqid olunan və müqayisə edilən uşaqlarda isə aşağı özünəqiymət, uğursuzluq qorxusu və sosial passivlik formalaşa bilər. Bu xüsusiyyətlər zamanla şəxsiyyət tipinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir və insanın həyat seçimlərinə, münasibətlərinə və peşə fəaliyyətinə təsir göstərir.         Bundan əlavə, ailədə mövcud olan rol bölgüsü və sosial münasibətlər də şəxsiyyət inkişafına təsirsiz qalmır. Ailədə məsuliyyət bölgüsünün ədalətli olması uşaqlarda əməkdaşlıq və məsuliyyət hissini gücləndirir. Ailə üzvləri arasında qarşılıqlı dəstək və birgə fəaliyyət uşağın kollektiv davranış bacarıqlarını inkişaf etdirir. Əksinə, ailədə emosional uzaqlıq və ya laqeydlik mövcud olduqda uşaq sosial bağlılıq hissini zəif inkişaf etdirə bilər.         Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, ailə münasibətləri şəxsiyyət tipinin formalaşmasında əsas sosial-psixoloji faktor kimi çıxış edir. Ailə mühitində formalaşan emosional atmosfer, valideynlərin tərbiyə üslubu, ünsiyyət xüsusiyyətləri və davranış nümunələri uşağın gələcək şəxsiyyət xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirir. Sağlam və dəstəkləyici ailə münasibətləri emosional sabit, sosial aktiv və özünə güvənən fərdlərin yetişməsinə şərait yaradır. Bu baxımdan ailədə müsbət psixoloji iqlimin yaradılması yalnız fərdin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Ailə uşağın şəxsiyyətinin, emosional dünyasının və sosial davranışlarının formalaşdığı ilk və ən mühüm sosial mühit hesab olunur. Uşaq dünyanı ilk olaraq ailə vasitəsilə tanıyır, emosiyaları ifadə etməyi, münasibətlər qurmağı və problemlərlə davranma üsullarını valideynlərin davranış modellərindən öyrənir. Buna görə də ailədaxili münasibətlərin xarakteri uşağın emosional inkişafına birbaşa təsir göstərir. Ailədə davamlı münaqişələrin mövcudluğu isə uşağın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir edən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.         Münaqişəli ailə mühiti dedikdə valideynlər arasında tez-tez baş verən mübahisələr, emosional gərginlik, aqressiv davranışlar, qarşılıqlı hörmətin azalması, psixoloji təzyiq və ya soyuq münasibətlər sistemi nəzərdə tutulur. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar özlərini təhlükəsiz hiss etmədikləri üçün emosional sabitlik formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, ailədə konfliktlərin intensivliyi və davamlılığı uşağın emosional inkişaf səviyyəsinə birbaşa təsir edir.         Uşağın emosional inkişafı onun hisslərini tanımaq, ifadə etmək, idarə etmək və digər insanların emosiyalarını anlama bacarığı ilə bağlıdır. Sağlam ailə mühitində böyüyən uşaqlar sevgi, diqqət və dəstək gördükləri üçün öz emosiyalarını daha düzgün tənzimləməyi öyrənirlər. Əksinə, münaqişələrin üstünlük təşkil etdiyi ailələrdə uşaqlar qorxu, narahatlıq, günahkarlıq və qeyri-müəyyənlik hissləri yaşayırlar. Onlar çox vaxt valideynlər arasındakı konfliktlərə görə özlərini məsul hesab edir və bu da daxili gərginliyin artmasına səbəb olur.         Münaqişəli ailə mühitinin uşaqlara təsiri ilk növbədə emosional təhlükəsizlik hissinin zəifləməsində özünü göstərir. Uşaq üçün ailə sabitlik və qorunma məkanı olmalıdır. Lakin valideynlər arasında davamlı mübahisələr olduqda uşaq gələcək hadisələri proqnozlaşdıra bilmir və daim stress vəziyyətində qalır. Bu hal emosional həssaslığın artmasına, tez ağlama, aqressiv reaksiya və ya əksinə, içəqapanma kimi davranışlara səbəb olur. Belə ailələrdə böyüyən uşaqlarda narahatlıq və qorxu səviyyəsi daha yüksək olur. Onlar yüksək səslərə və ya konflikt vəziyyətlərinə qarşı həddindən artıq reaksiya verə bilirlər. Bəzi uşaqlar emosiyalarını açıq ifadə etməkdən çəkinir, çünki mənfi reaksiyalar görməkdən qorxurlar. Nəticədə emosional sıxıntılar daxildə toplanır və bu vəziyyət uzun müddətdə psixosomatik problemlərə, yuxu pozuntularına və özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər.         Ailə münaqişələri uşağın özünüqiymətləndirməsinə də təsir edir. Valideynlər arasında konfliktlər zamanı uşağın ehtiyaclarına diqqətin azalması onda dəyərsizlik hissi yaradır. Uşaq özünü sevilməyən və ya lazımsız hiss edə bilər. Bu isə sosial münasibətlərdə çətinliklərə, utancaqlığa və ya aqressiv davranışlara səbəb olur. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlarda bu vəziyyət həm akademik motivasiyanın azalmasına, həm də yaşıdlarla münasibətlərdə problemlərə yol açır.         Münaqişəli ailə mühitinin digər mühüm təsiri emosional davranış modellərinin öyrənilməsi ilə bağlıdır. Uşaqlar valideynləri müşahidə edərək konfliktlərin necə həll olunduğunu öyrənirlər. Əgər ailədə problemlər qışqırıq, təhqir və ya zorakı davranışlarla həll edilirsə, uşaq bu davranışı normal ünsiyyət forması kimi qəbul edir. Gələcəkdə o, sosial münasibətlərdə eyni davranış modelini tətbiq edə bilər. Bu səbəbdən ailə konfliktləri yalnız cari deyil, uzunmüddətli sosial-emosional nəticələr də yaradır.         Yeniyetməlik dövründə münaqişəli ailə mühitinin təsiri daha qabarıq şəkildə müşahidə olunur. Bu mərhələdə emosional həssaslıq artdığı üçün ailə daxilindəki gərginlik yeniyetmədə üsyankar davranışlara, emosional partlayışlara və ya sosial uzaqlaşmaya səbəb ola bilər. Bəzi hallarda isə yeniyetmələr emosional dəstək tapmadıqları üçün riskli davranışlara meyl göstərə bilirlər.         Bununla yanaşı, qeyd etmək vacibdir ki, ailədə konfliktlərin mövcudluğu hər zaman mənfi nəticə doğurmur; əsas məsələ konfliktlərin necə idarə edilməsidir. Əgər valideynlər problemləri sakit dialoq, qarşılıqlı hörmət və kompromis yolu ilə həll edirlərsə, uşaq sağlam konflikt həll etmə bacarıqlarını öyrənir. Bu isə onun emosional yetkinliyinin inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Deməli, konfliktin özü deyil, onun destruktiv formada yaşanması uşağın emosional inkişafı üçün təhlükəlidir.         Münaqişələrin uşaqlara mənfi təsirini azaltmaq üçün valideynlərin emosional savadlılığının artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Valideynlər uşağın yanında aqressiv mübahisələrdən çəkinməli, onun emosiyalarını dinləməli və təhlükəsizlik hissini qorumağa çalışmalıdırlar. Ailə daxilində açıq ünsiyyət, empatiya və qarşılıqlı dəstək mühiti yaradıldıqda uşaqlar daha stabil emosional inkişaf nümayiş etdirirlər.         Nəticə olaraq demək olar ki, münaqişəli ailə mühiti uşaqların emosional inkişafına ciddi təsir göstərən sosial-psixoloji faktordur. Davamlı konfliktlər uşaqlarda narahatlıq, qorxu, özünəinamın azalması və emosional tənzimləmə problemləri yarada bilər. Sağlam emosional inkişaf üçün ailədə təhlükəsiz, dəstəkləyici və hörmətə əsaslanan münasibətlər mühüm şərt hesab olunur. Valideynlərin davranış modeli uşağın gələcək emosional və sosial həyatının formalaşmasında əsas rol oynadığından ailədaxili münasibətlərin harmonik qurulması həm uşağın psixoloji rifahı, həm də cəmiyyətin sağlam inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nüşabə Məmmədova Qardaşxan qızı Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi

Ailə cəmiyyətin ən kiçik və eyni zamanda ən mühüm sosial institutlarından biri olmaqla, fərdin şəxsiyyət kimi formalaşmasında həlledici rol oynayır. Bu prosesdə valideyn–övlad münasibətləri uşağın psixi inkişafına, emosional sabitliyinə, sosial uyğunlaşmasına və gələcək həyat mövqeyinə birbaşa təsir göstərir. Sağlam ailədaxili münasibətlər uşağın özünə inamını, müstəqilliyini və sosial bacarıqlarını gücləndirdiyi halda, bu münasibətlərdə yaranan çətinliklər psixoloji gərginliyə, davranış pozuntularına və emosional problemlərə səbəb ola bilər. Müasir dövrdə sosial dəyişikliklər, texnoloji inkişaf, dəyərlər sistemindəki transformasiyalar valideyn–övlad münasibətlərində yeni problemlərin ortaya çıxmasına zəmin yaratmışdır. Bu baxımdan mövzunun elmi cəhətdən araşdırılması və praktik həll yollarının müəyyənləşdirilməsi aktualdır.         Valideyn–övlad münasibətlərində problemlərin yaranması bir sıra psixoloji, sosial və pedaqoji amillərlə bağlıdır. Əsas səbəblərdən biri ünsiyyət çatışmazlığıdır. Valideynlərin övladlarını dinləməməsi, onların emosional ehtiyaclarını nəzərə almaması və birtərəfli ünsiyyət modeli seçməsi münasibətlərdə soyuqluq və anlaşılmazlıq yaradır. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə uşağın müstəqillik ehtiyacı artdığı halda, valideynlərin həddindən artıq nəzarətçi mövqe tutması konfliktlərin dərinləşməsinə səbəb olur. Digər mühüm səbəb valideynlik üslublarının uyğunsuzluğudur. Avtoritar valideynlik modeli uşağın fikirlərinin nəzərə alınmaması, sərt qaydalar və cəza yönümlü yanaşma ilə xarakterizə olunur ki, bu da uşağın özünü ifadə etməsinə mane olur. Əksinə, həddindən artıq liberal münasibət isə məsuliyyət hissinin formalaşmamasına və davranış problemlərinə yol aça bilər. Demokratik valideynlik üslubunun olmaması ailədaxili balansın pozulmasına gətirib çıxarır.        Valideynlərin şəxsi psixoloji problemləri və stress səviyyəsi də münasibətlərə mənfi təsir göstərən amillərdəndir. Maddi çətinliklər, iş stressi, ailədaxili konfliktlər valideynlərin emosional resurslarını azaldır və bu gərginlik çox zaman uşaqlara yönəlir. Nəticədə övlad özünü dəyərsiz, anlaşılmayan və güvənsiz hiss edir. Bundan əlavə, nəsillərarası dəyərlər fərqi də ciddi problemlər yaradır. Müasir uşaqlar informasiya mühitində böyüyür, texnologiyadan aktiv istifadə edir və fərqli düşüncə tərzinə malik olurlar. Valideynlər isə bəzən bu dəyişiklikləri qəbul etməkdə çətinlik çəkir, nəticədə qarşılıqlı anlaşma zəifləyir.          Valideyn–övlad münasibətlərində yaranan çətinliklərin aradan qaldırılması üçün ilk növbədə effektiv ünsiyyətin qurulması vacibdir. Valideynlər övladlarını fəal şəkildə dinləməli, onların hiss və düşüncələrinə hörmətlə yanaşmalıdırlar. Empatiya münasibətlərin möhkəmlənməsində əsas amillərdən biridir. Demokratik valideynlik üslubunun tətbiqi də mühüm rol oynayır. Bu üslubda valideynlər qaydaları izah edir, uşağın fikrini nəzərə alır və qərarların qəbulunda onu prosesə cəlb edirlər. Bu yanaşma uşağın məsuliyyət hissini və özünə inamını artırır.                 Beləliklə, valideyn–övlad münasibətlərində yaranan çətinliklər çoxşaxəli səbəblərlə əlaqədardır və bu problemlər uşağın psixi inkişafına ciddi təsir göstərir. Effektiv ünsiyyətin qurulması, demokratik valideynlik yanaşmasının tətbiqi və psixoloji dəstəyin təmin edilməsi bu çətinliklərin aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayır. Sağlam valideyn–övlad münasibətləri yalnız ailədaxili harmoniyanı deyil, eyni zamanda cəmiyyətin psixoloji sağlamlığını təmin edən əsas amillərdən biridir. Nüşabə Məmmədova Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun baş müəllimi